Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Keyaniya Yekbûyî 0 7340 2005437 1993007 2026-04-29T12:08:41Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005437 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | meclîsa jêrîn = [[House of Commons]] | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Charles III]] | sernav rêber1 = [[Key]] | navê rêber2 = [[Keir Starmer]] | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | pêşvebirî = Parliament | meclîsa jorîn = [[House of Lords]] | rûerd km2 = 242495 | koda înternetê = .uk, .gb | rûerd rêz = 78 | gelhe texmînkirin = 66.052.076 | gelhe texmînkirin sal = 2021 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 63.182.178 | gelhe tîrbûn km2 = 270,7 | gelhe texmînkirin rêz = 22 | iso3166kod = GB | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê | zimanên naskirin = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]] | wêneyê mertal = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | wêneyê nexşe = Europe-UK (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = Europe-UK.svg | demonîm = Brîtanî<br/>({{ziman-en|Briton, British}}) | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | nav = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br/> | hatûçûn = çep | navê hevbeş = Brîtanya | sirûda netewî = ''God Save the King'' [[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | av = 1,51 | ala hidûd = 1 | ala mezinî = 1 }} '''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendayê]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera Keyaniya Înglistanê (ku Wales jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}</ref> Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin. Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Paytext û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye. == Termînolojî == Qanûnên Yekîtîyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK }}</ref> Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Qanûnên Yekîtîyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}</ref> Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |archive-date=2014-12-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |url-status=dead }}</ref> Îrlendaya Bakur wekê "parêzgeh" jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}</ref> Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}</ref> Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":7"/> Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".<ref name=":8"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36 }}</ref> Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwedîyê tevlîheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref name=":9"/> == Dîrok == === Beriya peymana yekîtiyê === [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]] Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}</ref> Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}</ref> [[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]] Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}</ref> Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wales zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}</ref> Keyên înglîz, bi mîrata herêmên girîng ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}</ref> Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}</ref> Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}</ref> Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, & Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. Destûra Bingehîn a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin. === Keyaniya Brîtanya Mezin === [[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]] Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73&hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}</ref> Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}</ref> Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê girîng hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}</ref> Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}</ref> === Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda === [[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]] Di sala 1801an de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}</ref> Serdestiya Brîtanîyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtanîyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.<ref name="Louis2001">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}</ref> Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851an de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.<ref name="Louis2001"/> Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya girîng ên civakî û aborî.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}</ref> Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}</ref> Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}</ref> Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên girîng ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin. === Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê === [[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]] Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}</ref> Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.<ref name=":3"/> Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike. Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921an de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931an bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}</ref> [[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}</ref>) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]] Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû."<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.<ref name=":1" /> Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941an de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]] Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}</ref> Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek girîng li civaka brîtanî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}</ref> Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}</ref> Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xerab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan. [[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]] Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}</ref>Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe. Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû. Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}</ref> [[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]] Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}</ref> Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên girîng ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref> Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}</ref> Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 21an === Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên girîng ên ku di encamê de derketine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye. Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku keybanûya brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî. == Erdnîgarî == [[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]] Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.<ref name=":4"/> Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê |image1 = British Isles all.svg |width1 = 100 |caption1 = [[Giravên Brîtanyayê]] |image2 = United Kingdom in the British Isles.svg |width2 = 100 |caption2 = Keyaniya Yekbûyî |image3 = Great Britain.svg |width3 = 100 |caption3 = [[Brîtanya Mezin]] |image4 = British Isles England.svg |width4 = 100 |caption4 = [[Înglistan]] }} {{Paqij}} === Avhewa === [[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]] Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.<ref name=":4"/> Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&nbsp;°C yan jî ji 30&nbsp;°C bilind bilindtir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.<ref>{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> === Topografî === Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye. Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat nêzîkî 800 girav dihewîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}</ref> ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.<ref name=":6"/> Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society > How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye. Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.<ref name=":6"/> == Demografî == Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.<ref name=":2" /> Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" |+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024) ! rowspan="2" |Ala ! rowspan="2" |Welat ! colspan="2" |Rûber ! colspan="2" |Nifûs ! rowspan="2" |Belavbûn (/km<sup>2</sup>) |- !(km<sup>2</sup>) !(%) !Kes !(%) |- |{{Sembola alayê|Îngilistan}} |[[Înglistan]] |130.310 |%54 |58.620.101 |%85 |450 |- |{{Sembola alayê|Skotland}} |[[Skotlenda]] |77.901 |%32 |5.546.900 |%8 |71 |- |{{Sembola alayê|Wales}} |[[Wêls]] |20.737 |%9 |3.186.581 |%5 |154 |- |{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}} |[[Îrlendaya Bakur]] |13.547 |%6 |1.927.855 |%3 |142 |- !Giştî !Keyaniya Yekbûyî !242.741 !%100 !69.281.437 !%100 !285 |} Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de<ref name=":10"/> bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024) ! rowspan="2" |Herêm ! colspan="2" |Rûbera erdê ! colspan="2" |Populasyon ! rowspan="2" |Giranî (/km<sup>2</sup>) |- !(km<sup>2</sup>) !(%) !Mirov !(%) |- |Bakurê Rojhilat |8.581 |%6 |2.683.040 |%5 |313 |- |Bakurê Rojava |14.108 |%11 |7.516.113 |%13 |533 |- |Yorkshire û Humber |15.404 |%12 |5.541.262 |%10 |360 |- |Midlandsên Rojhilat |15.624 |%12 |4.934.939 |%9 |316 |- |Midlandsên Rojava |12.998 |%10 |6.021.653 |%11 |463 |- |Rojhilatê Înglistanê |19.116 |%15 |6.398.497 |%11 |335 |- |Londona Mezin |1.572 |%1 |8.866.180 |%15 |5,640 |- |Başûrê Rojhilat |19.072 |%15 |9.379.833 |%16 |492 |- |Başûrê Rojava |23.836 |%18 |5.764.881 |%10 |242 |- !Înglistan !130.310 !%100 !57.106.398 !%100 !438 |} Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> === Etnîsîte === [[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]] Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities: - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Cûrbecûrîya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi girîngî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ==== [[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye. <gallery> Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê </gallery><gallery> Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Flag of England.svg|Înglistan Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls </gallery><gallery> Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls </gallery> === Ziman === [[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]] Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat cûrbecûrîya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên cûrbecûr ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63 }}</ref> niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021an de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotîyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.<ref name=":11" /> Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Dîn === Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}</ref> Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.<ref name="Brown2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}</ref><ref name="Brown2006"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtanîyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today > Queen and State > Queen and Church > Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}</ref> Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 }}</ref> Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]] Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek girîng a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}</ref><ref name="Richards2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.<ref name="Richards2018"/> Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]] Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi girîngî zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}</ref> Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikûmî yên wekê kolejên keyaniyê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]] Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}</ref> Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav="United Kingdom: 2023 Article IV Consultation" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav="World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav="House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav="Inequality – Income inequality – OECD Data" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin. == Rêveberî == [[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]] Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}</ref> Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.<ref name=":5" /> Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}</ref> {{-}} Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}</ref> Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}</ref> Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}</ref> Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}</ref> === Dabeşên îdarî === [[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]] Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}</ref> Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}</ref> Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}</ref> Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlîhev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}</ref> Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.<ref name=":12" /> Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Radestkirinên desthilatdarî === [[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]] Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên cûrbecûr ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}</ref> Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teorîyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}</ref> Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne". Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}</ref> Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}</ref> Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]] Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). "DFID's expenditure on development assistance" |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Hêz === Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên keyaniyê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav="Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendîyên ewlehîya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav="House of Commons Hansard" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}</ref> == Çand == Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 }}</ref> Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au }}</ref> Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries". U.S. News & World Report }}</ref> === Wêje === [[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]] Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya wêjeya brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fîzîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Brîtanya bi wêjeya zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref> Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên girîng di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Binêre == * [[Înglistan]] * [[Brîtanya Mezin]] * [[Komara Îrlendayê]] * [[Îrlendaya Bakur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]] 84y1vwqglgt2umbwvjpua4a40mk5i1d 2005438 2005437 2026-04-29T12:12:26Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005438 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar|di derbarê '''Keyaniya Yekbûyî''' de ye. Ji bo wateyên din ji kerema xwe li [[Brîtanya Mezin]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of the United Kingdom (3-5).svg | meclîsa jêrîn = [[House of Commons]] | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | navê rêber1 = [[Charles III]] | sernav rêber1 = [[Key]] | navê rêber2 = [[Keir Starmer]] | sernav rêber2 = [[Serokwezîr]] | pêşvebirî = Parliament | meclîsa jorîn = [[House of Lords]] | rûerd km2 = 242495 | koda înternetê = .uk, .gb | rûerd rêz = 78 | gelhe texmînkirin = 66.052.076 | gelhe texmînkirin sal = 2021 | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe giştî = 63.182.178 | gelhe tîrbûn km2 = 270,7 | gelhe texmînkirin rêz = 22 | iso3166kod = GB | koda telefonê = +44 | konvansiyonel navê dirêj = Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê | zimanên naskirin = [[Zimanê skotî|Skotî]], [[Zimanê skotî|skotiya Ulsterê]], [[Zimanê wêlsî|wêlsî]], [[Zimanê kornî|kornî]], [[Zimanê skotiya gaelî|skotiya gaelî]], [[Zimanê îrlendî|îrlendî]] | wêneyê mertal = Royal Coat of Arms of the United Kingdom.svg | wêneyê nexşe = Europe-UK (orthographic projection).svg | wêneyê nexşe2 = Europe-UK.svg | demonîm = Brîtanî<br/>({{ziman-en|Briton, British}}) | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | nav = ''United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland''<br/> | hatûçûn = çep | navê hevbeş = Brîtanya | sirûda netewî = ''God Save the King'' [[Wêne:United States Navy Band - God Save the Queen.ogg]] | dirav = [[Sterling]] | dirav kod = GBP | demjimêr = UTC | demjimêr DST = +1 seet | utc offset DST = +1 | av = 1,51 | ala hidûd = 1 | ala mezinî = 1 }} '''Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Bakurê Îrlendayê''', '''Keyaniya Yekbûyî''' ('''KY''') yan jî '''Brîtanya''' ([[Zimanê inglîzî|bi îngilîzî]]: Britain), welatekî li bakurê rojavaya [[ewropa]]yê ye ku bi awayê [[keyaniya makezagonî]] û demokrasiya parlamenî tê birêvebirin ku ji [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Skotlenda]] û ji [[Îrlendaya Bakur]] pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=Brîtanya |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî, girava [[Brîtanya Mezin]], beşa bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û gelek giravên piçûktir ku di nav [[Giravên Brîtanî]] de ne, vedigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |sernav=GREAT BRITAIN {{!}} Meaning & Definition for UK English {{!}} Lexico.com |malper=Lexico Dictionaries {{!}} English |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2022-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220725061528/https://www.lexico.com/definition/Great_Britain |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re sinorê bejahî parvedike. Ji aliyê din ve Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Okyanûsa Atlantîk]], [[Deryaya Bakur]], [[Qenala Îngilîzan]], [[Deryaya Keltî]] û ji aliyê [[Deryaya Îrlendayê]] ve dorpêçkirî ye. Rûerda giştî ya Keyaniya Yekbûyî 242.495 kîlometre çargoşe ye û bi pêşbînî ya sala 2020an nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67 milyon kes e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/ |sernav=Population estimates - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di nav çend sed salan de bi destxistina rêzek welatan ku li yekitiyê hatiye zêdekirin, derketiye holê. Peymana Yekîtiyê di navbera Keyaniya Înglistanê (ku Wales jî di nav de bû) û [[Keyaniya Skotlendayê]] di sala 1707an de di encama yekbûna wan de dibe Keyaniya Brîtanya Mezin. Piraniya [[Îrlenda]]yê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiya ku Keyaniya Yekbûyî ya Brîtaniya Mezin û [[Îrlendaya Bakur]] a heyî ku di sala 1927an de bi fermî navê keyaniya mezin hatibû pejirandin. Yekitî di sala 1801ê de bi [[Keyaniya Îrlendayê]] re Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiribû ku piraniya Îrlendayê di sala 1922an de ji Keyaniya Yekbûyî veqetiyaye. Girava Man, Guernsey û Jersey ne beşek ji Keyaniya Yekbûyî ne ku girêdayî Crown in lê hikûmeta brîtanî ji bo parastin û nûnertiya giravan a navneteweyî berpirsiyar e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012517 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keyaniya Yekbûyî bûye yekem welatê pîşesazî û di piraniya sedsalên 19an û destpêka 20an de, nemaze di dema "Pax Britannica" de di navbera salên 1815 û 1914an de, hêza herî pêşîn a cîhanê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hoffmann |pêşnav=Stanley |paşnav2=Ferguson |pêşnav2=Niall |tarîx=2003 |sernav=Empire: The Rise and Demise of the British World Order and Its Lessons for Global Power |url=http://dx.doi.org/10.2307/20033715 |kovar=Foreign Affairs |cild=82 |hejmar=5 |rr=178 |doi=10.2307/20033715 |issn=0015-7120 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/20th-century-international-relations-2085155 |sernav=20th-century international relations {{!}} History & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-18 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> [[Împeratoriya Brîtanî]], di salên 1920an de di serdema bilindbûna xwe de, nêzîkî çaryeka erd û nifûsa cîhanê werdigirt ku di dîrokê de împeratoriya herî mezin bû ku bi tevlêbûna Şerê Cîhanê yê Yekem û Şerê Cîhanê yê Duyem de, qeyrana kombûyî û windakirina prestîjê dibe sedema hilweşandina piraniya koloniyên brîtanî û dawiya ya Împeratoriya Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=CpSvK3An3hwC |sernav=The Twentieth Century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Brown |pêşnav2=Judith Margaret |paşnav3=Low |pêşnav3=Alaine M. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924679-3 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NQnpQNKeKKAC |sernav=The Ends of British Imperialism: The Scramble for Empire, Suez and Decolonisation |paşnav=Louis |pêşnav=Roger |tarîx=2006 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-84511-347-6 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=ennqNS1EOuMC |sernav=The Dynamics of Global Dominance: European Overseas Empires, 1415-1980 |paşnav=Abernethy |pêşnav=David B. |tarîx=2000-01-01 |weşanger=Yale University Press |isbn=978-0-300-09314-8 |ziman=en }}</ref> Beşek ji cîhana bingehîn a anglofonîk, bandora brîtanî dikare di ziman, çand, pergalên qanûnî û siyasî yên gelek koloniyên yên berê de were dîtin. Rêveberiya Keyaniya Yekbûyî monarşiyek destûrî û demokrasiya parlemanî ye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Paytext û bajarê herî mezin ê Keyaniya Yekbûyî (herweha paytexta Îngilîstanê) [[London]] e ku bi [[New York City]] re yek ji du navendên darayî yên sereke yên cîhanê ye. Bajarên [[Edinburgh]], [[Kardîf]] û [[Belfast]] bi rêzê re paytextên neteweyî yên [[Skotlenda]], [[Wêls]] û [[Îrlendaya Bakur]] in. Bajarên din ên mezinê Keyaniya Yekbûyî [[Birmingham]], [[Manchester]], [[Glasgow]] û [[Leeds]] in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://worldpopulationreview.com/countries/cities/united-kingdom |sernav=Population of Cities in United Kingdom 2023 |malper=worldpopulationreview.com |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji sê qadên karbidestên qanûnî yên cuda pêk tê: [[Înglistan]] û Wêls, Skotlenda û [[Îrlendaya Bakur]]. Ev ji ber vê yekê ye ku van deveran pergalên xwe yên qanûnî yên heyî piştî tevlêbûna Keyaniya Yekbûyî jî diparêzin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=XW_EtwEACAAJ |sernav=The Scottish Legal System |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan |tarîx=2019-02-14 |weşanger=Bloomsbury Academic |isbn=978-1-5265-0633-7 |ziman=en }}</ref> Ji sala 1998an vir ve, Skotlenda, Wêls û Îrelandaya Bakur hikûmet û meclîsên wan ên veqetandî hene ku her yek xwedî hêzeke cihêreng in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/devolution-of-powers-to-scotland-wales-and-northern-ireland |sernav=Devolution of powers to Scotland, Wales and Northern Ireland |tarîx=2019-05-08 |malper=GOV.UK |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-20 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ji hêla Dahata Hilberîna Navxweyî ve xwediyê şeşemîn aboriya herî mezin a cîhanê ye û ji hêla hêza kirînê ve ya dehem a herî mezin a cîhanê ye. Keyaniya Yekbûyî di warê lêçûnên leşkerî de li seranserê cîhanê di rêza çarem de ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Marksteiner |pêşnav=Alexandra |paşnav2=Liang |pêşnav2=Xiao |paşnav3=Silva |pêşnav3=Diego Lopes da |paşnav4=Tian |pêşnav4=Nan |paşnav5=Béraud-Sudreau |pêşnav5=Lucie |tarîx=2022 |sernav=Trends in World Military Expenditure, 2021 |url=https://www.sipri.org/publications/2022/sipri-fact-sheets/trends-world-military-expenditure-2021 |kovar=sipri.org |ziman=en }}</ref> Înglistan ji civîna xwe ya yekem a sala 1946an vir ve endamê daîmî ya [[Konseya Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî]] ye. Keyanî endamê [[Hevbendiya Miletan]], [[Konseya Ewropayê]], [[G7]], [[OECD]], [[NATO]], [[Five Eyes]], [[AUKUS]] û [[CPTPP]] ye. == Termînolojî == Qanûnên Yekîtîyê ya sala 1707an diyar kiriye ku keyaniya Înglistanê û keyaniya Skotlendayê "bi navê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] di nav keyaniyekê de bûn yek".<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |malper=www.scotshistoryonline.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Webmaster, John Duncan, UK }}</ref> Her çend navê wê yê fermî ji sala 1707 heta 1800an tenê "Brîtanyaya Mezin" bû ku carinan peyva "Keyaniya Yekbûyî" ji bo keyaniya berê ya Brîtanyaya Mezin hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.historyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?historyid=ab07 |sernav={{!}} Historyworld |malper=www.historyworld.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Qanûnên Yekîtîyê ya sala 1800an Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê ava kiriye. Piştî dabeşkirina Îrlendayê û serxwebûna dewleta azad a Îrlendayê di sala 1922an de ku Îrlendaya Bakur wekê tenê beşa girava Îrlendayê di nav Keyaniya Yekbûyî de hiştiye, nav di sala 1927an de wekê "Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlendaya Bakur" hatiye guhertin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Irish Civil War: 1922 - 23 |paşnav=Cottrell |pêşnav=Peter |weşanger=Osprey |tarîx=2009 |isbn=978-1-84603-270-7 |çap=Nachdr. |cih=Oxford |series=Essential histories }}</ref> Her çend Keyaniya Yekbûyî welatekî serwer be jî, Înglistan, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur bi gelemperî wekî welatek hatine binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iso.org/iso/iso_3166-2_newsletter_ii-3_2011-12-13.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.iso.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Malpera serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna têgehan risteya "welatên di nav welatekî de" bi kar aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.number10.gov.uk/Page823 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2008-09-09 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20080909013512/http://www.number10.gov.uk/Page823 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hinek kurteyên statîstîkî, ji bo diwanzdeh herêmên NUTS 1, Skotlenda, Wêls û Îrlendaya Bakur wekê "herêmeke" bi nav dikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |sernav=Wayback Machine |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2014-12-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141224045523/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_346117.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Îrlendaya Bakur wekê "parêzgeh" jî hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A place apart |paşnav=Murphy |pêşnav=Dervla |weşanger=Penguin Books |tarîx=1987 |isbn=978-0-14-005030-1 |çap=Repr |cih=Harmondsworth u.a |series=Autobiography, travel }}</ref> Bi têkiliya bi Îrlendaya Bakur re, navê wesfî yê ku tê bikaranîn "dikare nakokî be û hilbijartina wê pir caran vebijarkên siyasî yên kesane eşkere dike".<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Interpreting Northern Ireland |paşnav=Whyte |pêşnav=John Henry |weşanger=Clarendon Press |tarîx=2003 |isbn=978-0-19-827380-6 |çap=Repr |cih=Oxford |paşnav2=Whyte |pêşnav2=John Henry |paşnav3=FitzGerald |pêşnav3=Garret }}</ref> Têgeha "Brîtanyaya Mezin" bi gelemperî ji bo girava Brîtanyaya Mezin an jî ji aliyê siyasî ve ji bo Îngilîstanê, Skotlenda û Wêlsê bi hev re tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2021-04-30 |sernav=Guardian style guide: P |url=https://www.theguardian.com/guardian-style-guide-p |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Ev têgeh carinan wekî hevwateya fireh ji bo tevahiya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn. Peyva Înglistan carinan bi xeletî ji bo Keyaniya Yekbûyî bi tevahî tê bikar anîn ku ev xeletiyeke bi giranî ji aliyê mirovên ji derveyî Keyaniya Yekbûyî ve tê kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.englishclub.com/vocabulary/cw-uk-england.php |sernav=England OR United Kingdom (UK)? {{!}} Learn English |malper=www.englishclub.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Peyva "Brîtanya" wekî hevwateya Brîtanyaya Mezin tê bikar anîn<ref>{{Jêder-malper |url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/britain |sernav=Britain |malper=dictionary.cambridge.org |tarîx=2026-02-04 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/britain |sernav=BRITAIN definition and meaning {{!}} Collins English Dictionary |malper=www.collinsdictionary.com |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> lê carinan ji bo Keyaniya Yekbûyî jî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://learnersdictionary.com/definition/Britain |sernav=Britain - Definition for English-Language Learners from Merriam-Webster's Learner's Dictionary |malper=learnersdictionary.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-US }}</ref><ref name=":7"/> Bikaranîn tevlihev e ku rêbernameya şêwazê ya hikûmeta keyaniya yekbûyî peyva "UK" li cihê "Brîtanya" an "Brîtanî" tercîh dike (ji bilî dema ku behsa balyozxaneyan tê kirin), di heman demê de belgeyên din ên hikûmetê qebûl dikin ku her du peyv jî behsa Keyaniya Yekbûyî dikin<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/guidance/style-guide/a-to-z |sernav=Style guide - A to Z - Guidance - GOV.UK |malper=www.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> û li deverên din "hikûmeta brîtanî" bi kêmanî bi qasî "hikûmeta Keyaniya Yekbûyî" tê bikar anîn.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/toponymic-guidelines |sernav=Toponymic guidelines for the United Kingdom |malper=GOV.UK |tarîx=2025-12-11 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Komîteya daîmî ya navên erdnîgariya a Keyaniya Yekbûyî di rêbernameyên xwe yên toponîmîk de "Keyaniya Yekbûyî", "UK" û "U.K." wekê termên jeopolîtîk ên kurtkirî ji bo Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanyaya Mezin û Îrlenda Bakur nas dike; ew "Brîtanya" lîste nake lê destnîşan dike ku "tenê terma navdêrî ya taybetî 'Brîtanyaya Mezin' e ku bê guman Îrlendaya Bakur derdixe".<ref name=":8"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bbc.co.uk/academy/journalism/news-style-guide/article/art20130702112133551 |sernav=B |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Rengdêra "brîtanî" bi gelemperî ji bo mijarên têkildarî Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn û di qanûnê de ji bo nasnameya hemwelatîbûn û neteweya Keyaniya Yekbûyî tê bikar anîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutional and Administrative Law |url=https://books.google.com/books?id=HT_GS2zgN5QC&pg=PA36 }}</ref> Xelkê Keyaniya Yekbûyî ji bo danasîna nasnameya xwe ya neteweyî çend termên cuda bi kar tînin û dikarin xwe wekê brîtanî, îngilîzî, skotlendî, welşî, îrlendiya bakurî an îrlendî bi nav bikin; an jî wekê xwedîyê tevlîheviyek ji nasnameyên neteweyî yên cuda.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=https://www.ark.ac.uk/nilt/2010/Community_Relations/NINATID.html |sernav=NI Life and Times Survey - 2010: NINATID |malper=www.ark.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref name=":9"/> == Dîrok == === Beriya peymana yekîtiyê === [[Wêne:Stonehenge, Condado de Wiltshire, Inglaterra, 2014-08-12, DD 18.JPG|thumb|çep|Stonehengehê li Wiltshire ku xelekên ji keviran e, her yek bi qasî 4 mêtre bilind, 2 mêtre fireh û 25 ton giran e ku 2400–2200 ê {{bz}} de hatine çêkirin.]] Bicih bûna ji hêla mirovên anatomîkî yên nûjen ve ya ku bibe Keyaniya Yekbûyî pêl bi pêl bi qasî 30.000 sal berê dest pê kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/south_west/7069001.stm |sernav=Ancient skeleton was 'even older' |tarîx=2007-10-30 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di dawiya serdema pêşdîrokê ya herêmê de, tê fikirîn ku nifûs bi gelemperî girêdayî çandek bi navê Insular Keltîk bû ku ji Brîtanî û Îrlenda Galî pêk dihat.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/celticculturehis00koch_128 |sernav=Celtic culture : a historical encyclopedia |paşnav=Koch |pêşnav=John T. |tarîx=2006 |weşanger=Santa Barbara, Calif. : ABC-CLIO |kesên-din=Library Genesis |isbn=978-1-85109-440-0 }}</ref> Dagirkirina Romayê, ku di sala 43 {{pz}} de dest pê kir û serweriya 400-salî ya başûrê Brîtanyayê, bi êrişek ji hêla niştecîhên Almanî yên [[Anglo-Sakson]] ve hat peywirdarkirin, devera Brîttonî bi giranî bidest xist ku bibe Wales, Cornwall û heya qonaxên paşîn ên rûniştina [[Anglo-Sakson]], [[Hen Ogledd]] (bakurê Înglistanê û beşên başûrê Skotlendayê).<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-04-15 |sernav=Encyclopaedia of Wales |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Encyclopaedia_of_Wales&oldid=1082806438 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Piraniya herêma ku ji hêla [[Anglo-Sakson]]an ve hatiye bicîh kirin di sedsala 10an de wekî [[Înglistan|Keyaniya Înglistanê]] dibe yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/athelstan.shtml |sernav=BBC - History - Athelstan |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di vê navberê de, di sedsala 9an de galîaxêv li bakur-rojavayê Brîtanyayê (bi girêdana bakurê rojhilatê Îrlendayê re û bi kevneşopî tê texmîn kirin ku di sedsala 5an de ji wir koç bûne) bi Picts re bûne yek ku [[Keyaniya Skotlendayê]] ava bikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/cambridgehistori0000unse_a9n8 |sernav=The Cambridge historical encyclopedia of Great Britain and Ireland |tarîx=1985 |weşanger=Cambridge [Cambridgeshire] ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-25559-2 }}</ref> [[Wêne:Bayeux Tapestry WillelmDux.jpg|thumb|çep|The Bayeux Tapestry Şerê Hastings 1066 û bûyerên ku rê li ber wî dide nîşan dide.]] Di 1066an de, [[Norman]]an ji aliyê bakurê Fransayê ve dagir kir. Piştî dagirkirina Înglistanê, wan beşên mezin ên Wales zeft kirin, piraniya Îrlenda zeft kirin û hatin vexwendin ku li Skotlendayê bi cih bibin, li her welatekî feodalîzma li ser modela Fransaya Bakur û çanda [[Norman-Fransî]] anîn. Çîna serdest a [[Anglo-Norman]] gelek bandor li her çandên herêmî kir, lê di dawiyê de asîmîle bûne.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2006-01-01 |paşnavê-edîtor=Chibnall |pêşnavê-edîtor=Marjorie |sernav=The Normans |url=http://dx.doi.org/10.1002/9780470693391 |doi=10.1002/9780470693391 |kovar=doi.org }}</ref> Keyên înglîz ên navîn ên paşerojê Wales zeftkirin û bi hewildanên neserkevtî hewl dan ku Skotlendayê bixin nav axa xwe. Her çend di pevçûnek domdar a bi Înglistanê re be jî, serxwebûna xwe bi [[Daxuyaniya Arbroath]] a sala 1320an de destnîşan kirin ku [[Skotlenda]] piştî vê yekê jî serxwebûna xwe dewam dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/252552703 |sernav=Making Ireland British, 1580-1650 |paşnav=Canny |pêşnav=Nicholas P. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-154201-5 |cih=Oxford |oclc=252552703 }}</ref> Keyên înglîz, bi mîrata herêmên girîng ên li [[Fransa]]yê û bi îddîakirina taca fransî ku di heman demê de bi giranî beşdarî pevçûnên li [[Fransa]]yê bûn, nemaze di [[Şerê Sed Salî]], dema ku keyên skotlendî di vê serdemê de bi fransiyan re di nav hevalbendiyekê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/middle_ages/hundred_years_war_01.shtml |sernav=BBC - History - British History in depth: The Hundred Years War |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Çîna serdest a Anglo-Norman gelek bandor li çandên herêmî kirin lê di dawiyê de bi wan re asîmîle dibin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Protestantism |sernav=Protestantism {{!}} Definition, Beliefs, History, & Facts {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-08 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji ber ku reformasyon û danasîna dêrên dewletên protestan li her welatekî derdikeve holê, Brîtaniya nûjen a destpêkê rastî nakokiya dînî tê. Reformasyona înglîzî ya guhertinên siyasî, destûrî, civakî û çandî di sedsala 16an de destpêdike. Piştre ji bo Înglistanê nasnameyeke neteweyî hate diyar kirin û hêdî hêdî bi kûrahî, baweriya dînê ya mirovan guhert û [[Dêra Înglistanê]] ava kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/education/resources/the-english-reformation-c1527-1590/ |sernav=The National Archives - Homepage |paşnav=Archives |pêşnav=The National |malper=The National Archives |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> [[Wêls]] bi tevahî bi Keyaniya Înglistanê ve hate girêdan û Îrlenda wekî keyaniyek bi serê xwe bi qiraliyeta Îngilîzî re hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/tudors/wales_tudors_01.shtml |sernav=BBC - History - Wales under the Tudors |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/historyofmodernb0000nich |sernav=A history of the modern British Isles, 1529-1603 : the two kingdoms |paşnav=Nicholls |pêşnav=Mark |tarîx=1999 |weşanger=Oxford, UK ; Malden, Mass. : Blackwell Publishers |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-631-19333-3 }}</ref> Li devera ku dê bibe [[Îrlendaya Bakur]], erdên mîrateyên galî yên katolîk ên serbixwe hatin desteserkirin û dane niştecihên protestan ên ji Înglistan û Skotlendayê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198200918.003.0009 |sernav=Conclusion: Making Ireland British 1580–1650* |paşnav=CANNY |pêşnav=NICHOLAS |tarîx=2001-05-03 |weşanger=Oxford University Press |rr=551–578 }}</ref> Dema ku keyê [[Skotlenda]]yê [[James VI]] dibe keyê [[Înglistan]] û [[Îrlendaya Bakur|Îrlendayê]] û dîwana xwe ji bajarê [[Edinburgh]]ê barê [[London]]ê dike, di sala 1603an de keyaniya Înglistan, [[Skotlenda]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlenda]] di bin yekîtiyek de dibin yek. Di vê serdemê de her welatek wek pêkhateyeke siyasî ya cihê dimîne û saziyên xwe yên siyasî, qanûnî û dînî yên cuda parastine.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2000-12-21 |sernav=Chronology of Scottish Legal History |url=http://dx.doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 |kovar=A History of Private Law in Scotland |rr=xlviii–lii |doi=10.1093/acprof:oso/9780198267782.002.0010 }}</ref> Di nîvê sedsala 17an de her sê padîşah tevlî rêzek şerên bi hev ve girêdayî bûn (di nav de Şerê Navxweyî yê Îngilîzî) ku dibe sedema hilweşandina demkî ya keyaniyê ku bi darvekirina key [[Charles I]] û damezrandina kurte-komara unîter a Yekîtiya Miletên Înglîzî ya Skotlenda û Îrlendayê bi xwe re tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/event/English-Civil-Wars |sernav=English Civil Wars {{!}} Causes, Summary, Facts, Battles, & Significance {{!}} Britannica |tarîx=2023-08-17 |malper=www.britannica.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çiqas padîşah hate vegerandin jî, Interregnum ligel Şoreşa Birûmet a 1688an û pêşnûmeya Mafên 1689an li Înglistanê û Qanûna Dadkirina Mafên 1689an li Skotlendayê piştrast kir ku, berevajî pirên mayî yên Ewropa, absolutîzma padîşah biser nskeve û katolîkek xwenas tu carî nikarîbû derkeve ser textê. Destûra Bingehîn a Brîtaniyayê di vê demê de li ser bingeha monarşiya destûrî û pergala parlemanî pêş dikeve.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=EBSpvBxGyqcC |sernav=The History of England - From the Restoration to the Death of William III (1660-1702) |paşnav=Lodge |pêşnav=Richard |tarîx=2007 |weşanger=Read Books |isbn=978-1-4067-0897-4 |ziman=en }}</ref> Di sala 1660an de bi damezrandina Civata Qraliyetê re, xebatên zanistiye despêdike. Di vê serdemê de nemaze li Îngilîstanê, pêşkevtina hêza deryayî û eleqeya li ser seferên keşfê dibe sedema bidestxistin û bicîhkirina koloniyên li derveyî welêt, nemaze li [[Amerîkaya Bakur]] û [[Deryaya Karîbê]].<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |sernav=Tudor Period and the Birth of a Regular Navy Part Two - Royal Navy History |tarîx=2011-11-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2011-11-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20111103013901/http://www.royal-navy.org/lib/index.php?title=Tudor_Period_and_the_Birth_of_a_Regular_Navy_Part_Two |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çend hewildanên berê yên yekkirina her du keyaniyên di hundurê Brîtanya Mezin de di salên 1606, 1667 û 1689an de neserkevtî bûn ku hewldana di sala 1705an de hate destpêkirin û hewl bûye sedem ku Peymana Yekîtiyê ya sala 1706an ji hêla her du meclîsan ve hatiye pejirandin. === Keyaniya Brîtanya Mezin === [[Wêne:Treaty of Union.jpg|thumb|Peymana Yekîtiyê ye ku bûye sedema keyaniya yekbûyî ya hemî Brîtanya Mezin.]] Di 1ê gulana sala 1707an de, [[Keyaniya Brîtanya Mezin]] hate damezrandin, encama [[Qanûnên Yekîtiyê]] ku ji hêla parlamenên Înglistan û Skotlenda ve hate pejirandin ku [[Peymana Yekîtiyê]] ya sala 1706an pejirandin ku bi vî awayî her du keyaniyan bikin yek.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nationalarchives.gov.uk/pathways/citizenship/rise_parliament/docs/articles_union.htm |sernav=Citizenship |malper=www.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |sernav=Treaty or Act of the Union, Scotland & England 1706 - UK History. |tarîx=2019-05-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2019-05-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190527074630/http://www.scotshistoryonline.co.uk/union.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di sedsala 18an de, rêveberiya kabîneyî di bin rêveberiya [[Robert Walpole]] de ku di pratîkê de serokwezîrê yekem bû, (1721-1742) hate pêşdebirin. Çend Serhildanên Yaqûbî xwestin ku Mala Protestan a Hannoverê ji textê Brîtanî derxin û Mala Katolîk a Stuartê vegerînin. Yaqûbî di dawiyê de di [[Şerê Culloden]] de di 1746 de têk çûn, piştî ku Highlanders [[Skotlenda|Skotlendî]] bi hovîtî hatin tepisandin. Koloniyên Brîtanî yên li [[Amerîkaya Bakur]] ku di [[Şerê Serxwebûnê yê Amerîkî]] de ji Brîtanya veqetiyan û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] damezrandin ku ji aliyê Brîtanya ve di sala 1783an de hatiye nas kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=BQDgr_XvsHoC&pg=PA73&hl=ku |sernav=The Impact of the American Revolution Abroad |paşnav=Congress |pêşnav=Library of |tarîx=2002 |weşanger=The Minerva Group, Inc. |isbn=978-0-89875-978-5 |ziman=en }}</ref> Brîtanya di bazirganiya koleyan a [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] de rolek sereke lîst, nemaze di navbera salên 1662 û 1807an de dema ku keştiyên koleyên Brîtanî an Brîtanî-kolonyal nêzî 3.3 mîlyon kole ji [[Afrîka]]yê veguhestin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=SGcwgJz5rQMC&pg=PA12 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007 |weşanger=Oxford University Press, USA |isbn=978-0-19-156627-1 |ziman=en }}</ref> Xulam hatin birin ku li nebatên li milkên Brîtanî, bi taybetî li Karîbê lê di heman demê de li [[Amerîkaya Bakur]] jî bixebitin. Koletî digel pîşesaziya şekirê [[Karîb]] di sedsala 18an de di bihêzkirin û pêşvebirina aboriya Brîtanî de rolek wî yê girîng hebû.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=u6IUDAAAQBAJ&pg=PA83 |sernav=Slavery and the British Empire: From Africa to America |paşnav=Morgan |pêşnav=Kenneth |tarîx=2007-12-06 |weşanger=OUP Oxford |isbn=978-0-19-923899-6 |ziman=en }}</ref> Lê belê [[Parlamena Brîtanyayê]] di sala 1807an de bazirganî qedexe kir, di sala 1833an de koletî li [[Împeratoriya Brîtanî]] qedexe kir û Brîtanya di tevgera rakirina koletiyê de li çaraliyê cîhanê bi riya dorpêçkirina [[Afrîka]]yê û zextê li neteweyên din kir ku bi rêze peymanan bazirganiya xwe bi dawî bikin. Rêxistina mafên mirovan a navneteweyî ya herî kevn a [[cîhan]]ê, [[Anti-Slavery International]], di sala 1839an de li [[London]]ê hate damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID%3D9462%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |sernav=Arquivo.pt |malper=arquivo.pt |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 |tarîxa-arşîvê=2016-05-13 |urlya-arşîvê=http://arquivo.pt/wayback/20160513171717/http://portal.unesco.org/education/en/ev.php-URL_ID=9462&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/devon/content/articles/2007/03/20/abolition_navy_feature.shtml |sernav=Sailing against slavery |paşnav=BBC |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-gb |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/transformationsi0000love |sernav=Transformations in slavery : a history of slavery in Africa |paşnav=Lovejoy |pêşnav=Paul E. |tarîx=2000 |weşanger=Cambridge, UK ; New York : Cambridge University Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-521-78012-4 }}</ref> === Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlenda === [[Wêne:John Wilson Carmichael - The opening engagement at Trafalgar; H.M.S. 'Royal Sovereign' raking the stern of the Spanish flagship 'Santa Ana'.jpg|thumb|Şerê Trafalgar, ji hêla J.W. Carmichael.]] Di sala 1801an de parlamenên Brîtanya Mezin û Îrlenda qanûnên yekîtiyê derdixin ku bi van qanûnan her du padîşahî dibin yek perçe û Keyaniya Yekbûyî ya Brîtanya Mezin û Îrlendayê tê avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |sernav=QUB Act of Union : About |tarîx=2012-04-15 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2012-04-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120415061235/http://www.actofunion.ac.uk/actofunion.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî têkçûna Fransayê ya di dawiya Şerên Şoreşger ên Fransî û Şerên Napoleonî de (1792–1815), Keyaniya Yekbûyî wekî hêza sereke ya deryayî û împeratorî dertê holê (ligel London ku ji sala 1830an ve ku bajarê herî mezin ê cîhanê ye).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urban world history: an economic and geographical perspective |url=https://archive.org/details/urbanworldhistor0000tell |paşnav=Tellier |pêşnav=Luc-Normand |tarîx=2009 |weşanger=Presses de l'Université du Québec |isbn=978-2-7605-1588-8 |cih=Québec }}</ref> Serdestiya Brîtanîyayê ku di deryayê de nediyar bû, piştre wekî Pax Britannica ("Aştiya Brîtanî"), serdemek aştiya nisbî di nav Hêzên Mezin de (1815-1914) hate binavlirin ku tê de Împeratoriya Brîtanîyayê dibe hegemona cîhanî û rola polîsê cîhanî werdigire.<ref name="Louis2001">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=oo3F2X8IDeEC |sernav=The Oxford History of the British Empire: The nineteenth century |paşnav=Louis |pêşnav=William Roger |paşnav2=Low |pêşnav2=Alaine M. |paşnav3=Porter |pêşnav3=Andrew |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-924678-6 |ziman=en }}</ref> Di dema Pêşangeha Mezin a sala 1851an de, Brîtanya wekî "atolyeya cîhanê" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Ji sala 1853 heta 1856an, Brîtanya beşdarî Şerê Kirimê dibe ku hevalbendê Împeratoriya Osmanî li dijî Rûsyaya Tsarist, beşdarî şerên deryayî yên [[Deryaya Baltîk]]ê dibe ku wekî Şerê Åland li [[Kendava Bothnia]] û [[Kendava Fînlendayê]] tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://runeberg.org/nfbs/0252.html |sernav=435-436 (Nordisk familjebok / Uggleupplagan. 19. Mykenai - Norrpada) |tarîx=1913 |malper=runeberg.org |ziman=sv |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî Serhildana Hindistanê ya di 1857an de hikûmeta brîtanî ya bi serokatiya Lord Palmerston rasterast serweriya Hindistanê kir. Li kêleka kontrola fermî ya ku wê li ser koloniyên xwe dida meşandin, serdestiya Brîtanî ya li ser piraniya bazirganiya cîhanê tê vê wateyê ku ew bi bandor aboriyên herêmên wekî [[Asyaya Rojhilat]] û [[Amerîkaya Latînî]] kontrol dike.<ref name="Louis2001"/> Di dema seranserê [[serdema viktoryayî]] de, helwestên siyasî berjewendiya bazirganiya azad û polîtîkayên laissez-faire û her weha berferehbûna hêdî hêdî şansê dengdanê, digel Qanûna Reformê ya sala 1884an ku ji aliyê [[William Gladstone]] ve hatiye piştgirî kirin ku yekem car mafê dengdanê daye piraniya mêran. Nifûsa brîtanî bi rêjeyek berbiçav zêde bû, digel bajarbûna bilez ku bûye sedema metirsiya girîng ên civakî û aborî.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2004-02-01 |sernav=Great Britain: a reference guide from the Renaissance to the present |url=http://dx.doi.org/10.5860/choice.41-3195 |kovar=Choice Reviews Online |cild=41 |hejmar=06 |rr=41–3195-41-3195 |doi=10.5860/choice.41-3195 |issn=0009-4978 }}</ref> Di dawiya sedsala 19an de, muhafezekaran di bin desthilatdariya [[Benjamin Disraeli]] û Lord Salisbury de serdemek berfirehbûna emperyal li Afrîkayê daye destpêkirin ku polîtîkaya îzolasyonê ya spehî li [[Ewropa]]yê domand û hewl da ku bandora [[Rûsya]] li [[Efxanistan]] û [[Îran]]ê bigire.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fromkin |pêşnav=David |tarîx=1980 |sernav=The Great Game in Asia |url=https://www.jstor.org/stable/20040512 |kovar=Foreign Affairs |cild=58 |hejmar=4 |rr=936–951 |doi=10.2307/20040512 |issn=0015-7120 }}</ref> Di vê demê de, [[Kanada]], [[Awistralya]] û [[Zelendaya Nû]] statûya serdestiya rêveberiyê werdigirin. Di destpêka sedsalê de, serdestiya pîşesaziyê ya Brîtanyayê ji hêla [[Împeratoriya Almanî]] û [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] ve hate dijwar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=NSrwpggmHigC&pg=PP1 |sernav=Contradictions: Finance, Greed, and Labor Unequally Paid |paşnav=Zarembka |pêşnav=Paul |tarîx=2013-05-09 |weşanger=Emerald Group Publishing |isbn=978-1-78190-670-5 |ziman=en }}</ref> Serdema Edwardian reforma civakî û serweriya malê ji bo Îrlendayê dibe pirsgirêkên navxweyî yên girîng ku di heman demê de Partiya Karkeran di sala 1900an de ji hevalbendiyek sendîkayan û komên piçûk ên sosyalîst derketin holê û dengdêran ji bo mafê dengdayina jinan kampanya dane despêkirin. === Şerên cîhanê û perçekirina Îrlendayê === [[Wêne:Wreaths Are Laid at the Cenotaph, London During Remembrance Sunday Service MOD 45152052.jpg|thumb|Di merasima bîranîna yekşemê de li Cenotaph li Whitehall, London, çeleng têne danîn.]] Brîtanya yek ji hevalbendên sereke bû ku di Şerê Cîhanê yê Yekem de (1914-1918) Hêzên Navendî têk dibe. Li gel hêzên frensî, rûsî û (piştî 1917) amerîkî, hêzên çekdar ên brîtanî li gelek deverên Împeratoriya Brîtanî û li çend deverên Ewropayê, bi taybetî li eniya rojava, bicih bûne.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=Britain and the First World War |tarîx=1988 |weşanger=Unwin Hyman |isbn=978-0-04-445109-9 |paşnavê-edîtor=Turner |pêşnavê-edîtor=John |cih=London }}</ref> Kuştinên zêde yên şerê xendekan bû sedema wendakirina pir ji nifşek mêran ku bi bandorên civakî yên mayînde li milet û têkçûnek mezin di nîzama civakî de pêk hatiye. Piştî şer, Brîtanya bû endama daîmî ya Civata Rêvebir a Cemiyeta Miletan û li ser hejmarek koloniyên berê yên alman û osmaniyan erkek wergirt. Di bin serokatiya [[David Lloyd George]] de, Împeratoriya Brîtanî gihîşt asta xwe ya herî mezin ku ji pêncan yek rûyê erdê û ji çaran yek nifûsa cihanê werdigire.<ref name=":3"/> Brîtanyayê 2.5 milyon qurbanî dabûn û şerê bi deynek neteweyî ya mezin qedandibû. Ji ber encamên şer hikûmetê qebûl kir ku bi Qanûna Nûnertiya Gel a 1918an mafê dengdanê di hilbijartinên neteweyî û herêmî de berfireh bike. Di nîvê salên 1920an de, piraniya nifûsa Brîtanî dikarin li bernameyên radyoya BBCyê guhdar bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ofcom.org.uk/cymru/news-centre/2020/100-years-of-radio |sernav=100 mlynedd o radio ers darganfyddiad Marconi |tarîx=2023-02-27 |malper=Ofcom |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/research/bbc.com/historyofthebbc/research/local-radio/ |sernav=The origins of BBC Local Radio |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Weşanên televîzyonê yên ezmûnî di sala 1929an de dest pê kir û yekem Karûbarê Televizyonê ya BBCyê di sala 1936an de dest pê kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/historyofthebbc/timelines/bbc.com/historyofthebbc/timelines/1920s/ |sernav=1920s |malper=www.bbc.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=îlon 2023 }}</ref> Bilind bûna neteweperestiya îrlendî û nakokiyên di hindurê [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] de li ser şertên Rêvebiriya Malê ya Îrlendî, di dawiyê de di sala 1921an de dibe sedema dabeşkirina giravê. Dewleta Azad a Îrlendî serbixwe dibe ku di destpêkê de bi statûya dominionê di 1922an û di sala 1931an bi eşkereyî serbixwe dibe. Îrlandaya Bakur jî beşek ji Keyaniya Yekbûyî dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulster.ac.uk/issues/politics/docs/ait1921.htm |sernav=CAIN: The Anglo-Irish Treaty, December 1921 |malper=cain.ulster.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 1928an de Qanûna Destûra Wekhevî di hilbijartinên neteweyî de wekheviya hilbijartinê ya jinan bi mêran re dide. Grevên di nîvê salên 1920an de di Greva Giştî ya sala 1926an de ku bi serfiraziya hikûmeta ku ji hêla Stanley Baldwin ve tê rêvebirin bi dawî dibe. Dema ku Depresyona Mezin (1929-1932) dibe sedema bêkarî û zehmetiyên berbiçav li deverên pîşesazî yên kevn, Brîtanya hêj jî ji bandorên Şerê Cîhanê yê Yekem xelas nebûbû. Ji ber rewşa aboriya welat aloziyên siyasî û civakî dibe sedema zêdebûna endamtiyên partiyên komunîst û sosyalîst. Di sala 1931ê de hikûmeta koalîsyonê tê avakirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Capitalism, culture, and decline in Britain, 1750 - 1990 |paşnav= |pêşnav= |tarîx=1994 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-415-03719-8 |çap= |cih=London }}</ref> [[Wêne:Spitfire and Hurricane in the Battle of Britain Memorial Flight.jpg|thumb|Balafirên Spitfire ("Spîtfeyir")<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]] |paşnav=Bedirxan |pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû |sal=1986 |rûpel=44:1 }}</ref>) û Hurricane ku di Şerê Brîtanyayê de di dema Şerê Cîhanê yê Duyemîn de difirin.]] Bi vê yekê, "Brîtanya dibe welatek pir dewlemend ku di çekan de bi hêz dibe ku di peydakirina berjewendîyên xwe de bi xwestek bû û di dilê pergala hilberîna cîhanî de rûniştibû."<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://reviews.history.ac.uk/review/1114 |sernav=Britain’s War Machine: Weapons, Resources and Experts in the Second World War {{!}} Reviews in History |malper=reviews.history.ac.uk |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Piştî ku [[Almanyaya Nazî]] di sala 1939an de Polonya dagir kir, Brîtanya ket [[Şerê Cîhanî yê Duyem]]. [[Winston Churchill]] di sala 1940 de dibe serokwezîr û dibe serokê hikûmeta koalîsyonê. Tevî têkçûna hevalbendên xwe yên ewropî di sala yekem de, Brîtanya û Împaratoriya wê şerê li dijî Almanya bi tenê domandin. [[Winston Churchill]] pîşesazî, zanyar û endezyaran erkdar kir ku piştgirî bidin hikûmetê û artêşa di hewildana zêdekirina şer de.<ref name=":1" /> Di sala 1940an de, [[Hêza Hewayî ya Keyaniyê]] di Şerê Brîtanyayê de Luftwaffe Alman têk dibe. Di dema Blitz de herêmên bajarî rastî bombebaran ên dijwar hatin. Hevbendiya Mezin a Brîtanya, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û [[Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|Yekîtiya Sovyetê]] di sala 1941an de hate damezrandin ku pêşengiya hevalbendan li dijî hêzên Axesê kir. Di Şerê Atlantîkê, Kampanyaya Afrîkaya Bakur û kampanyaya Îtalyayê de di dawiyê de biserketinên gelek dijwar çêbûn. Artêşa Brîtanî kampanyaya Burmayê li dijî Japon û Fîloya Pasîfîkê ya Brîtanî li deryayê bi Japonan şer kir. Zanyarên brîtanî ji bo sêwirana çekên nukleerî beşdarî Projeya Manhattan dibin ku ev yek bûye sedema radestkirina Japonê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fSZpgW-N628C&pg=PA1 |sernav=Nuclear Rivals: Anglo-American Atomic Relations, 1941-1952 |paşnav=Paul |pêşnav=Septimus H. |tarîx=2000 |weşanger=Ohio State University Press |isbn=978-0-8142-0852-6 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 20an === [[Wêne:British Empire 1921.png|thumb|Împeratoriya Brîtanî di sala 1921an de ku di dema asta xwe yê herî bilind de ye.]] Keyaniya Yekbûyî yek ji sê hêzên mezin bû (digel Dewleta Yekbûyî û Yekîtiya Sovyetê) ku ji bo plansazkirina cîhana piştî şer civiyan ku Keyaniya Yekbûyî yek ji 5 endamên daîmî yên Encumena Ewlekariyê ya Neteweyên Yekbûyî bû yek ji 5 endamên daîmî yên Neteweyên Yekbûyî îmze kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=xdMF9rX6mX8C&pg=PA62 |sernav=Debating Franklin D. Roosevelt's Foreign Policies, 1933-1945 |paşnav=Doenecke |pêşnav=Justus D. |paşnav2=Stoler |pêşnav2=Mark A. |tarîx=2005 |weşanger=Rowman & Littlefield |isbn=978-0-8476-9416-7 |ziman=en }}</ref> Ji bo damezrandina [[IMF]], Banka Cîhanî û [[NATO]] bi Dewletên Yekbûyî re ji nêz ve xebitiye. Jiber şer Keyaniya Yekbûyî pir qels dibe û ji hêla darayî ve girêdayî [[Plana Marshall]] bû. Lê Keyaniya Yekbûyî ji şerê tevahî yê ku rojhilata ewropayê wêran dike xilas dibe.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/books/2011/apr/17/britains-war-machine-david-edgerton-review |sernav=Britain's War Machine by David Edgerton – review |paşnav=Reynolds |pêşnav=David |tarîx=2011-04-17 |malper=The Guardian |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di salên piştî şer de, hikûmeta partiya kedê ya di bin rêveberiya [[Clement Attlee]] de bernameyek radîkal a reforman da destpêkirin ku di dehsalên paşîn de bandorek girîng li civaka brîtanî dike.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ideas and policies under Labour, 1945 - 1951: building a new Britain |paşnav=Francis |pêşnav=Martin |tarîx=1997 |weşanger=Manchester University Press |isbn=978-0-7190-4833-3 |çap=1. publ |cih=Manchester }}</ref> Di serdema Partiya Kedê pîşesaziyên sereke û karûbarên gelemperî hatin neteweyî kirin, dewletek aram hate damezrandin û pergalek lênihêrîna tenduristî ya berfireh ku ji hêla dewletê ve tê fînanse kirin, Xizmeta Tenduristiya Neteweyî, hate damezrandin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203991411-7 |sernav=INTRODUCTION TO BRITISH POLITICAL HISTORY 1914–95 |tarîx=2005-07-25 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-99141-1 |rr=11–30 }}</ref> Zêdebûna neteweperestiyê li koloniyan rastî dema aborî ya Brîtanyayê ya xerab hat û ji ber vê yekê polîtîkayên dekolonîzasyon derketin holê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=7D66_9YOof4C&pg=PA118 |sernav=A Companion to Europe Since 1945 |paşnav=Larres |pêşnav=Klaus |tarîx=2009-03-12 |weşanger=Wiley |isbn=978-1-4443-0861-7 |ziman=en }}</ref> Di sala 1947an de ji serxwebûna [[Hindistan]] û [[Pakistan]]ê tê naskirin. Di nav sîh salên pêş de, piraniya koloniyên Împeratoriya Brîtanî serxwebûna xwe bi dest xistin û gelek jî bûn endamên Hevbendiya Neteweyan. [[Wêne:British Airways Concorde G-BOAC 03.jpg|thumb|çep|Balafira Concorde ku balafirek supersonîk bû ku dema firîna transatlantîkê ji 8 saetan daxistiye 3,5 saetan.]] Keyaniya Yekbûyî welatê sêyem bû ku cebilxaneya çekên nukleerî pêşxistiye (bi ceribandina bombeya atomî ya yekem, [[Operasyona Hurricane]], di 1952 de) lê sinorên piştî şer ên rola navneteweyî ya Brîtanyayê bi [[Krîza Sûezê ya 1956an]] re hate dîtin. Belavbûna navneteweyî ya [[Zimanê inglîzî|zimanê îngilîzî]] berdewamiya bandora navneteweyî ya wêje û çanda zimanê îngilîzî pêk aniye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 |tarîxa-arşîvê=2018-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180916155419/http://www.britishpoliticssociety.no/British%20Politics%20Review%2001_2011.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji ber kêmbûna karkeran di salên 1950an de, hikûmetê daxwaza hatina koçberan ji welatên commonwealthê kiriye. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=s3RQ4dsFEkoC&pg=PA84 |sernav=Contemporary British Identity: English Language, Migrants and Public Discourse |paşnav=Julios |pêşnav=Dr Christina |tarîx=2012-12-28 |weşanger=Ashgate Publishing, Ltd. |isbn=978-1-4094-9121-7 |ziman=en }}</ref>Bi hatina koçberan re di dehsalên paşerojê de, Brîtanya dibe xwedî civakek pir-etnîkî. Tevî bilindbûna standardên jiyanê di dawiya salên 1950 û 1960an de, performansa aborî ya Keyaniya Yekbûyî ji gelek hevrikên wê yên sereke yên wekî Fransa, Almanyaya Rojava û Japonya serketî nabe. Di pêvajoya bi dehan salan a entegrasyona Ewropî de, Brîtanya endamek damezrîner a Yekîtiya Ewropî ya Rojava bû ku di Konferansên London û Parîsê di sala 1954an de hatiye damezrandin. Di sala 1960an de Brîtanya yek ji heft endamên damezrîner ên Komeleya Bazirganiya Azad a Ewropî (EFTA) bû lê di sala 1973a de ji komaleyê derdikeve û beşdarî Civatên Ewropî (EC) dibe. Di referanduma sala 1975an de ji %67 deng da ku Keyaniya Yekbûyî di Civatên Ewropî de bimîne.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://news.bbc.co.uk/onthisday/hi/dates/stories/june/6/newsid_2499000/2499297.stm |sernav=1975: UK embraces Europe in referendum |tarîx=1975-06-06 |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Dema ku Civatên Ewropî di sala 1992an de dibe Yekîtiya Ewropî (YE) Brîtanya yek ji 12 dewletên endamê yekitiyê bû. Di dawiya salên 1960an de, Îrlendaya Bakur rastî tundûtûjiya komunal û paramîlîterî (carinan bandorê li deverên din ên Keyaniya Yekbûyî dike) ku bi kevneşopî wekî Troubles tê zanîn tê. Bi gelemperî tê hesibandin ku bi Peymana Good Friday Agreement a 1998an bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780203022207-12 |sernav=The Belfast Agreement: archaeology and exposition |tarîx=2005-01-27 |weşanger=Routledge |isbn=978-0-203-02220-7 |rr=89–105 }}</ref> [[Wêne:Greenwich and Canary Wharf (1) - 2022-04-24.jpg|thumb|Canary Wharf, sembola reformên darayî yên ku ji hêla Margaret Thatcher ve di salên 1980î de hatiye destpêkirin.]] Li pey serdemek hêdî bûna aborî ya berfireh û pevçûnên pîşesaziyê di salên 1970an de hikûmeta muhafezekar a salên 1980an bi serokatiya Margaret Thatcher siyasetek radîkal a monetarîzmê daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=British politics since 1945 |paşnav=Dorey |pêşnav=Peter |tarîx=2001 |weşanger=Blackwell |isbn=978-0-631-19075-2 |çap=Repr |series=Making contemporary Britain series |cih=Oxford }}</ref> Di sala 1982an de Arjentînê êrîşî herêmên Brîtanî yên Gurcistana Başûr û Giravên Falkland kir û êrîş dibe sedema şerê 10 hefte ya Falklandan ku tê de hêzên arjentînî têk diçin. Niştecîhên giravan bi piranî neviyên niştecîhên Brîtanî ne û bi tundî alîgirê serweriya Brîtanyayê ne, wekî ku di sala 2013an de bi rapirsiyek (referandûm) nîşan dane. Ji sala 1984an ve aboriya Keyaniya Yekbûyî ji hêla hatina dahatên neftê yên girîng ên [[Deryaya Bakur]] ve her ku çûye baştir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Applied economics |tarîx=2008 |weşanger=Financial Times, Prentice Hall |isbn=978-0-273-70822-3 |paşnavê-edîtor=Griffiths |pêşnavê-edîtor=Alan |çap=11. ed., [Nachdr.] |cih=Harlow |paşnavê-edîtor2=Wall |pêşnavê-edîtor2=Stuart }}</ref> Di dawiya sedsala 20an de, bi damezrandina rêveberiyên veqetandî yên ji bo Skotlande, Wêls û Îrlendaya Bakur, di rêveberiya Keyaniya Yekbûyî de guhertinên mezin çêbûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=M. |tarîx=1998-01-01 |sernav=Reforging the Union: Devolution and Constitutional Change in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=28 |hejmar=1 |rr=217–234 |doi=10.1093/oxfordjournals.pubjof.a029948 |issn=0048-5950 }}</ref> Tevlêbûna qanûnî piştî pejirandina Peymana Mafên Mirovan a Ewropayê. Keyaniya Yekbûyî wekê hêzek mezin ma ku xwedî bandora dîplomatîk û leşkerî ya cîhanî û rolek pêşeng di [[Neteweyên Yekbûyî]] û [[NATO]] de ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=lwpOnwEACAAJ&q=Britain+and+World+Power+Since+1945:+Constructing+a+Nation's+Role+in+International+Politics |sernav=Britain and World Power since 1945: Constructing a Nation's Role in International Politics |paşnav=McCourt |pêşnav=David M. |tarîx=2014-08-18 |weşanger=University of Michigan Press |isbn=978-0-472-07221-7 |ziman=en }}</ref> === Sedsala 21an === Keyaniya Yekbûyî jibo şerê li dijî terorê di salên destpêkê yên sedsala 21an de, bi berfirehî piştgirî da [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]].<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/chilcot-report-iraq-war-inquiry-tony-blair-george-bush-us-uk-what-happened-a7119761.html |sernav=The inside story of how Tony Blair led Britain to war in Iraq |tarîx=2016-07-05 |malper=The Independent |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Krîza darayî ya cîhanî ya sala 2008 bi giranî bandor li aboriya Brîtanya kir. Hikûmeta hevpeymaniya [[Cameron-Clegg]] ya sala 2010an tedbîrên tesarûfê destnîşan kir ku ji bo çareserkirina kêmasiyên gelemperî yên girîng ên ku di encamê de derketine.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Brîtanyayê li hev kiribûn ku di sala 2014an de ji bo serxwebûna Skotlendayê referandûm were kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-scotland-scotland-politics-19942638 |sernav=Scottish independence: Cameron and Salmond strike referendum deal |tarîx=2012-10-15 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di encama vê referandûmê de hilbijêrên Skotlendayê bi 55,3% li hember 44,7 deng dan ku [[Skotlenda]] beşek ji Keyaniya Yekbûyî bimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/news/events/scotland-decides/results |sernav=Scottish independence referendum - Results - BBC News |malper=www.bbc.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> Di sala 2016an de ji sedî 51.9ê hilbijêrên Brîtanyayê dengê xwe dan jibo ku Brîtanya ji [[Yekîtiya Ewropayê]] derkeve. Keyaniya Yekbûyî di 31ê çileya sala 2020an de ji [[Yekîtiya Ewropayê|Yekîtiya Ewropî]] veqetiya û di dawiya wê salê de vekişîna xwe bi tevahî qedand.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/uk-politics-55502781 |sernav=Brexit: New era for UK as it completes separation from European Union |tarîx=2021-01-01 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-25 }}</ref> [[Nexweşiya Koronayê 2019-2020|Pandemiya COVID-19]] di sala 2020 û sala 2021 de wek li tevahiya cihanê, bandorek mezin li Brîtanyayê jî kiriye. Di 8ê îlona sala 2022an de, Elizabeth II ku keybanûya brîtanî ya herî demdirêj di 96 saliya xwe de dimire. Piştî mirina keybanû Elizabeth II, zarokê wê ya mezin Charles, Prensê Wêlsê ku wekî Charles III tê zanîn, derkete ser textê brîtanî. == Erdnîgarî == [[Wêne:MODIS - Great Britain and Northern Ireland - 2012-06-04 during heat wave (cropped).jpg|thumb|Ji xeynî Shetlandê, wêneya satelîtê ya Keyaniya Yekbûyî.]] Rûbera giştî ya Keyaniya Yekbûyî bi qasî 244.820 kîlomêtre çargoşe ye. Welat beşeke mezin a giravên brîtaniyayê vedigire ku girava Brîtanyaya Mezin, ji şeşan yekê bakurê rojhilatê girava Îrlendayê û hinek giravên derdorê yên piçûktir vedihewîne. Keyaniya Yekbûyî di navbera [[Okyanûsa Atlantîk a Bakur]] û [[Deryaya Bakur]] de ye ku peravê başûrê rojhilat 35 km nêzîkî peravên bakurê [[Fransa]] ye ku ji aliyê [[Kanala Îngilîzî]] ve tê veqetandin.<ref name=":4">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-08-15 |sernav=United Kingdom |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |kovar=The World Factbook |ziman=en |weşanger=Central Intelligence Agency |roja-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavdêrxaneya Royal Greenwich li Londonê di sala 1884an de di Konferansa Merîdyena Navneteweyî de wekî xala diyarker a Merîdyena serokwezîr hatiye hilbijartin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1201/9781351253901-5 |sernav=The Royal Observatory 1881–1998 |paşnav=Mann |pêşnav=Tony |tarîx=2019-11-11 |weşanger=Chapman and Hall/CRC |isbn=978-1-351-25390-1 |rr=83–91 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî di navbera 49° û 61° firehiya bakur û di navbera dirêjahiya 9° rojava û 2° rojhilat de ye. [[Îrlendaya Bakur]] bi [[Komara Îrlendayê]] re 360 kîlomêtre sinorê bejahî parve dike.<ref name=":4"/> Xeta perava Brîtanyaya Mezin 17.820 km dirêj e. Keyaniya Yekbûyî ji aliyê [[Tunela Kanalê]] ve bi parzemîna [[Ewropa]]yê ve girêdayî ye ku bi dirêjiya 38 kîlomêtre yê tunela binê avê ya herî dirêj a cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.eurotunnel.com/uk/ |sernav=LeShuttle: Folkestone To Calais In 35 Minutes. Book Now! |malper=LeShuttle |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî çar ekoherêmên bejayî dihewîne ku nav de daristanên pelên fireh ên Keltî, daristanên behîv ên Lowlandên Îngilîzî, daristanên tevlihev ên şil ên [[Atlantîka Bakur]] û daristanên koniferên Caledonê hene. Qada daristanên Keyaniya Yekbûyî di sala 2023an de tê texmîn kirin ku 3.25 milyon hektar e ku axa qadên daristanan ji %13 axa Keyaniya Yekbûyî pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.forestresearch.gov.uk/tools-and-resources/statistics/statistics-by-topic/woodland-statistics/ |sernav=Woodland Statistics |malper=Forest Research |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> {{Multiple image |align = center |direction = horizontal |header_align = center |header = Termînolojiya Giravên Brîtaniyayê |image1 = British Isles all.svg |width1 = 100 |caption1 = [[Giravên Brîtanyayê]] |image2 = United Kingdom in the British Isles.svg |width2 = 100 |caption2 = Keyaniya Yekbûyî |image3 = Great Britain.svg |width3 = 100 |caption3 = [[Brîtanya Mezin]] |image4 = British Isles England.svg |width4 = 100 |caption4 = [[Înglistan]] }} {{Paqij}} === Avhewa === [[Wêne:UK Köppen.svg|thumb|Cureyên avhewa yên Köppen ya Keyaniya Yekbûyî.]] Piraniya Keyaniya Yekbûyî xwedan avhewa nerm e ku bi gelemperî germahiyên hênik û baranên zêde li seranserê salê hene.<ref name=":4"/> Germahî digel demsalan re kêm caran dadikeve binê 0&nbsp;°C yan jî ji 30&nbsp;°C bilind bilindtir dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.trevorharley.com/hottest-day-of-each-year-from-1900.html |sernav=Hottest day of each year from 1900 |malper=www.trevorharley.com |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Hinek deverên dûrî peravê, li jora [[Înglistan]], [[Wêls]], [[Îrlendaya Bakur]] û li piraniya [[Skotlenda]]yê, avhewaya okyanûsa binpolar (Cfc) tê dîtin. Li bilindahiyên bilind ên li Skotlendayê hewayek subarktîk a parzemînî (Dfc) û li herêmên çiyayî avhewaya tundra tê dîtin.<ref>{{Jêder |paşnav=Peterson |pêşnav=Adam |sernav=English: A map of Köppen climate types in the United Kingdom (SVG version) |tarîx=2016-08-09 |url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:UK_K%C3%B6ppen.svg |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Her çend beşên rojhilat bi piranî ji vî bayê parastî be jî bayê serdest ji başûrê rojava û ji aliyê Okyanûsa Atlantîkê de tê ku gelek caran hewaya nerm û şil bi xwe re tîne. Ji ber ku piraniya baranê li herêmên rojava dibare, beşên rojhilat beşên herî zuhayê welat in. Herikîna Atlantîkê ku ji hêla herikîna kendavê ve tê germ kirin, zivistanên nerm tîne, nemaze li rojava ku zivistan şil e û herî zêde li ser erdê bilind zivistan şil û nerm derbas dibe. Havînan li başûrê rojhilatê Înglistanê herî germ û li bakurê Înglistanê deverê herî hênik e. Barîna berfa dijwar di zivistanê û destpêka biharê de li qadên erdê bilind dibare.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/approach/collaboration/ukcp |sernav=UK Climate Projections (UKCP) |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Tevahiya tava salane ya navîn li Keyaniya Yekbûyî 1339,7 demjimêr e ku ev jî ji %30 di binê dema herî zêde ya gengaz de ye. Saetên tavê salê ji 1200 heya 1580 demjimêran diguhere û ji sala 1996an vir ve Keyaniya Yekbûyî ji sala 1981ê heta sala 2010an demjimêrên navînî yên tavê distîne û hê jî welêt heman demjimêran tava navînî distîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.metoffice.gov.uk/research/climate/maps-and-data/uk-temperature-rainfall-and-sunshine-time-series |sernav=UK temperature, rainfall and sunshine time series |malper=Met Office |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> Di sala 2022an de, Keyaniya Yekbûyî di Îndeksa Performansa Jîngehê de di nav 180 welatan de di rêza duyem de ye. Zagonek hatiye pejirandin ku emîsyonên gazên serayê yên Brîtanyayê heya sala 2050an safî bibe û qet nemîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/article/explainer/uk-net-zero-target |sernav=UK net zero target |tarîx=2020-04-20 |malper=Institute for Government |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-08-22 }}</ref> === Topografî === Înglistan ji sedî 53ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Înglistanê 130.395 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2011-12-12 |sernav=England - Profile |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/7327029.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Piraniya welêt ji deştan pêk tê û bi erdên bilind û çiyayî yên li bakurê rojavayê xeta Tees-Exe ku Keyaniya Yekbûyî bi qasî deverên nizm û bilind dabeş dike. Deverên deştî Cornwall, New Forest, South Downs û Norfolk Broads in.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.atlapedia.com/online/countries/unitedki.htm |sernav=United Kingdom - Atlapedia® Online |malper=www.atlapedia.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Deverên bilind ên welat [[Lake District]], [[Pennines]], [[Yorkshire Dales]], [[Exmoor]] û Dartmoor in. Çem û kendav ên sereke Thames, [[Severn]] û [[Humber]] in. Çiyayê herî bilind ê Îngilîstanê Scafell Pike ye ku bi qasî 978 metreyan, li Navçeya Golan ew ku girava wê ya herî mezin Girava Wightê ye. Skotlend ji sedî 32ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera rûbera Skotlendayê 78.772 km² ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |sernav=Facts, Information and Map of Scotland : Official online Gateway to Scotland |malper=www.scotland.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2008-06-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080621045248/http://www.scotland.org/about/fact-file/index.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Welat nêzîkî 800 girav dihewîne<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/travel/uk/the-complete-guide-to-the-scottish-islands-633851.html |sernav=The complete guide to the ... Scottish Islands |malper=The Independent |tarîx=2000-05-31 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ku bi taybetî Giravên Hebride, Giravên Orkney û Giravên Shetlandê di nav de ye. Skotlenda welatê herî çiyayî ya Keyaniya Yekbûyî ye. Bilindahiyên li bakur û li rojava herêma herî dijwar in ku piraniya axa çiyayî ya Skotlendaye vedihewîne ku di nav de Cairngorms, Loch Lomond û The Trossachs û Ben Nevis hene ku bi 1.345 metreyan<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2016-03-18 |sernav=Great Britain’s tallest mountain is taller - Ordnance Survey Blog |url=https://www.ordnancesurvey.co.uk/blog/2016/03/britains-tallest-mountain-is-taller/ |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=Ordnance Survey Blog |ziman=en-GB }}</ref> ku xala herî bilind a [[Giravên Brîtanî]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.bennevisweather.co.uk/index.asp |sernav=Ben Nevis Weather {{!}} Weather Forecast for Ben Nevis, Fort William, Highlands of Scotland |malper=www.bennevisweather.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Wêls ji %9ê Keyaniya Yekbûyî pêk tîne û rûbera Wêlsê 20.779 km² ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-01-11 |sernav=Profile: Wales |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/country_profiles/6233450.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Her çend başûrê Wêlsê ji bakur û navîn a Wêlsê deverên çiyayî kêm bin jî, welat bi piranî çiyayî ye. Çiyayên herî bilind ên li Wêlsê li Snowdonia ne û Snowdon (bi wêlsî: Yr Wyddfa) jî di nav de ye ku bi bilindahiya 1.085 metreyan girê herî bilind ê Wêlsê ye.<ref name=":6"/> Wêls, tevî perava Pembrokeshire, bi dirêjahiya 2.704 kîlomêtreyê xwedî xeta herî dirêj ê peravê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |sernav=The British Cartographic Society > How long is the UK coastline? |malper=www.cartography.org.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=cartography |pêşnav=Clare Seldon, |roja-arşîvê=2012-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120522042745/http://www.cartography.org.uk/default.asp?contentID=749 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çend girav li derveyî axa serekeyê Galiyê hene ku girava herî mezin girava Angleseyê (Ynys Môn) ye. Îrlendaya Bakur ku ji Brîtanyaya Mezin bi [[Deryaya Îrlendî]] û [[Kanala Bakur]] veqetandî ye ku xwedî rûbereke 14.160 km² ye û bi piranî ji gir û ji deverên çiyayî pêk hatiye. Welat Gola Neagh vedihewîne ku bi qasî 150 388 km² mezintirîn gola Giravên Brîtanî ye, Gola Erne ku zêdetirî 150 girav di golê de hene û rêya Giant's Causeway heye ku ji aliyê [[UNESCO]]yê ve wekê Cihê Mîrata Cîhanê hatiye lîstekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cain.ulst.ac.uk/ni/geog.htm |sernav=CAIN: Background Information on Northern Ireland Society - Geography |malper=cain.ulst.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Xala herî bilind a Îrlendaya Bakur Slieve Donard ê li Çiyayên Morne ye ku bi bilindahiya 852 mêtre bilind e.<ref name=":6"/> == Demografî == Li gorî daneyên sala 2021ê de nifûsa Keyaniya Yekbûyî 67.026.292 kes bû.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî çarem mezintirîn nifûsa [[Ewropa]]yê û xwedî 22em mezintirîn nifûsa cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/latest |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Di salên 2012 û 2013an de jidayikbûnên herî zêde beşdarî mezinbûna nifûsê bûye ku di heman demê de di salên 2014 û 2015an de bi koçberiya navneteweyî ya nifûsê welat zêdebûna xwe berdewam kiriye.<ref name=":2" /> Di navbera salên 2001 û 2011an de nifûsa Keyaniya Yekbûyî bi rêjeya navînî ya salane ji sedî 0,7 zêde bûye. Li gorî hêjmara nifûsê ya 2011an, di nav 100 salên borî de, rêjeya nifûsa temenê 0-14 salî ji %31 heya ji %18e daketiye û rêjeya mirovên ku temenê wan 65 salî ye ku ji %5an heya ji %16 zêde bûye.<ref name=":2" /> Di sala 2018an de temenê navîn ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî 417 salî bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/stories/story/spotlighting-the-world-factbook-as-we-bid-a-fond-farewell/ |sernav=Spotlighting The World Factbook as We Bid a Fond Farewell - CIA |malper=www.cia.gov |roja-gihiştinê=2026-02-07 }}</ref> Li gorî daneyên sala 2021ê nifûsa [[Skotlenda]]yê 5,48 milyon, nifûsa Wêlsê 3,1 milyon û nifûsa Îrlendaya Bakur jî 1,9 milyon hatiye tomarkirin.<ref name=":2" /> Nifûsa herî mezin li [[London]], li başûr-rojhilatê Înglistan e. Li navenda Brîtanyaya Mezin (bakurê Înglistanê) gelek kes li dora [[Manchester]] û [[Liverpool]] dijîn. Li deşt Skotlendayê li dora [[Edinburgh]] û [[Glasgow]], û li başûrê Wêlsê li nêzê [[Kardîf]] gelheyên mezin hene. Li Îrlendaya Bakur, pir kes li rojhilat, li nêzê [[Belfast]] dijîn.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |sernav=United Kingdom |tarîx=2021-03-05 |malper=The World Factbook |weşanger=[[Central Intelligence Agency]] |tarîxa-gihiştinê=2021-03-13 |roja-arşîvê=2021-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210109221834/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/united-kingdom/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2020 de, 83,9% mirovên li Brîtanya li bajaran dijiyan.<ref name=":0" /> {| class="wikitable sortable" |+Li gorî welatan nifûsa Keyaniya Yekbûyî (2024) ! rowspan="2" |Ala ! rowspan="2" |Welat ! colspan="2" |Rûber ! colspan="2" |Nifûs ! rowspan="2" |Belavbûn (/km<sup>2</sup>) |- !(km<sup>2</sup>) !(%) !Kes !(%) |- |{{Sembola alayê|Îngilistan}} |[[Înglistan]] |130.310 |%54 |58.620.101 |%85 |450 |- |{{Sembola alayê|Skotland}} |[[Skotlenda]] |77.901 |%32 |5.546.900 |%8 |71 |- |{{Sembola alayê|Wales}} |[[Wêls]] |20.737 |%9 |3.186.581 |%5 |154 |- |{{Sembola alayê|Îrlendaya Bakur}} |[[Îrlendaya Bakur]] |13.547 |%6 |1.927.855 |%3 |142 |- !Giştî !Keyaniya Yekbûyî !242.741 !%100 !69.281.437 !%100 !285 |} Nifûsa Înglistanê di sala 2021ê de 56 milyon bû ku ev jî nêzîkî ji %84ê nifûsa giştî ya [[Brîtanya Mezin|Brîtanyayê]] pêk tîne.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2021 |sernav=Population estimates for the UK, England, Wales, Scotland and Northern Ireland - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Înglistan yek ji welatên herî qelebalix ên cîhanê ye ku bi belavbûna 434 kes li ser her kîlommêtreçarçikê di nîvê sala 2021ê de<ref name=":10"/> bi giraniyek taybetî li [[London]] û başûrê rojhilatê Londonê belavbûye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.telegraph.co.uk/news/newstopics/politics/2967374/England-is-most-crowded-country-in-Europe.html |sernav=England is most crowded country in Europe - Telegraph |malper=www.telegraph.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Herêma metropolîtan a firehtir a Londonê, bi nifûsa xwe ya 14.î,9 milyonê di sala 2024an de, mezintirîn herêma metropolîtan a [[Ewropaya Rojava]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.citypopulation.de/en/world/agglomerations/ |sernav=Major Agglomerations of the World - Population Statistics and Maps |malper=www.citypopulation.de |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-us }}</ref> {| class="wikitable sortable" |+Gelheya Înglistanê li gorî herêman (2024) ! rowspan="2" |Herêm ! colspan="2" |Rûbera erdê ! colspan="2" |Populasyon ! rowspan="2" |Giranî (/km<sup>2</sup>) |- !(km<sup>2</sup>) !(%) !Mirov !(%) |- |Bakurê Rojhilat |8.581 |%6 |2.683.040 |%5 |313 |- |Bakurê Rojava |14.108 |%11 |7.516.113 |%13 |533 |- |Yorkshire û Humber |15.404 |%12 |5.541.262 |%10 |360 |- |Midlandsên Rojhilat |15.624 |%12 |4.934.939 |%9 |316 |- |Midlandsên Rojava |12.998 |%10 |6.021.653 |%11 |463 |- |Rojhilatê Înglistanê |19.116 |%15 |6.398.497 |%11 |335 |- |Londona Mezin |1.572 |%1 |8.866.180 |%15 |5,640 |- |Başûrê Rojhilat |19.072 |%15 |9.379.833 |%16 |492 |- |Başûrê Rojava |23.836 |%18 |5.764.881 |%10 |242 |- !Înglistan !130.310 !%100 !57.106.398 !%100 !438 |} Di sala 2021ê de rêjeya giştî ya zayînê li seranserê Keyaniya Yekbûyî 1,53 zarok bû ku ev rêje ji lûtkeya zêdebûna zarokan a 2,95 zarok ji her jinekê re di sala 1964an de an jî ji rêjeya herî bilind a 6,02 zarokên ji her jinekê re di sala 1815an de bû û ji rêjeya cihgirtinê ya 2,1 kêmtir dimîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/datasets/vitalstatisticspopulationandhealthreferencetables |sernav=Vital statistics in the UK: births, deaths and marriages - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://ourworldindata.org/grapher/children-born-per-woman?year=1800&country=GBR |sernav=Children born per woman |malper=Our World in Data |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> === Etnîsîte === [[Wêne:Ethnic demography of the United Kingdom from 1951 - 2021.gif|thumb|Pêşveçûna etnîsîteyan li Keyaniya Yekbûyî (1951–2021)]] Di dîrokê de tê texmînkirin ku gelên xwemaliyên brîtanî ji komên etnîkî yên ku berî sedsala 12an li wir bi cih bûne hatine ku di ya wan de kelt, roman, anglo-sakson, norsî û normanî hene.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-06-18 |sernav=Welsh people could be most ancient in UK, DNA suggests |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-wales-18489735 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Tê texmînkirin ku gelê galî koma etnîkî ya herî kevin a li Keyaniya Yekbûyî ye. Keyaniya Yekbûyî xwedî dîrokeke koçberiya mirovên ne-spî ye ku Liverpool xwedî nifûsa reş a herî kevin a welêt e ku herî kêm ji salên 1730an vir ve ye, ji xeynî vê, civakeke çînî ya herî kevin a li Ewropayê heye ku ji sedsala 19an vir ve ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bloody Foreigners: The Story of Immigration to Britain |paşnav=Winder |pêşnav=Robert |weşanger=Little, Brown Book Group |tarîx=2010-11-04 |isbn=978-0-7481-2396-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7ORcaQIgdcEC&q=combed&pg=PT94 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |sernav=Port Cities: - Culture and Ethnicity Differences in Liverpool - Chinese Community |malper=www.mersey-gateway.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2009-07-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090724204513/http://www.mersey-gateway.org/server.php?show=ConWebDoc.1369 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2021ê de, ji sedî 83ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê spî bi nav kirine ku ev tê vê wateyê ku ji sedî 17ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwe wekê yek ji komeke kêmneteweyên etnîkî bi nav dikin. Cûrbecûrîya etnîkî li seranserê Keyaniya Yekbûyî bi girîngî diguhere. Li gorî herêmê, di sala 2021ê de, ji sedî 46,2ê nifûsa Londonê kêmneteweyek etnîkî bû ku li gorî Skotlenda, Wêls, Îrlendaya Bakur, başûrê rojava û bakurê rojhilatê Înglistanê ku ji sedî 10 kêmtir in.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/datasets/TS021/editions/2021/versions/3/filter-outputs/2c225a7b-0b5a-4a56-825e-2d6df1c6be93 |sernav=Ethnic group - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> ==== Alayên neteweyên Keyaniya Yekbûyî ==== [[Girêdayîbûnên Taca Brîtanî]] wek [[Guernsey]] û [[Jersey]] û [[Girava Manê]] ne li nava Keyaniya Yekbûyî ne, lê ew têkildarên keyana ku seroka dewleta Keyaniya Yekbûyî ye. <gallery> Wêne:Arms of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Royal Arms of England.svg|Keyaniya Înglistanê Wêne:Royal Arms of the Kingdom of Scotland.svg|Keyaniya Skotlendayê Wêne:Arms of Ireland (Variant 1) (Historical).svg|Keyaniya Îrlendayê </gallery><gallery> Wêne:Flag of the United Kingdom (3-5).svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Flag of England.svg|Înglistan Wêne:Flag of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Saint Patrick's Saltire.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Flag of Wales (1959–present).svg|Wêls </gallery><gallery> Wêne:Crowned Floral Badges of the United Kingdom.svg|Keyaniya Yekbûyî Wêne:Tudor Rose Royal Badge of England.svg|Înglistan Wêne:Thistle Royal Badge of Scotland.svg|Skotlenda Wêne:Shamrock Royal Badge of Ireland.svg|Keyaniya Îrlendayê Wêne:Leek Badge of Wales.svg|Wêls </gallery> === Ziman === [[Wêne:Distribution map of languages in the United Kingdom.svg|thumb|{{legend2|#ffa500|Îngilîzî}} {{legend2|#d2691e|Skotlendî}} {{legend2|#0000ff|Wêlsî}} {{legend2|#00ffcf|Galiya skotlendî}}]] Zimanê inglîzî zimanê fermî ye û zimanê herî berbelavê li Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2012-10-15 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20121015000000/http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/LivingintheUK/DG_10012519 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mac Síthigh |pêşnav=Daithí |tarîx=2018-03-01 |sernav=Official status of languages in the United Kingdom and Ireland |url=https://doi.org/10.1177/1473779518773642 |kovar=Common Law World Review |ziman=EN |cild=47 |hejmar=1 |rr=77–102 |doi=10.1177/1473779518773642 |issn=1473-7795 }}</ref> Keyaniya Yekbûyî ziman li seranserê cîhanê pêş dixe da ku di navbera mirovên li Keyaniya Yekbûyî û welatên cîhanê de têkilî, têgihîştin û baweriyê ava bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com//learningenglish/english/hygiene |sernav=BBC Learning English - About BBC Learning English |malper=BBC Learning English |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=English |pêşnav=BBC Learning }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî, zimanê îngilîzî bi taybetmendiyên cihêreng tê axaftin ku bi hev re zimanê ku wekê îngilîziya brîtanî tê zanîn pêk tînin. Li welat cûrbecûrîya zarava û devokan pir caran têne dîtin û li herêmên nêzîk pir caran guhertoyên pir cuda yên îngilîziya brîtanî hene. Şêwaza îngilîzî ya standard a Received bi kevneşopî bi axaftvanên perwerdekirî yên bi başûrê Îngilîstanê ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.oed.com/information/understanding-entries/pronunciation/british-english-pronunciations/?tl=true |sernav=British English Pronunciations |malper=www.oed.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Zaravayên sereke yên neteweyî îngilîziya skotlendî, îngilîziya galî û îngilîziya bakurê îrlendî ne. Herêmên cûrbecûr ên cihêreng zaravayan ku têne dîtin Brummie, Cockney, Geordie, Mancunian, Scouse, West Country, Yorkshire û MLE (îngilîziya Londonê ya pirçandî) ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ef.com/wwen/blog/language/british-dialects-you-need-to-know/ |sernav=10 British dialects you need to know ‹ EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |malper=EF GO Blog {{!}} EF Global Site (English) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li Keyaniya Yekbûyî sê zimanên xwemaliyên keltî têne axaftin ku di nav wan de galî, îrlendî û skotlendî hene. [[Zimanê kornî]] ku di dawiya sedsala 18an de wekê zimanekî yekem ji holê rabibû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Language and Linguistics: The Key Concepts |paşnav=Trask |pêşnav=R. L. |weşanger=Routledge |tarîx=2007-08-07 |isbn=978-1-134-12408-4 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=oLx9AgAAQBAJ&q=%E2%80%9Cthese+people+speak+the+dead+language+as+a+second+language%E2%80%9D&pg=PA63 }}</ref> niha ji nû hatiye vegerandin û ji aliyê komeke piçûk a axaftvanan ve wekê zimanê duyem tê axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.wales/welsh-language-wales-census-2021-html |sernav=Welsh language in Wales (Census 2021) [HTML] {{!}} GOV.WALES |malper=www.gov.wales |tarîx=2022-12-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Li gorî hêjmara nifûsa sala 2021ê nifûsa galîaxêv a Galêsê ya ji sê salî û mezintir 538.300 kes bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/voices/multilingual/welsh.shtml |sernav=BBC - Voices - Multilingual Nation |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Herwiha hatiye texmîn kirin ku nêzîkî 200.000 axaftvanên zimanê galî li Îngilîstanê dijîn. Di hêjmara nifûsê ya 2021an de li Îrlendaya Bakur, ji sedî 12,4ê mirovan dikarîn hinek zimanê îrlendî biaxivin û ji sedî 10,4ê mirovan jî dikarîn hinek zimanê ulster-skotlendî biaxivin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisra.gov.uk/system/files/statistics/census-2021-main-statistics-for-northern-ireland-phase-1-statistical-bulletin-language.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.nisra.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2001ê de zêdetirî 92.000 kes li [[Skotlenda]]yê ku tenê kêmtir ji %2ê nifûsê ye, hinek dikarîn binzimanê gaelîk biaxivin ku di nav wan de ji %72ê wan kesên ku li hebridên derve dijîn, hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |sernav=General Register Office for Scotland - Scotland's Census 2001 - Gaelic Report |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=General Register Office for Scotland Web Team |roja-arşîvê=2013-05-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130522110328/http://www.gro-scotland.gov.uk/press/news2005/scotlands-census-2001-gaelic-report.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hejmara zarokên ku bi zimanê galî an skotlendî têne hînkirin zêde bûye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2009-02-12 |sernav=Local UK languages 'taking off' |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/education/7885493.stm |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Skot ku zimanekê ji îngilîziya navendî ya bakur a destpêkê hatiye, ligel guhertoya xwe ya herêmî, skotîyên ûlster li [[Îrlendaya Bakur]], bêyî pabendbûnên taybetî ji bo parastin û pêşvebirinê, xwedî nasnameyeke sinorkirî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://eurolang.net/index.php?option=com_content&task=view&id=2449&Itemid=52&lang=en |sernav=Eurolang - Language Data - Scots |malper=eurolang.net |roja-gihiştinê=2026-02-08 |paşnav=Bateman |pêşnav=Eilidh }}</ref> Ji nîsana 2020an vir ve, li Keyaniya Yekbûyî nêzîkê 151.000 bikarhênerên zimanê îşaretan a brîtanî (BSL) hene ku zimanekî îşaretan ku ji aliyê kesên kerr ve tê bikar anîn, hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.scotsman.com/news/politics/people-are-dying-because-of-this-calls-for-uk-gov-to-follow-scotland-with-sign-language-interpreter-at-covid-19-briefing-2547989 |sernav='People are dying because of this': Calls for UK Gov to follow Scotland with sign language interpreter at Covid-19 briefing |malper=The Scotsman |tarîx=2020-04-23 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de, hatiye texmînkirin ku ji sedî 95ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî axaftvanên yekzimanî yên îngilîzî bûn.<ref name=":11">{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/languages/european_languages/countries/uk.shtml |sernav=BBC - Languages - Languages |malper=www.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref> Di sala 2013an de hatiye texmînkirin ku zêdetirî ji %5 ê nifûsê bi zimanên ku ji ber koçberiyê hatine Keyaniya Yekbûyî diaxivin. Zimanên başûrê [[Asya]]yê koma herî mezin in ku tê de zimanên wekê punjabî, ûrdûyî, nengalî, sîlhetî, hindî, paharî-pothwarî, tamîlî û gujaratî hene.<ref name=":11" /> Di hêjmara nifûsê ya sala 2011an de zimanê polonî duyem zimanê herî mezin ê welat bû ku li Îngilîstanê dihat axavtin ku bi qasê 546.000 axaftvanên [[zimanê polonî]] hebûn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Booth |pêşnav=Robert |tarîx=2013-01-30 |sernav=Polish becomes England's second language |url=https://www.theguardian.com/uk/2013/jan/30/polish-becomes-englands-second-language |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Di sala 2019an de nêzîkî 1,5 milyon kes hindik an jî qet nedikarîn bi zimanê îngilîzî biaxivîn.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The teenagers who translate for their parents |url=https://www.bbc.co.uk/news/av/uk-47982494 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> === Dîn === Xiristiyanî zêdetirî 1400 salan e ku li Keyaniya Yekbûyî di warê jiyana dînî de serdest e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A dictionary of British history |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2009 |isbn=978-0-19-955037-1 |çap=1st ed., rev |cih=Oxford |paşnavê-edîtor=Cannon |pêşnavê-edîtor=John Ashton |series=Oxford reference online }}</ref> Her çiqas piraniya welatiyan di anketan de hê jî xwe bi xiristiyaniyê ve girêdidin jî, beşdarbûna birêkûpêk a dêran ji nîvê sedsala 20an vir ve bi awayekî berbiçav kêm bûye û di heman demê de koçberî û guhertina demografîk beşdarî li mezinbûna baweriyên din ên li Keyaniya Yekbûyî kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and Society in Twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson Longman |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ryrD2YODzxUC&pg=PA291 }}</ref> Ev yek bûye sedem ku hinek şîrovekar Keyaniya Yekbûyî wekê civatek pirbawerî, sekuler, an piştî-xiristiyanî bi nav bikin.<ref name="Brown2006">{{Jêder-kitêb |sernav=Religion and society in twentieth-century Britain |paşnav=Brown |pêşnav=Callum G. |weşanger=Pearson |tarîx=2006 |isbn=978-0-582-47289-1 |cih=Harlow |series=Religion, politics, and society in Britain }}</ref><ref name="Brown2006"/><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Church, state and civil society |paşnav=Fergusson |pêşnav=David |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-521-52959-4 |cih=Cambridge, U.K New York }}</ref> Di hêjmara nifûsê ya di sala 2021ê de, ji sedî 46,5ê beşdaran ragihandine ku ew xiristiyan in û dînên duyem ên herî mezin îslam (ji sedî 5,9), hindûîzm (ji sedî 1,6), sîkhîzm (ji sedî 0,8), bûdîzm (ji sedî 0,4), cihûtî (ji sedî 0,4) û hemî dînên din (ji sedî 0,6) in. Lêkolîneke Tearfundê di sala 2007an de nîşan daye ku ji her ji deh brîtanîyan heftane diçin dêrê. Di hêjmarên nifûsê ya di navbera salên 2001 û 2011an de di hejmara kesên ku xwe wekê xiristiyan bi nav dikirin de ji sedî 12 kêm bûye ku di heman demê de rêjeya kesên ku dibêjin tu girêdayîbûna wan bi dînê ve nîne du qat zêde bûye. Ev yek bi mezinbûna di kategoriyên komên dînê yên sereke yên din de berevajî bûye ku bi koçberiyên dawî hejmara misilmanan herî zêde bûye û gihîşt nêzîkî ji %5.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/less-religious-and-more-ethnically-diverse-census-reveals-a-picture-of-britain-today-8406506.html |sernav=Less religious and more ethnically diverse: Census reveals a picture |malper=The Independent |tarîx=2012-12-12 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Nifûsa misilmanan ji 1,6 milyon di sala 2001ê de zêde bûye û di sala 2011an de gihîştiye 2,7 milyonan ku bi vê awayê bûye koma duyem koma dînî ya li Keyaniya Yekbûyî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |sernav=UK Government Web Archive |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/https://www.ons.gov.uk/ons/rel/census/2011-census/key-statistics-for-local-authorities-in-england-and-wales/sty-religion.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Dêra Înglistanê dêra damezrandî ya li Înglistanê ye ku di parlamena Keyaniya Yekbûyî de nûnertiya xwe diparêze û rêveberê bilind ê monarşiya brîtanî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.cofe.anglican.org/about/history |sernav=The History of the Church of England {{!}} Church of England |malper=www.cofe.anglican.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |sernav=The Monarchy Today > Queen and State > Queen and Church > Queen and Church of England |malper=www.royalinsight.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |roja-arşîvê=2006-10-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20061008203611/http://www.royalinsight.gov.uk/output/Page4708.asp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Li Skotlendayê [[Dêra Skotlendayê]] dêra neteweyî ye. Ev dêr di bin kontrola dewletê de nîne û endameke asayî ya monarşiya brîtanî ye ku hikumdarê brîtanî derdikeve ser textê, pêdivî ye ku sond bixwe ku "dînê protestan û hikûmeta dêra presbîterî biparêze".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.churchofscotland.org.uk/about-us/our-structure |sernav=Our structure |malper=The Church of Scotland |tarîx=2010-02-22 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=Scotland |pêşnav=The Church of }}</ref> Dêra li Wêlsê di sala 1920an de hatiye bidawîkirin û ji ber ku dêra Îrlendayê di sala 1870an de berî dabeşkirina [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] hatiye bidawîkirin ku li bakurê Îrlendayê ti dêrek damezrandî tune ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Time for a Change: Reconfiguring Religion, State and Society |paşnav=Weller |pêşnav=Paul |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=2005-05-01 |isbn=978-0-567-08487-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=tHc88PzAPLMC&pg=PA80 }}</ref> Her çiqas di hêjmara nifûsê ya sala 2001ê de li seranserê Keyaniya Yekbûyî de daneyên li ser pabendbûna bi mezhebên xiristiyan ên takekesî tune be jî, hatiye texmîn kirin ku ji sedî 62ê xiristiyanan anglîkan, ji sedî 13,5 katolîk, ji sedî 6 presbîterî û ji sedî 3,4 metodist in û hejmareke kêm jî ji mezhebên din hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Changing Religious Landscape of Europe |paşnav=Knippenberg |pêşnav=Hans |weşanger=Transaction Publishers |tarîx=2005 |isbn=978-90-5589-248-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=i6ER_z8gcD4C }}</ref> === Koçberî === [[Wêne:United Kingdom foreign born population by country of birth.png|thumb|Nexşeya nifûsa texmînkirî ya li derveyî welat ê ji dayikbûyî li gorî welatê jidayikbûnê ji nîsana 2007an heta adara 2008an]] Koçberiya ji derveyê welat dibe sedema zêdebûna nifûsa Keyaniya Yekbûyî ku bi hatina koçberan û zarokên koçberên li Keyaniya Yekbûyî ji dayik bûne ku nîvê zêdebûna nifûsê di navbera salên 1991 û 2001ê de pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.standard.co.uk/hp/front/immigration-and-births-to-nonbritish-mothers-pushes-british-population-to-record-high-6816318.html |sernav=Immigration and births to non-British mothers pushes British |malper=The Standard |tarîx=2012-04-13 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/c89pvd58nd3o |sernav=How many people come to work and study in the UK? |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-09-02 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en-GB }}</ref> Li gorî statîstîkên ku di sala 2015an de hatine weşandin, ji sedî 27ê jidayîkbûnên zindî yên Keyaniya Yekbûyî di sala 2014an de ji dayikên ku di demên dawî de koçê Keyaniya Yekbûyî bûne, hatine dinê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/birthsdeathsandmarriages/livebirths/bulletins/birthsummarytablesenglandandwales/2015-07-15 |sernav=Births in England and Wales - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Di sala 2013an de nêzîkî 208.000 hemwelatiyên biyanî bûne hemwelatiyên brîtanî ku ji sala 1962an vir ve ev hejmara herî zêde ye. Ev hejmar di sala 2014an de daketiye 125.800 kesan. Di navbera salên 2009 û 2013an de, bi navînî hejmara hemwelatiyên brîtanî yên ku salane hatine dayîn 195.800 kes bûn. Kesên ku di sala 2024an de welatîbûna xwe wergirtine, herî zêde pakistanî, hindî, nîjeryayî, filîpînî, bangladeşî, îtalî, tirkiyeyî (di nav de kurdên ji Bakurê Kurdistanê jî hene), romanyayî û îranî ne. Hejmara kesên ku destûrnameyên bicihbûnê ku rûniştina daîmî li Keyaniya Yekbûyî dide lê hemwelatîbûnê nade, di sala 2013an de bi qasî 154.700 kes bûn ku ji du salên berê zêdetir bû.<ref>{{Jêder-malper |url=http://migrationobservatory.ox.ac.uk/briefings/settlement-uk |sernav=Settlement in the UK {{!}} The Migration Observatory |malper=migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.migrationobservatory.ox.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-08 |roja-arşîvê=2015-09-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150916052200/http://www.migrationobservatory.ox.ac.uk/sites/files/migobs/Briefing%20-%20Naturalisation%20as%20a%20British%20Citizen%20-%20Concepts%20and%20Trends_0.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Koçberî di sedsala 19an de taybetmendiyek girîng a civaka brîtanî bû. Di navbera salên 1815 û 1930an de, nêzîkî 11,4 milyon kes ji Brîtanyayê û 7.3 milyon kes jî ji Îrlendayê koç bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=European Immigration Policy: A Comparative Study |paşnav=Hammar |pêşnav=Tomas |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=1985 |isbn=978-0-521-12437-9 |cih=Cambridge |url=https://www.cambridge.org/core/books/european-immigration-policy/10B639425685B0C101619FA11522C409 |series=Comparative Ethnic and Race Relations }}</ref><ref name="Richards2018">{{Jêder-kitêb |sernav=The genesis of international mass migration: The British case, 1750-1900 |paşnav=Richards |pêşnav=Eric |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2018 |çap=1 |url=https://www.jstor.org/stable/j.ctvnb7rj2 }}</ref> Hatiye texmîn kirin ku heta dawiya sedsala 20an, bi qasî 300 milyon mirovên bi eslê xwe brîtanî û îrlendî li çaraliyê cîhanê bi awayekî mayînde bi cih bûne.<ref name="Richards2018"/> Di sala 2006an de herî kêm 5,5 milyon kesên ku li Brîtanyayê ji dayik bûne li derveyî welêt dijiyan, bi piranî li Awistralya, Spanya, Dewletên Yekbûyî û Kanadayê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |sernav=ippr - Institute for Public Policy Research |malper=www.ippr.org |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en |paşnav=(http://www.nvisage.co.uk) |pêşnav=NVisage |roja-arşîvê=2007-08-28 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070828011816/http://www.ippr.org/publicationsandreports/publication.asp?id=509 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Perwerdehî === [[Wêne:St. Hugh's.jpg|thumb|Dîmenek ji koleja St Hugh ya Zanîngeha Oxfordê ku di sala 1886an de hatiye damezrandin]] Perwerdehî li Keyaniya Yekbûyî mijarek neqebûlkirî ye ku her welatek xwedî pergalek perwerdehiyê ya cuda ye. Nêzîkî ji sedî 38ê nifûsa Keyaniya Yekbûyî xwediyê bawernameya zanîngeh an kolejê ne ku ev rêje li Ewropayê û li cîhanê rêjeya herî bilind ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://finance.yahoo.com/news/the-most-educated-countries-in-the-world.html;_ylt=AlaWy8IcyeBaviKi7_.WJyhE6odG;_ylu=X3oDMTJrY2d2NGZyBG1pdANDeFMgRmluYW5jaWFsbHkgRml0IEFydGljbGUgQXJ0aWNsZSBCb2R5IFByb2QEcG9zAzMEc2VjA01lZGlhQXJ0aWNsZUJvZHlBc3NlbWJseQ--;_ylg=X3oDMTNjdGVoaXJqBGludGwDdXMEbGFuZwNlbi11cwRwc3RhaWQDY2IyOTRhMGEtYmY2OS0zYTdlLThlYTUtZWFlNTU3YWI1ZTc3BHBzdGNhdANleGNsdXNpdmVzfGZpbmFuY2lhbGx5Zml0BHB0A3N0b3J5cGFnZQ--;_ylv=3?page=1 |sernav=yahoo.com |malper=finance.yahoo.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî malavanê gelek zanîngehan e ku di nav wan de Zanîngeha Oxfordê û Zanîngeha Cambridge heye ku pir caran di lîsteyên cîhanê de di rêza yekem de ne. Lêçûnên xwendinê yên zanîngehê li gorî herêmên cuda yên Keyaniya Yekbûyî diguherin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.timeshighereducation.com/world-university-rankings/2024/world-ranking |sernav=World University Rankings 2024 |malper=Times Higher Education (THE) |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.topuniversities.com/world-university-rankings/2024 |sernav=QS World University Rankings 2024 |malper=Top Universities |tarîx=2026-02-06 |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Înglistan û Wêls ji bo hemî welatiyên Keyaniya Yekbûyî lêçûna salane yê herî zêde yê sabît heye ku bi gihîştina astek diyarkirî ya dahatê ve girêdayî ye. Tenê ew kesên ku digihîjin astek mûçeyê ya diyarkirî vê lêçûnê bi rêya baca giştî didin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/repaying-your-student-loan/what-you-pay |sernav=Repaying your student loan |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> Îrlendaya Bakur û Skotlenda ji bo welatiyên ku ew herêma wan a jidayikbûnê ye, lêçûn kêm e an jî qet tune ye. Hinek burs hene ku lêçûna qursên NHSê didin û di sala 2017an de hatiye gotin ku her bijîşk di dema perwerdehiya xwe de 230.000 £ piştgirî werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ucas.com/money-and-student-life/money/student-finance/undergraduate-tuition-fees-and-student-loans |sernav=Student Finance - Student Loans And Tuition Fees |malper=www.ucas.com |roja-gihiştinê=2026-02-08 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/more-undergraduate-medical-education-places |sernav=More undergraduate medical education places |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-08 |ziman=en }}</ref> === Tenduristî === Sîstema nûjen a lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana dewletê li Keyaniya Yekbûyî kokên xwe di damezrandina xizmeta tenduristiya neteweyî (NHS) de di sala 1949an de digire ku dabînkerê sereke yê lênêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî ye. Popularîteya berfireh a NHS bûye sedem ku ew wekê "dînek neteweyî" were binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Gill |pêşnav=Martha |tarîx=2023-07-09 |sernav=To those who claim the NHS has turned into a British religion, I say: keep the faith |url=https://www.theguardian.com/commentisfree/2023/jul/09/nhs-british-religion-keep-faith-nhs-at-75 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Her çend lênêrîna tenduristiyê ya taybet hene jî, lênihêrîna tenduristiyê li Keyaniya Yekbûyî mijarek dewrkirî ye û her welatekî pêkhatî xwedî pergala xwe ya lênêrîna tenduristiyê ya gerdûnî ya bi fînansmana giştî ye. Lênihêrîna tenduristiyê ya giştî ji bo hemî welatiyên daîmî yên Keyaniya Yekbûyî re tê peyda kirin û bi piranî li gorî hewcedariyê bê pere ye ku ji baca giştî tê dayîn. Rêxistina tenduristiyê ya cîhanê, di sala 2000an de, dabînkirina lênihêrîna tenduristiyê ya li Keyaniya Yekbûyî wekê panzdehem çêtirîn tenduristiya li Ewropayê û hejdehem çêtirîn tenduristiyê ya li cîhanê rêz kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The world health report 2000 [electronic resource] : health systems : improving performance |paşnav=World Health Organization |weşanger=Geneva : World Health Organization |tarîx=2000 |isbn=978-92-4-156198-3 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldhealthrepor00worl |paşnav2= |pêşnav2= }}</ref> Ji sala 1979an vir ve lêçûnên li ser tenduristiyê bi girîngî zêde bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.healthp.org/node/71 |sernav=The NHS from Thatcher to Blair, by Peter Fisher {{!}} International Association of Health Policy |malper=www.healthp.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Daneyên OECD ya sala 2018an ku di tenduristiyê de beşek ji tiştê ku li Keyaniya Yekbûyî wekê lênêrîna civakî hatine dabeş kirin vedihewîne ku Keyaniya Yekbûyî serê kesekî 3.121 £ xerc dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hsj.co.uk/policy-and-regulation/swindells-they-arent-your-patients/7025988.article |sernav=Swindells: They aren't 'your' patients |malper=Health Service Journal |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Swindells |pêşnav=Matthew }}</ref> Dezgehên rêziknameyî li ser bingehek li seranserê Keyaniya Yekbûyî têne organîzekirin ku di nav de konseya giştî ya pizîşkî, konseya hemşîretî û pîrikiyê û yên nehikûmî yên wekê kolejên keyaniyê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/healthandsocialcare/healthcaresystem/articles/howdoesukhealthcarespendingcomparewithothercountries/2019-08-29 |sernav=How does UK healthcare spending compare with other countries? - Office for National Statistics |malper=www.ons.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Berpirsiyariya siyasî û operasyonel a ji bo lênêrîna tenduristiyê di destê çar rêveberên neteweyî de ye ku lênêrîna tenduristiyê li Îngilîstanê berpirsiyariya hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye, lênêrîna tenduristiyê li Îrlendaya Bakur berpirsiyariya desteya rêveber a Îrlendaya Bakur e; lênêrîna tenduristiyê li Skotlendayê berpirsiyariya hikûmeta Skotlendayê ye û lênêrîna tenduristiyê li Wêlsê berpirsiyariya hikûmeta Wêlsê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2008-08-28 |sernav='Huge contrasts' in devolved NHS |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/7586147.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Bank junction - 2020-09-20 (2).jpg|thumb|çep|Dîmena bajarê Londonê ji Şaredariya Londonê. London navenda darayî ya herî mezin a Ewropayê ye.]] Keyaniya Yekbûyî xwedî aboriyek bazara civakî ya gelek pêşketî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thane |pêşnav=Pat |tarîx=2019 |sernav=The Origins of the British Welfare State |url=https://direct.mit.edu/jinh/article/50/3/427-433/49714 |kovar=The Journal of Interdisciplinary History |ziman=en |cild=50 |hejmar=3 |rr=427–433 |doi=10.1162/jinh_a_01448 |issn=0022-1953 }}</ref> Bi GDPya nomînal a texmînkirî ya bi 2.765 trilyon £ di sala 2024an de, welat şeşem aboriya neteweyî ya herî mezin a cîhanê û duyem aboriya herî mezin a Ewropayê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |sernav="United Kingdom: 2023 Article IV Consultation" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2024-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240309143322/https://www.imf.org/en/Publications/CR/Issues/2023/07/10/United-Kingdom-2023-Article-IV-Consultation-Press-Release-Staff-Report-and-Statement-by-the-535878 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî dolarê amerîkî, euro û yenê, diravê Keyaniya Yekbûyî, pound sterling, çarem diravê herî bazirganîkirî yê di bazara danûstandina biyanî de ye û çarem diravê rezervê yê herî mezin ê cîhanê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |sernav="World Currency Composition of Official Foreign Exchange Reserves" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2016-05-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160512202858/https://data.imf.org/regular.aspx?key=41175 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Poundê Keyaniya Yekbûyî hem bi dîroka xwe ya dirêj a aramiyê û hem jî bi ku qet ji nû ve nayê guhertin, nirxa xwe ya nomînal a bilind parastiye. Ji sala 2022an vir ve Keyaniya Yekbûyî hem çarem mezintirîn hinardekar<ref>{{Jêder-malper |url=https://data.worldbank.org/ |sernav=World Bank Open Data |malper=World Bank Open Data |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> û hem jî çarem mezintirîn derhanîn a kelûpel û karûbaran e. Tevî ku yek ji astên herî bilind ên newekheviya dahata welat ê li OECDê heye,<ref>{{Jêder-malper |url=https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |sernav="House of Commons Research Briefing on Income inequality in the UK" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-02-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220210104536/https://commonslibrary.parliament.uk/research-briefings/cbp-7484/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |sernav="Inequality – Income inequality – OECD Data" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2023-06-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230629183322/https://data.oecd.org/inequality/income-inequality.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî rêzek endeksa pêşveçûna mirovan a pir bilind e. Ji sala 2025an pê ve rêjeya bêkariyê li Keyaniya Yekbûyî ji %4,7 e ku li gorî pîvanên ewropî rêjeyeke kêm e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/news/articles/cg754negn75o |sernav=UK jobs market weakens as unemployment rate rises |malper=www.bbc.com |tarîx=2025-07-17 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Wezareta xezîneyê ya HM ku ji hêla wezîrê xezîneyê ve tê rêvebirin, berpirsiyarê pêşxistin û bicîhanîna siyaseta darayî ya giştî û aborî ya hikûmetê ye. Wezareta bazirganî û karsaziyê berpirsiyarê bazirganî û karûbarên navneteweyî ye. Banka Înglistanê banka navendî ya Keyaniya Yekbûyî ye û berpirsiyarê derxistina banknotên Keyaniya Yekbûyî ye. Bankeyên li Skotlendayê û Îrlendaya Bakur mafê xwe diparêzin ku diravên xwe derxin, bi şertê ku têra xwe diravên Banka Înglistanê ji bo dayîna derxistina xwe di rezervê de bihêlin. == Rêveberî == [[Wêne:Houses of Parliament in 2022 (cropped).jpg|thumb|çep|Qesra Westminsterê qesreke li Londonê ye ku navenda herdu meclîsên parlamena Keyaniya Yekbûyî ye.]] Keyaniya Yekbûyî monarşiyeke destûrî û demokrasiyeke parlemanî ye ku di bin sîstema Westminster de dixebite ku di heman demê de wekê "monarşiya parlemanî ya demokratîk" jî tê zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://muse.jhu.edu/verify?url=%2Farticle%2F542440&r=135427 |sernav=Project MUSE -- Verification required! |malper=muse.jhu.edu |roja-gihiştinê=2026-02-09 |doi=10.1353/jod.2014.0032 }}</ref> Welat dewleteke navendî û yekgirtî ye ku tê de parlamentoya Keyaniya Yekbûyî serwer e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.newstatesman.com/spotlight/2021/05/the-uk-is-one-of-the-most-centralised-advanced-democracies-its-time-that-changed |sernav=The UK is one of the most centralised advanced democracies – it’s time that changed |malper=New Statesman |tarîx=2021-05-05 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US |paşnav=Lewer |pêşnav=Andrew }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.centreforcities.org/publication/centralisation-nation/ |sernav=Centralisation Nation: Britain’s system of local government and its impact on the national economy |malper=Centre for Cities |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/site-information/glossary/parliamentary-sovereignty/ |sernav=Parliamentary Sovereignty |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamen ji meclîsa Awam a hilbijartî, meclîsa lordan a erkdarkirî û ji qiraliyetê (ku nûnertiya monarşiyê dike) pêk tê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/ |sernav=Parliament |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Karê sereke yê parlamenê di her du meclîsan de dikare were pêk anîne lê ji bo ku pêşnûmeqanûnek bibe qanûnekê parlamenê (an jî qanûneke nû), razîbûna qraliyetê pêwîst e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/laws/passage-bill/lords/lrds-royal-assent/ |sernav=Royal Assent |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ji ber serweriya parlemanî, destûra bingehîn a brîtanî nekodkirî ye û bi piranî ji çavkaniyên nivîskî yên cihêreng pêk hatiye ku di nav de qanûnên parlemanî, qanûnên dadgehê yên ji aliyê dadgeran ve hatine çêkirin û peymanên navneteweyî, ligel peymanên destûrî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.llrx.com/features/uk2.htm |sernav=Features - Update to A Guide to the UK Legal System {{!}} LLRX.com |malper=www.llrx.com |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2012-06-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120603172102/http://www.llrx.com/features/uk2.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêbelê Dadgeha Bilind hejmarek prensîbên bingehîn ên destûra bingehîn a brîtanî nas dike ku di nav de serweriya parlemanî, serweriya hiqûqê, demokrasî û parastina hiqûqa navneteweyî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bailii.org/uk/cases/UKSC/2017/51.html |sernav=UNISON, R (on the application of) v Lord Chancellor [2017] UKSC 51 (26 July 2017) |malper=www.bailii.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> Ji bo hilbijartinên giştî (hilbijartinên meclisa Awamê), Keyaniya Yekbûyî li 650 navçeyên hilbijartinê hatiye dabeş kirin ku nûnerê her yek ji wan endameke parlamentoyê (MP) ku bi pergala piraniya yekem têne hilbijartin.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/elections-and-voting/general/ |sernav=General elections |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Parlamenter heta pênc salan di wezîfeyê de ne û eger carekê nû dîsa bixwazin wek parlamenter bimînin divê ji nû ve dîsa werin hilbijartin.<ref name=":5" /> Partiya Muhafezekar ku bi navê Partiya Tory an jî Torî hatiye naskirin û Partiya Karkeran ji salên 1920an vir ve partiyên siyasî yên serdest ên li welat in ku ev yek bûye sedem ku Keyaniya Yekbûyî wekê sîstemek du-partî were binavkirin. Ji salên 1920an vir ve partiyên din ên siyasî li [[Meclisa Avamê]] kursiyan bi dest xistine lê ti carî endamên wan ji Partiya Muhafezekar an Partiya Karkeran zêdetir nebûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://pureadmin.qub.ac.uk/ws/portalfiles/portal/107735631/The_United_Kingdom_is_Not_a_Two_Party_System.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=pureadmin.qub.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref> [[Partiya Mihafezekar]], [[Partiya Karkeran]] û [[Partiya Neteweyî ya Skotlendayê]] bi rêzê ve ji aliyê hejmara parlamenteran ve, di [[Meclîsa Gelan a Brîtanyayê]] de partiyên herî mezin ên yekem, duyem û sêyem ên heyî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://members.parliament.uk/parties/Commons |sernav=Malpera parlamena Brîtanyayê }}</ref> {{-}} Serokwezîr serokê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.direct.gov.uk/en/Governmentcitizensandrights/UKgovernment/Centralgovernmentandthemonarchy/DG_073444 |sernav=The Government, Prime Minister and Cabinet |malper=www.direct.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=team |pêşnav=Central }}</ref> Hikûmeta qraliyeta welat, di bin rêberî û çavdêriya kabîneya wezîrên payebilind de ye ku ji aliyê serokwezîr ve têne hilbijartin û têne rêvebirin, tevdigere ku wekê rêveberiya sereke ji bo çêkirina polîtîkayên giştî kar dike, xizmetên giştî birêve dibe û bi rêya konseya taybet, amûrên qanûnî belav dike û pêşniyaran dide padîşah.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.instituteforgovernment.org.uk/explainer/cabinet |sernav=Cabinet {{!}} Institute for Government |malper=Institute for Government |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.uk/about/how/role/relations-with-other-institutions/parliament-government/ |sernav=Parliament and the Government |malper=www.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Monarchy and the Constitution |paşnav=Bogdanor |pêşnav=Vernon |weşanger=Clarendon Press |tarîx=1995 |isbn=978-0-19-829334-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=mN6SzMefot4C }}</ref> Hema hema hemî serokwezîr di heman demê de wekê lordê yekem ê xezîneyê xizmet kirine û hemî serokwezîr ji sala 1905an vir ve bi berdewamî wekê lordê yekem ê xezîneyê, ji sala 1968an vir ve wekê wezîrê karûbarê sivîl û ji sala 2019an vir ve jî wekê wezîrê yekîtiyê xizmet kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://history.blog.gov.uk/2012/01/01/the-institution-of-prime-minister/ |sernav=The Institution of Prime Minister – History of government |malper=history.blog.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The prime ministers: 55 leaders, 55 authors, 300 years of history |weşanger=Hodder |tarîx=2022 |isbn=978-1-5293-1216-4 |çap= |cih=London |paşnavê-edîtor=Dale |pêşnavê-edîtor=Iain }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.independent.co.uk/news/uk/politics/boris-johnson-minister-union-scotland-independence-referendum-snp-a9022356.html |sernav=Boris Johnson accused of ‘cynical rebranding’ after appointing himself ‘Minister for the Union’ |malper=The Independent |tarîx=2019-07-26 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Her çiqas serokwezîr ji aliyê qiral ve werin erkdarkirin jî, di demên nûjen de serokwezîr li gorî peymanê parlamenter e, serokê partiya siyasî ya ku di meclîsa Awamê de herî zêde kursî hene ye û bi şiyana xwe ya bidestxistina baweriya meclîsa Awamê wezîfeya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Governing Britain: Parliament, ministers and our ambiguous constitution |paşnav=Norton |pêşnav=Philip |weşanger=Manchester University Press |tarîx=2020 |isbn=978-1-5261-4545-1 |cih=Manchester, UK }}</ref> Her çiqas beşek ji Keyaniya Yekbûyî bin jî, sê giravên girêdayî yên Tacê ya wekê Jersey, Guernsey û girava Man û her weha 14 herêmên derve yên brîtanî, di bin serweriya taca brîtanî de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Legacies of empire: imperial roots of the contemporary global order |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2015 |isbn=978-1-107-10946-9 |cih=Cambridge, United Kingdom |paşnavê-edîtor=Halperin |pêşnavê-edîtor=Sandra |paşnavê-edîtor2=Palan |pêşnavê-edîtor2=Ronen }}</ref> === Dabeşên îdarî === [[Wêne:United Kingdom labelled map7 vector.svg|thumb|Nexşeya çar welatên Keyaniya Yekbûyî]] Dabeşkirina erdnîgarî ya Keyaniya Yekbûyî ji bo wîlayetan an şaredariyan di destpêka serdema navîn de li Îngilîstan û Skotlendayê dest pê kiriye û di serdema nûjen a destpêkê de li seranserê [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] û [[Îrlenda (girav)|Îrlendayê]] bidawî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1921-04-16 |sernav=The Story of the Shire : Being the Lore, History, and Evolution of English County Institutions |url=https://doi.org/10.1093/nq/s12-viii.157.320 |kovar=Notes and Queries |cild=s12-VIII |hejmar=157 |rr=320–320 |doi=10.1093/nq/s12-viii.157.320 |issn=1471-6941 }}</ref> Hikûmeta herêmî ya nûjen ji aliyê encumenên hilbijartî ve ku bi qismî li ser wîlayetên kevnar hatiye damezrandin, bi qanûnên parlamenê ya cuda ve hatine damezrandin ku li Înglistan û Wêlsê di sala 1888an de, li Skotlendayê di sala 1889an de û li Îrlendayê di sala 1898an de hatiye damezrandin ku ev tê vê wateyê ku li seranserê Keyaniya Yekbûyî pergalek domdar a destnîşankirina îdarî an erdnîgarî tune ye û Înglistan û Wêls, Skotlenda û Îrlendaya Bakur her yek xwedî dadweriyên xwe yên cuda ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Scottish legal system: Megan Dewart, LLB, BCL (Oxon), Dip LP, Devil Advocate |paşnav=Dewart |pêşnav=Megan H. |tarîx=2019 |isbn=978-1-5265-0633-7 |çap=6 |cih=Haywards Heath : Bloomsbury Professional }}</ref> Heta sedsala 19an di wan rêziknameyan de guhertinên biçûk çêbûne lê ji wê demê ve rol û fonksiyonên wan bi berdewamî pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metropolitan government |paşnav=Barlow |pêşnav=I. M. |weşanger=Routledge |tarîx=1991 |isbn=978-0-415-02099-2 |cih=London ; New York |series=Routledge geography and environment series }}</ref> Hikûmeta herêmî ya li Îngilîstanê hikûmeteke tevlîhev e ku belavkirina fonksiyonan li gorî rêziknameyên herêmî diguhere. Dabeşên asta jorîn ên Îngilîstanê ji neh herêman pêk hatine ku bi giranî ji bo mebestên statîstîkî têne bikar anîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.gos.gov.uk/national |sernav=Government Office for the English Regions |malper=www.gos.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en |paşnav=Government Office for the English Regions }}</ref> Yek ji wan herêman, [[Londona Mezin]] e ku ji sala 2000an vir ve, piştî piştgiriya gel di pêşniyara di referandûma sala 1998an de, xwedî meclîs û şaredarekî rasterast a hilbijartî ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |sernav=A short history of London government - London Life, GLA |malper=www.london.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2010-01-07 |urlya-arşîvê=https://www.webarchive.org.uk/wayback/archive/20100107035814/http://www.london.gov.uk/london-life/city-government/history.jsp |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Skotlendaye ji 32 deverên encumenê pêk tê ku di warê mezinahî û nifûsê de ferqeke mezin heye. Bajarên wekê Glasgow, Edinburgh, Aberdeen û Dundee herêmên encumenê yên cuda ne û her wiha encumena Highlandê jî ku sêyeka rûbera Skotlendayê vedihewîne lê tenê 200.000 kes lê dijîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=www.psa.ac.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2011-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110310194256/http://www.psa.ac.uk/2007/pps/Bennie.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hikûmeta herêmî li Wêlsê ji 22 desthilatdariyên yekgirtî pêk tê ku her yek ji wan ji aliyê serok û kabîneyek ve tê birêvebirin ku ji aliyê encumena xwe ve têne hilbijartin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |sernav=Welsh Government {{!}} Unitary authorities |malper=gov.wales |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=EN |roja-arşîvê=2015-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150310210146/http://gov.wales/topics/localgovernment/local-authorities/?lang=en |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Hilbijartin her çar salan carekê li gorî sîstema piraniya namzedan têne kirin.<ref name=":12" /> Hikûmeta herêmî li Îrlendaya Bakur ji sala 1973an vir ve di 26 encumenên navçeyan de hatiye organîzekirin ku her yek bi dengek yekane ya veguhezbar tê hilbijartin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2005-11-18 |sernav=NI local government set for shake-up |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/northern_ireland/4449092.stm |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> Di sala 2008an de, rêveberiyê li ser pêşniyarên avakirina 11 encumenên nû li cihê sîstema heyî li hev kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |sernav=13 March 2008 - Foster announces the future shape of local government {{!}} Northern Ireland Executive |malper=www.northernireland.gov.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |paşnav= |roja-arşîvê=2008-07-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080725002254/http://www.northernireland.gov.uk/news/news-doe/news-doe-130308-foster-announces-the.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> === Radestkirinên desthilatdarî === [[Wêne:Council of Nations and Regions (54059219744) (cropped).jpg|thumb|Serokwezîr Keir Starmer di dema civîna bilind a konseya netewe û herêman de bi wezîrên yekem ên Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêlsê re dicive.]] Li Keyaniya Yekbûyî, pêvajoyeke radestkirinên desthilatên cûrbecûr ji aliyê hikûmeta Keyaniya Yekbûyî veguheztiye sê ji çar welatên Keyaniya Yekbûyî ku di wan de Skotlenda, Îrlendaya Bakur û Wêls û her wiha hinek mafên desthilatdarî ji bo herêmên Înglistanê ku ji sala 1999an vir ve xwedî hikûmet û parlamenên xwe ne hatiye radestkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/devolution-guidance-for-civil-servants |sernav=Devolution: Guidance for civil servants |malper=GOV.UK |tarîx=2025-11-28 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Ev desthilat cûda dibin û ji hikûmeta skotlendî, hikûmeta galî, desteya rêveber a Îrlendaya Bakur û li Înglistanê jî desteya Londona Mezin pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Public Law: Text, Cases, and Materials |paşnav=Sueur |pêşnav=Andrew Le |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-287061-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=6sLDEAAAQBAJ&dq=Le+sueur+Public+Law%C2%A0fifth+edition&pg=PR3 |paşnav2=Sueur |pêşnav2=Andrew P. Le |paşnav3=Sunkin |pêşnav3=Maurice |paşnav4=Murkens |pêşnav4=Jo Eric Khushal }}</ref> Di nav parlamenên radestkirinên li seranserê Keyaniya Yekbûyî, parlamena Skotlendayê xwedî berpirsiyariyên herî berfireh ji bo desthilatên radestkirî ye û wekê "yek ji parlamenên radestkirî yên herî bihêz ên cîhanê" hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://erskinemay.parliament.uk/section/4537/the-progress-of-devolution |sernav=The progress of devolution - Erskine May - UK Parliament |malper=erskinemay.parliament.uk |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/news/david-mundell-speech-20-years-of-scottish-devolution |sernav=David Mundell speech: 20 years of Scottish devolution |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Keyaniya Yekbûyî xwedî destûreke nekodkirî ye û mijarên destûrî ne di nav desthilatên ku hatine radestkirin de ne. Li gorî doktrîna serweriya parlemanî, parlamena Keyaniya Yekbûyî, di teorîyê de dikare parlamena Skotlendayê, Senedd an parlamena Îrlendaya Bakur ji holê rake.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Burrows |pêşnav=Noreen |tarîx=1999 |sernav=Unfinished Business: The Scotland Act 1998 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/1468-2230.00203 |kovar=The Modern Law Review |ziman=en |cild=62 |hejmar=2 |rr=241–260 |doi=10.1111/1468-2230.00203 |issn=0026-7961 }}</ref> Her çend di qanûna Skotlendayê ya sala 2016 û qanûna Wêlsê ya 2017 de tê gotin ku hikûmeta Skotlendayê û hikûmeta Wêlsê "beşek daîmî ya rêziknameyên destûrî yên Keyaniya Yekbûyî ne". Di pratîkê de, ji bo parlamena Keyaniya Yekbûyî dê ji aliyê siyasî ve dijwar be ku dewrkirina desthilatdariyê ji bo parlamena Skotlendayê û ji ber ku ev sazî bi giştpirsiyan (referandûm) hatine afirandin Seneddê betal bike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Gamble |pêşnav=A. |tarîx=2006-01-01 |sernav=The Constitutional Revolution in the United Kingdom |url=https://academic.oup.com/publius/article-lookup/doi/10.1093/publius/pjj011 |kovar=Publius: The Journal of Federalism |ziman=en |cild=36 |hejmar=1 |rr=19–35 |doi=10.1093/publius/pjj011 |issn=0048-5950 }}</ref> Ji ber ku neqilkirina desthilatdariyê li Îrlendaya Bakur li ser peymanek navneteweyî bi hikûmeta Îrlendayê re ye, astengiyên siyasî yên li ser desthilata parlamentoya Keyaniya Yekbûyî ya destwerdana di neqilkirina desthilatê de li Îrlendaya Bakur hê jî mezintir in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Meehan |pêşnav=E |tarîx=1999-01-01 |sernav=The Belfast agreement - its distinctiveness and points of cross-fertilization in the UK's devolution programme |url=https://academic.oup.com/pa/article-lookup/doi/10.1093/pa/52.1.19 |kovar=Parliamentary Affairs |cild=52 |hejmar=1 |rr=19–31 |doi=10.1093/pa/52.1.19 }}</ref> Parlamena Keyaniya Yekbûyî bi rêya qanûnekî ku di sala 2020an de hatiye pejirandin, desthilata qanûndanînê ya sê parlamenên dewrkirî di mijarên siyaseta aborî de bi sinor dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Keating |pêşnav=Michael |tarîx=2022-04-03 |sernav=Taking back control? Brexit and the territorial constitution of the United Kingdom |url=https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/13501763.2021.1876156 |kovar=Journal of European Public Policy |ziman=en |cild=29 |hejmar=4 |rr=491–509 |doi=10.1080/13501763.2021.1876156 |issn=1350-1763 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kenny |pêşnav=Michael |paşnav2=McEwen |pêşnav2=Nicola |tarîx=2021-03-01 |sernav=Intergovernmental Relations and the Crisis of the Union |url=https://doi.org/10.1177/20419058211000996 |kovar=Political Insight |ziman=EN |cild=12 |hejmar=1 |rr=12–15 |doi=10.1177/20419058211000996 |issn=2041-9058 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wolffe |pêşnav=W James |tarîx=2021-06-30 |sernav=The Renton Lecture 2020: Devolution and the Statute Book |url=https://academic.oup.com/slr/article/42/2/121/6213886 |kovar=Statute Law Review |ziman=en |cild=42 |hejmar=2 |rr=121–136 |doi=10.1093/slr/hmab003 |issn=0144-3593 }}</ref> === Têkiliyên derve === [[Wêne:President Joe Biden sits down with Prime Minister Keir Starmer for a bilateral engagement in the Oval Office.jpg|thumb|çep|Di meha tîrmeha sala 2024an serokwezîrê Keyaniya Yekbûyî Keir Starmer ligel serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Joe Biden]] Keyaniya Yekbûyî endamek daîmî yê konseya ewlekariyê ya [[Neteweyên Yekbûyî]] û endamê [[NATO]], [[AUKUS]], [[Hevbendiya Neteweyan]], [[G7]], [[G20]], [[OECD]], [[WTO]], [[Konseya Ewropayê]] û endamê [[OSCE]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/publications/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50/prime-ministers-letter-to-donald-tusk-triggering-article-50 |sernav=Prime Minister’s letter to Donald Tusk triggering Article 50 |malper=GOV.UK |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Welat xwedî saziya [[British Council]] e ku rêxistineke pispor e ku di warê derfetên çandî û perwerdeyî yên navneteweyî de li zêdetirî 100 welatan xebatên xwe dimeşîne. Keyaniya Yekbûyî hê jî hêzek mezin e ku xwedî bandoreke berbiçav ê siyasî, çandî, aborî û leşkerî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Balance of Power: Theory and Practice in the 21st Century |paşnav=Paul |pêşnav=T. V. |weşanger=Stanford University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8047-5017-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=9jy28vBqscQC&pg=PA59 |paşnav2=Wirtz |pêşnav2=James J. |paşnav3=Fortmann |pêşnav3=Michel }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2012-05-10 |sernav=United Kingdom country profile |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Hatiye diyarkirin ku Keyaniya Yekbûyî bi Dewletên Yekbûyî re "Têkiliyek Taybet" û bi Fransayê re hevkariyek nêzîk - "Entente cordiale" - heye û teknolojiya çekên kîmyewî bi her du welatan re parve dike; Hevpeymaniya Anglo-Portogalî heye ku wekê hevpeymaniya leşkerî ya herî kevin a cîhanê hatiye hesibandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Global security governance: competing perceptions of security in the 21st century |weşanger=New York : Routledge |tarîx=2007 |isbn=978-0-415-39161-0 |cih=Milton Park, Abingdon, Oxon |paşnavê-edîtor=Kirchner |pêşnavê-edîtor=Emil Joseph |paşnavê-edîtor2=Sperling |pêşnavê-edîtor2=James }}</ref> Her wiha Keyaniya Yekbûyî bi Komara Îrlendayê ve girêdayî ye ku her du welat qadeke rêwîtiyê ya hevbeş parve dikin û bi rêya konferansa navdewletî ya brîtanî-îrlendî û konseya brîtanî-îrlendî hevkariyê dikin. Hebûn û bandora Brîtanyayê ya gerdûnî bi rêya têkiliyên bazirganî, veberhênanên biyanî, alîkariyên fermî ya geşepêdanan û tevlêbûnên leşkerî zêdetir hatiye xurtkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |sernav=The Committee Office, House of Commons (19 February 2009). "DFID's expenditure on development assistance" |roja-gihiştinê=9 sibat 2026 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2013 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130112222226/http://www.parliament.the-stationery-office.co.uk/pa/cm200809/cmselect/cmintdev/220/22007.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> === Hêz === Hêzên çekdar ên brîtanî ji sê milên xizmeta profesyonel pêk tên ku di nav de hêzên deryayî yên keyaniyê (ku xizmeta deryayî pêk tînin), artêşa brîtanî û hêzên hewayî yên qiraliyetê hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.gov.uk/government/organisations/ministry-of-defence |sernav=Ministry of Defence |malper=GOV.UK |tarîx=2026-02-02 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Hêzên çekdar ên Keyaniya Yekbûyî ji aliyê wezareta parastinê ve têne birêvebirin û ji aliyê konseya parastinê ve ku ji aliyê sekreterê dewletê yê parastinê ve têne kontrolkirin. Fermandarê giştî ya artêşa brîtanî qiralê Brîtaniyayê ye ku endamên hêzên artêşê sond dixwin ku ew dilsozên qiral bin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |sernav="Speaker addresses Her Majesty Queen Elizabeth II" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2013-05-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130501221305/http://www.parliament.uk/business/news/2012/march/speaker-addresses-hm-the-queen/ |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Hêzên çekdar bi parastina Keyaniya Yekbûyî û axên wê yên derveyî welat, pêşvebirina berjewendîyên ewlehîya gerdûnî yên Keyaniya Yekbûyî û piştgirîkirina hewildanên aştîparêziya navneteweyî hatine erkdarkirin. Artêş yek beşdarên çalak û birêkûpêk ên NATOyê (tevî korpusa bersiva bilez a hevpeymanan), lihevkirina parastina pênc hêzan, RIMPAC û operasyonên din ên hevpeymaniya cîhanî ne. Garnîzon û baregehên derveyî welêt li [[Girava Asensiyonê]], [[Behreyn]], [[Belîze]], [[Brûney]], [[Kanada]], [[Qibris]], [[Diego]] [[Garcia]], [[Giravên Falklandê]], [[Almanya]], [[Cîbraltar]], [[Kenya]], [[Oman]], [[Qeter]] û [[Singapûr|Sîngapûrê]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |sernav="House of Commons Hansard" |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2009-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090309114107/http://www.publications.parliament.uk/cgi-bin/newhtml_hl?DB=semukparl&STEMMER=en&WORDS=raf%20diego%20garcia&ALL=RAF&ANY=&PHRASE=%22Diego%20Garcia%20%22&CATEGORIES=&SIMPLE=&SPEAKER=&COLOUR=red&STYLE=s&ANCHOR=50221w33.html_spnew0&URL=%2Fpa%2Fcm200405%2Fcmhansrd%2Fvo050221%2Ftext%2F50221w33.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Li gorî enstîtuya lêkolînên aştiyê ya navneteweyî ya Stokkholmê û enstîtuya navneteweyî ya lêkolînên stratejîk, Keyaniya Yekbûyî di sala 2024an de xwediyê şeşem an pêncemîn lêçûnên leşkerî yên herî bilind ên cîhanê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.iiss.org/publications/the-military-balance/2025/defence-spending-and-procurement-trends/ |sernav=The Military Balance 2025: Defence Spending and Procurement Trends |malper=IISS |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en }}</ref> Tevahî lêçûnên parastinê di sala 2024an de wekê ji sedî 2,3ê hilberîna navxweyî ya giştî hatiye texmînkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2024-04-23 |sernav=Rishi Sunak vows to boost UK defence spending to 2.5% of GDP by 2030 |url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-politics-68880171 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Piştî bidawîhatina [[Şerê Sar]], ferzek diyarkirî ya siyaseta parastinê heye divê "operasyonên herî dijwar" wekî beşek ji hevpeymaniyekê werin destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland |paşnav=Turner |pêşnav=Barry |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=2005 |rr=1646–1761 |isbn=978-1-4039-1482-8 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230271340_291 }}</ref> == Çand == Çanda Keyaniya Yekbûyî ji aliyê rewşa giravî ya welêt, dîroka wê û yekîtiyeke siyasî ya çar welatan ve bi bandor bûye ku her yek ji wan kevneşopiyên cuda, adet û sembolîzmê diparêze. Bandora brîtanî di ziman, çand û pergalên qanûnî yên gelek koloniyên wê yên berê de, bi taybetî Dewletên Yekbûyî, [[Awistralya]], [[Kanada]], [[Zelendaya Nû]] û Îrlendayê de ku çandeke hevpar e ku wekê Anglosphere tê zanîn, hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constitutionalism and Political Reconstruction |paşnav=Arjomand |pêşnav=Saïd Amir |weşanger=BRILL |tarîx=2007-01-01 |isbn=978-90-04-15174-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=kYmmnYKEvE0C&pg=PA94 }}</ref> Bandora hêza nerm a Keyaniya Yekbûyî bûye sedema vê yekê ku welat wekê hêzek çandî ya super were binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hautmann |pêşnav=R. |paşnav2=Kisters |pêşnav2=R. |paşnav3=Lutzeyer |pêşnav3=W. |tarîx=1976 |sernav=Diagnosis of renal tumor by gamma-glutamyltranspeptidase (EC 2.3.2.2) |url=https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/1890 |kovar=Urology |cild=7 |hejmar=1 |rr=12–16 |doi=10.1016/0090-4295(76)90553-7 |issn=0090-4295 |pmid=1890 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Cameron has chance to make UK great again |url=http://www.theaustralian.com.au/news/opinion/cameron-has-chance-to-make-uk-great-again/story-e6frg6zo-1225866975992 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=TheAustralian |ziman=en-au }}</ref> Lêkolînek gerdûnî ku di sala 2024an hatiye kirin Keyaniya Yekbûyî di rêza 3em a 'welatên herî bibandor' de, piştî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û [[Çîn]]ê, hatiye bicih kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usnews.com/news/best-countries/most-influential-countries |sernav=Most Influential Countries". U.S. News & World Report }}</ref> === Wêje === [[Wêne:William Shakespeare by John Taylor, edited.jpg|thumb|Şanonivîs, helbestvan û lîstikvanekî îngilîz William Shakespeare]] Wêjeya brîtanî wêjeyên têkildarî Keyaniya Yekbûyî, Girava Man û Giravên Channelê vedihewîne. Piraniya wêjeya brîtanî bi zimanê îngilîzî ye. Di sala 2022an de 669 milyon pirtûkên fîzîkî li Brîtanyayê hatine firotin ku ev jî rekoreke herî zêde ye ku heta niha hatiye tomarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Shaffi |pêşnav=Sarah |tarîx=2023-04-17 |sernav=UK publishing industry reports record-breaking year in 2022 |url=https://www.theguardian.com/books/2023/apr/17/uk-publishing-industry-reports-record-breaking-year-in-2022 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077 }}</ref> Brîtanya bi wêjeya zarokan navdar e ku nivîskarên wekê [[Daniel Defoe]], [[Rudyard Kipling]], [[Lewis Carroll]] û [[Beatrix Potter]] heye ku wî pirtûkê xwe yê wêneyî çêkiriye. Nivîskarên din ên wekê [[A. A. Milne]], [[Enid Blyton]], [[J. R. R. Tolkien]], [[Roald Dahl]], [[Terry Pratchett]] û [[J. K. Rowling]] in ku [[Harry Potter]], rêzepirtûkên herî firotî yên hemî deman nivîsandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://wordsrated.com/best-selling-book-series-of-all-time-statistics/ |sernav=Best-selling Book Series Of All Time – WordsRated |tarîx=2024-09-18 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-US }}</ref> Şanonivîs û helbestvan [[William Shakespeare]] bi gelemperî wekê mezintirîn dramatîstê hemî deman û helbestvanê neteweyî yê Înglistanê hatiye dîtin. Kesayetiyên din ên girîng di wêjeya Înglistanê de [[Geoffrey Chaucer]] e ku bi ''The Canterbury'' Tales hatiye naskirin, helbestvan [[William Wordsworth]] û helbestvanên din ên romantîk, her wiha romannivîs [[Charles Dickens]], [[H. G. Wells]], [[George Orwell]], [[Aldous Huxley]] û [[Ian Fleming]] in. Nivîskara sûcê ya îngilîzî ya sedsala 20an [[Agatha Christie]] romannivîsa herî firotî ya dîrokê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |sernav=Mystery of Christie's success is solved {{!}} Ghostarchive |malper=ghostarchive.org |roja-gihiştinê=2026-02-09 |roja-arşîvê=2022-01-09 |urlya-arşîvê=https://ghostarchive.org/archive/20220109050100/https://www.telegraph.co.uk/news/uknews/1505799/Mystery-of-Christies-success-is-solved.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Ji 100 romanên nivîskarên brîtanî ku ji aliyê rapirsiyeke BBCyê ya rexnegirên cîhanî ve hatine hilbijartin, diwanzdeh ji 25 romanên herî baş ji aliyê jinan ve hatine nivîsandin ku di nav wan de berhemên [[George Eliot]], [[Virginia Woolf]], [[Charlotte Brontë]], [[Emily Brontë]], [[Mary Shelley]], [[Jane Austen]], [[Doris Lessing]] û berhemên [[Zadie Smith]] hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/culture/article/20151204-the-25-greatest-british-novels |sernav=The 25 greatest British novels |malper=www.bbc.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-02-09 |ziman=en-GB }}</ref> == Binêre == * [[Înglistan]] * [[Brîtanya Mezin]] * [[Komara Îrlendayê]] * [[Îrlendaya Bakur]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|United Kingdom}}{{Dewletên Ewropayê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên endamê Neteweyên Yekbûyî]] [[Kategorî:Dewletên endamê NATOyê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1707an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1922an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Endamên G20ê]] [[Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî| ]] nxjijctjc4o6lwtdgsoec1uzq835482 Ermenî 0 7863 2005455 2005021 2026-04-29T13:16:44Z MikaelF 935 /* Nav */ 2005455 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank komên etnîkî | nav = '''Ermanî''' <br/> '''Հայեր''' '''Hayer''' | wêne = Armenian collage.png | wêne firehî = | ravek = '''rêza 1em''' [[Tîgranesê Mezin]], [[Gregorîyê Ronahîker]], [[Mesrop Mashtots]], [[Vardan Mamikonî]], [[Musayê Xorenî]] <br /> '''rêza 2yem''' [[Heraklîwis]], [[Gregorîyê Narek]], [[Toros Roslin]], [[Sayat-Nova]], [[Khachatur Abovî]] '''rêza 3yem''' [[Îvan Ayvazovskî]], [[Mkrtîx Khrîmiyan]], [[Andranîk Ozanî|Andranîk]], [[Hovhannes Tumanyan]], [[Komîtas Vardapet]] '''rêza 4em''' [[Yeghîşe Carent]], [[Martîros Saryan]], [[Aram Xatçaturian]], [[William Saroyan]], [[Tîgran Petrosî]] '''rêza 5em''' [[Mher Mkrtchyan]], [[Viktor Hambardzumyan]], [[Charles Aznavour]], [[Cher]], [[Vazgen Sargsyan]] <!----------------Gelhe (kom)------------> | gelheKom = 8 - 11 milyon | salKom = | çavkKom = <ref>different sources: *{{Jêder-kitêb |paşnav=Von Voss |pêşnav=Huberta |sernav=Portraits of Hope: Armenians in the Contemporary World |url=https://archive.org/details/portraitsofhopea0000unse |sal=2007 |weşanger=Berghahn Books |cih=New York |isbn=9781845452575 |rûpel=xxv |jêgirtin=...there are some 8 million Armenians in the world... }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Freedman |pêşnav=Jeri |sernav=The Armenian genocide |sal=2008 |weşanger=Rosen Publishing Group |cih=New York |isbn=9781404218253 |rûpel=52 |jêgirtin=In contrast to its population of 3.2 million, approximately 8 million Armenians live in other countries of the world, including large communities in the United States and Russia. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Nations and Nationalism: A Global Historical Overview: A Global Historical Overview |sal=2008 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=9781851099085 |nivîskar=Guntram H. Herb, David H. Kaplan |rûpel=1705 |jêgirtin=A nation of some 8 million people, about 3 million of whom live in the newly independent post-Soviet state, Armenians are constantly battling not to lose their distinct culture, identity and the newly established statehood. }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810854758 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/50 50] }} *{{Jêder-kitêb |paşnav=Philander |pêşnav=S. George |sernav=Encyclopedia of global warming and climate change |url=https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil |sal=2008 |weşanger=SAGE |cih=Los Angeles |isbn=9781412958783 |rûpel=[https://archive.org/details/encyclopediaglob00phil/page/n126 77] |jêgirtin=An estimated 60 percent of the total 8 million Armenians worldwide live outside the country... }} *{{Jêder-kitêb |sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |url=https://archive.org/details/historicaldictio00saun |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=9780810874602 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Strukov |rûpel=[https://archive.org/details/historicaldictio00saun/page/51 51] |jêgirtin=Worldwide, there are more than 8 million Armenians; 3.2 million reside in the Republic of Armenia. }} </ref> <!----------------Gelhe li gor herêman---> | herêm1 = {{Ala|Ermenistan}} | gelhe1 = | sal1 = | çavk1 = 3.018.854<ref name="Armstat 2011 census">{{Jêder-malper |url=http://www.armstat.am/file/doc/99475033.pdf |sernav=Statistical Service of Armenia |weşanger=Armstat |tarîxa-gihiştinê=20 sibat 2014 }}</ref> | herêm2 = {{Ala|Rûsya}} | gelhe2 = | sal2 = | çavk2 = 1.182.388<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2021-12-23 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211223052305/http://www.gks.ru/free_doc/new_site/population/demo/per-itog/tab5.xls |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>–2,900,000<ref>{{jêder|sernav=Historical dictionary of the Russian Federation |sal=2010 |weşanger=Scarecrow Press |cih=Lanham, Maryland |isbn=978-0-8108-5475-8 |nivîskar=Robert A. Saunders, Vlad Struko |rûpel=50 }}</ref> | herêm3 = {{Ala|Keyaniya Yekbûyî}} | gelhe3 = 483.366 - 1.500.000 | sal3 = | çavk3 = <ref>http://ia601608.us.archive.org/26/items/2011AmericanCommunitySurveyAncestry/2011Acs.pdf</ref><ref>http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150215161829/http://www.anca.org/press_releases/press_releases.php |date=2015-02-15 }}</ref> | herêm4 = {{Ala|Fransa}} | gelhe4 = 250.000 | sal4 = | çavk4 = <ref>{{jêder-kitêb|sernav=Armenians in Hamburg: an ethnographic exploration into the relationship between diaspora and success |sal=2012 |weşanger=LIT Verlag Münster |cih=Berlin |isbn=978-3-643-90226-9 |rûpel=25 }}</ref>–750,000<ref>{{jêder|sernav=Denial: history betrayed |sal=2008 |weşanger=Melbourne University Pub. |cih=Carlton, Victoria |isbn=978-0-522-85482-4 |rûpel=4 }}</ref> | herêm5 = {{Ala|Gurcistan}} | gelhe5 = | sal5 = | çavk5 = 248.929<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.statistics.ge/index_eng.htm |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2019-11-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191113142209/http://www.statistics.ge/index_eng.htm |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm6 = {{Ala|Îran}} | gelhe6 = | sal6 = | çavk6 = 120,000<ref>http://www.noravank.am/arm/issues/detail.php?ELEMENT_ID=2376</ref> | herêm7 = {{Ala|Libnan}} | gelhe7 = | sal7 = | çavk7 = 100.000<ref name="Gibney">{{jêder|sernav=Immigration and asylum: from 1900 to the present |sal=2005 |weşanger=ABC-CLIO |cih=Santa Barbara, California |isbn=978-1-57607-796-2 |rûpel=13 }}</ref> | herêm8 = {{Ala|Sûrî}} | gelhe8 = | sal8 = | çavk8 = 100.000<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |tarîxa-gihiştinê=2015-03-17 |tarîxa-arşîvê=2014-02-19 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20140219123645/http://www.armdiasporamuseum.com/227-1-page.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm9 = {{Ala|Ûkrayna}} | gelhe9 = | sal9 = | çavk9 = 100.000<ref>{{jêder|url=http://www.ukrcensus.gov.ua/eng/results/nationality_population/nationality_1/s5/?botton=cens_db&box=5.1W&k_t=00&p=20&rz=1_1&rz_b=2_1%20&n_page=2 |sernav=The distribution of the population by nationality and mother tongue |sal=2001 |weşanger=State Statistics Committee of Ukraine |cihê-weşandinê=Kiev |roja-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 }}</ref> | herêm10 = {{Ala|Yewnanistan}} | gelhe10 = | sal10 = | çavk10 = 80.000<ref>{{jêder|url=http://www.armenialiberty.org/content/article/2279357.html |ajans=[[Radio Free Europe/Radio Liberty]] Armenian Service |tarîx=18 kanûna paşîn 2011 |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2015 }}</ref> | herêm11 = {{Ala|Arjentîn}} | gelhe11 = | sal11 = | çavk11 = 70,000{{Sfn|Ayvazyan|2003|p=100}} | herêm12 = {{Ala|Tirkiye}} | gelhe12 = | sal12 = | çavk12 = 60.000<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Foreign Ministry: 89.000 minorities live in Turkey |url=http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rojname=[[Today's Zaman]] |tarîx=15 kanûna pêşîn 2008 |tarîxa-gihiştinê=5 kanûna paşîn 2013 |tarîxa-arşîvê=20 gulan 2011 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110520084230/http://www.todayszaman.com/newsDetail_getNewsById.action?load=detay&link=161291 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> | herêm13 = {{Ala|Kanada}} | gelhe13 = | sal13 = | çavk13 = 55.740<ref>{{jêder|url=http://www12.statcan.gc.ca/nhs-enm/2011/dp-pd/dt-td/Rp-eng.cfm?LANG=E&APATH=3&DETAIL=0&DIM=0&FL=A&FREE=0&GC=0&GID=0&GK=0&GRP=0&PID=105396&PRID=0&PTYPE=105277&S=0&SHOWALL=0&SUB=0&Temporal=2013&THEME=95&VID=0&VNAMEE=&VNAMEF= |sernav=Canada National Household Survey |sal=2011 |weşanger=Statistics Canada |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}. Of those, 31,075 reported single and 24,675 mixed Armenian ancestry.</ref> | herêm14 = {{Ala|Abxazya}} | gelhe14 = | sal14 = | çavk14 = 41.864<ref>{{jêder|url=http://rus.delfi.lv/news/daily/abroad/v-abhazii-obyavili-dannye-perepisi-naseleniya.d?id=42015926 |rojname=[[Delfi (web portal)|Delfi]] |tarîx=29 kanûna pêşîn 2011 |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}</ref> <!---------------- Ziman û ol------------> | ziman = [[Zimanê ermenî|Ermenî]], [[Zimanê kurdî|kurdî]], [[Zimanê tirkî|tirkî]], [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | ol = '''†''' [[Xiristiyanî]], [[Îslam]] | nîşan = | nîşanSernav = <!---------------- Cih ------------------> | nexşe = Armenian distribution map.png | nîşe = | nexşeyaCihan = | nexşeSernav = Sor: Niho <br/> Tirincî û Çakar: Dîrokî | nexşeyaCihanNav = | hêlîpan = | hêlîlar = }} '''Ermenî''', '''ermen''' an jî '''hayî''' ({{bi-hy|Հայեր}} ''Hayer''), komeke etnîkî ye ku xwemaliyên başûrê [[Qefqasya]]yê ye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=About this Collection {{!}} Armenian Rarities Collection {{!}} Digital Collections {{!}} Library of Congress |url=https://www.loc.gov/collections/armenian-rarities/about-this-collection/ |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Library of Congress |ziman=en}}</ref> Gelê ermenî koma demografîk a sereke li Ermenistanê pêk tînin û heta sirgûnkirina wan a paşê piştî êrîşa Azerbaycanê ya sala 2023an, nifûsa sereke ya Komara Artsaxê ya veqetandî pêk dianîn.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Press |pêşnav=Associated |tarîx=2023-09-30 |sernav=Almost all ethnic Armenians have left Nagorno-Karabakh |url=https://www.theguardian.com/world/2023/sep/30/almost-all-ethnic-armenians-have-left-nagorno-karabakh-azerbaijan |roja-gihiştinê=2026-04-28 |xebat=The Guardian |ziman=en-GB |issn=0261-3077}}</ref> Nêzîkî pênc milyon kesên bi eslê xwe ermenî li derveyî [[Ermenistan|Komara Ermenistanê]] dijîn. Nifûsa ermenî ya herî mezin li [[Rûsya]], [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Fransa]], [[Gurcistan]], [[Îran]], [[Almanya]], [[Ûkrayna]], [[Libnan]], [[Brezîl]], [[Arjentîn]], [[Sûrî|Sûriye]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]]) û li Tirkiyeyê dijîn. Diyasporaya ermenî ya îro ji xeynî Îran, dewletên Sovyeta berê û hinek beşên [[Şam]]ê, bi piranî di encama qirkirina ermeniyan de pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Papazian |pêşnav=Dennis R. |tarîx=1998 |sernav=The Armenian People: From Ancient to Modern Times, Volume I: The Dynastic Periods: From Antiquity to the Fourteenth Century; Volume II: Foreign Dominion to Statehood: The Fifteenth Century to the Twentieth Century |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1998.10528234 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=26 |hejmar=4 |rr=192–193 |doi=10.1080/03612759.1998.10528234 |issn=0361-2759}}</ref> == Nav == Navê ku ew xwe ra dibêjin ''Hayer'' û xelke dinan ji wan ra dibejin ''armen'', ''ermen'' ji navên qebîlên li dema rojgarê pirindê bûn kî li dor Ermenistanê bûn. ''Hayaysa'' ji sedsalên 16-13em berî zayînê li Bakurê rojavayê û ''Arme-Şupriya'' ji sedsalên 13-12em berî zayînê li başûrê rojavayê bûn. Têgîna ''ermen'' ji li dema pars û yewnan lê zozanan û gelê wîra digotin ''ermen'', ew nava li pêşînê dawiya sedsala 6em berî zayînê peyda bû li dîroknasê yewnan [[Hekateos]] û [[Nivîska Behîstun]]ê [[Daryûs I]]. Gelên cîranan ji gişk ''ermen'' dibêjin bi tenê [[gurcî|gurciyan]] wan ra digotin ''somexi'', welatê ra jî ''Somxeti''<ref>Hamlet Petrosyan: ''In the Beginning.'' In: Levon Abrahamian, Nancy Sweezy (Hrsg.): ''Armenian Folk Arts, Culture, and Identity.'' Indiana University Press, Bloomington 2001, S. 11, 13.</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Dîrok == [[Wêne:LocationArmenia.svg|thumb|Nexşeya [[Ermenistan]]ê.]] Di sala 600 B.Z Ermenistan ji rojhilatê [[Tirkiye]] heta rojhilat [[Qefqasya]] û ji [[Behra Reş]] heta [[Mezopotamya]] dirêj dibû. Di beşa dawî ya Antîk de, Ermeniyan serxwebûna xwe bi [[Faris]], Selewkî û [[Împeratoriya Roma|Rom]] winda kirin, lê di heman demê de gelek serdemên serxwebûnê jî hene. Ji xeynî serdemên otonomiyê yên di Serdema Navîn de, [[Ermenistan]] ji aliyê [[Faris]], [[Ereb]], [[Bîzans]], [[Mongol]] û [[Tirk]] ve hat dagirkirin. Piştî Serdema Navîn, Ermenistana dîrokî di navbera [[Împeratoriya Osmanî]], [[Îran|Faris]] û [[Rûsya]] de hat parvekirin. Ermenî yek ji kevintirîn gelên xirîstiyan ên cîhanê ne, ji sala 301 ve, xwedî çandeke bêhempa û zimanê xwe yê axaftin û nivîsandinê ermenî. Karsazên Ermenî zû bi Riya Îpekê, bi [[Ewropa]] heta [[Afrîka]]yê bazirganiyê dikirin. Dîroknasê navdar ê Fransî [[Fernand Braudel]], di nav tiştên din de, li ser kolonîzekirina bazirganên ermenî yên li [[Îran|Faris]] û Imperatoriya Osmanî nivîsandiye. === Zilm û qetlîam === Dawiya [[sedsala 19'an]] li [[Împeratoriya Osmanî]] li ser ermeniyan zext û çewisandin, di heman demê de têkoşîna ermeniyan ya ji bo azadiyê dest pê kir mezin bû. Zilm û çewisandin bi qetlîamên mezin ên ku 1894-1896 pêk hatin, bi dawî bû. Wisa dixuye ku jiyan di destpêka sedsala 20-an de çêtir bû lê li şûna wê xirabtir bû. Ermenî bi [[1915]]-[[1922]] yek ji Tirkên Ciwan yên ku [[jenosîd]] hatine kirin, ku jê re [[Nîjadkujiya ermeniyan]] hat kirin, hatin kirin. === Belavbûyina li cîhanê === Yek ji faktorên diyarker ên belavkirina ermeniyan ji ya ku bi gelemperî wekî [[Ermenistana rojava]] (rojhilatî [[Tirkiye]], an jî parçeyên [[Bakurê Kurdistanê]]) tê binavkirin, qetlîamên di sedsala 19an de û Qirkirina Ermeniyan di dema [[Şerê Cîhanê yê Yekem]]. Di heman demê de beşeke mezin ji ermeniyan li herêma otonom a [[Karabaxê]] heye ku bi awayekî fermî girêdayî [[Azerbaycan]]ê ye lê di pratîkê de serbixwe ye. Li [[Amerîka]], [[Fransa]], [[Rûsya]], [[Arjentîn]], [[Libnan]] û [[Sûriye]] jimareke mezin ji Ermeniyan hene. == Ziman == [[Zimanê ermenî]] di nav [[Zimanên hind û ewropî|Malbata zimanên Hind-Ewropî]] de şaxek pêk tîne. Zêdetir tê naskirin ku pêwendiya nisbeten nêzîk bi [[Zimanê Yewnanî|Yewnanî]] re encam dide [[Protozoolojî|proto-ziman]] ya hevpar ku&nbsp;- bav û kalên [[Zimanê albanî|Albanî]]&nbsp;- wek Balkanî Hind-Ewropî wekî. Fonolog [[Jan Henrik Holst]] dihesibîne ku ev di destpêkê de ji aliyek ve bi albano-yewnanî û ji aliyê din ve bi ermenî hatiye dabeşkirin<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Ermennasî | weşanger=Otto Harrassowitz. Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser derketina zimanê ermenî – Ermenî wekî zimanekî balkanî-hindûewropî |rûpel=58 }}</ref>. Tenê paşê Albanî, Yewnanî, [[Zimanê Frîgî|Frîgî]] û bûne zimanên cuda<ref>{{jêder-kitêb | paşnav=Holst |pêşnav=Jan Henrik | sernav=Lêkolînên Ermenîstanê | weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |cih=Wiesbaden |dîrok=2009 |ISBN=978-3-447-06117-9 |beş=Li ser peydabûna zimanê ermenî – zimanên wêranbûyî û hind-ewropî yên balqanî |rûpel=63 |url=https://books.google.de/books?id=Oq_iNaPSwBMC&pg=PA63&lpg=PA63&dq=Armenische+Studien+Balkanindogermanisch+Albanisch+Griechisch+Makedonisch+Phrygisch+Armenisch&source=bl&ots=dBS3Cf8cpy&sig=ODBHeJC5kQ6lkrqMBlye_pv2wU4&hl=de&ei=lvbTTp2YNYOc-waAkLCgDw&sa=X&oi=#v=onepage&q=Armenische%20Studien%20Balkanindogermanisch%20Albanisch%20Griechisch%20Makedonisch%20Phrygisch%20Armenisch&f=false }}</ref>, ku di encamê de girêdana zimanî ya ermenî bi farîgî re rave dike, ku di sedsala 7an de winda bûye. herî dawî û li rojavayê Ermenistanê jî li Anatolyayê bû. Zimanê ermenî yê nivîskî ji destpêka sedsala 5. ve heye. [[Zimanê ermenî|Alfabeya ermenî]] di sala 406an de ji aliyê [[Mesrop|Mesrop Maştoz]], [[rahîb|rahib]] li ser navê padîşah û [[Katolikos]],[[Îshaqê Mezin|Sahak Parthev]] û di destpêkê de ji 36 tîpan pêk dihat. Ji bo nivîsandina dengên biyanî di sedsalên 11. û 12. de du tîpên din hatin zêdekirin. Alfabeya ermenî ji wê demê û vir de hema bêje neguherî ye. == Dîn == [[Wêne:Gandzasar monastic complex NKR.jpg|thumb|150px| Keşîşxaneya ermeniyan li Gandzasar, [[Karabagê]]. Sembola xiristiyaniya pir zû [[Ermenistan]].]] Ermenî ji xwe re dibêjin ''Hay'', ku ji efsaneya bav û kalê wan ''[[Hayk]]'' ku ji dûndana ''[[Nûa]]'' bû, tê. Lêbelê, divê were zanîn ku ji hêla dîrokî ve bingehek pêbawer a vê efsaneyê tune. Li gorî [[Încîl]], Nûh bi keştiya xwe li ''[[Çiyayê Agirî]]'', ku di nîveka Çiyayên Ermenîstanê de ye, li ser sînorê di navbera Tirkiye û Ermenistana îroyîn de ye, noqî avê bûye. Çiya yek ji cihên herî pîroz ên Ermeniyan tê dîtin. Li Ermenistanê dînê serdest Xirîstiyanî ye. Heya ku Xirîstiyantî [[Zerdeştî]] ola serdest bû, pirxwedayî [[paganîzm]] jî heta radeyekê hebû. Li gorî rîwayetan, du ji [[Şandiyan|Hasiliyên Îsa]], ''[[Bartolomaios|Bartolomeus]]'' û ''[[Cihûda Taddeus]]'' li Ermenistanê kar kirine. Vana bi karê xwe yê mîsyonerîyê ew qas serkeftin bi dest xistin ku dînê nû di nav ermenîyan de belav bû û di 301 de Ermenistan bû dewleta yekem li cîhanê ku [[Xirîstiyanî]] wek dînê dewletê yê fermî qebûl kir. Piştî wê, gelek hewlên ji nû ve guherandina ermeniyan ji aliyê hêzên dagirker ve hatin kirin, lê bi ser neketin. Piraniya ermeniyên îro ji [[Dîra Ermeniyan a Şandiyan]] ne. (Zêdetir li binê dîrokê binêre). == Wêje, huner û mîmarî == [[Wêne:Dolmabahce.jpg|thumb|[[Qesra Dolmabahçe]], ji aliyê yek ji ermenî [[malbata Balyan]] ve hatiye kişandin, ji [[Bosfor]] li [[Stembol]]ê]] [[Edebiyata ermenî]] di destpêka sedsala 5an Piştî demeke kin, ermenî bû zimanê şeşem ku [[Încîl]] lê hatiye wergerandin. Xebata li ser wergerê nêzî 30 salan dom kir. Edebiyat di [[sedsala 5'an]] de bi gelek nivîsarên olî û pirtûkên li ser dîroka ermeniyan geş bû. Ji [[Ronesansê]] heta sedsala 19an. Çend mîmarên ermenî jî hene. Dibe ku yên herî navdar malbata Balcan bin, yên ku di Împeratoriya Osmanî de xebitîn û di nav tiştên din de, çend qesrên [[Stembol]]ê çêkirine. == Pêşangeh == <gallery> Wêne:Armenian woman in national costume (crop).jpg|Jinekî ermenî li [[Artvîn]]ê 1909–1912 </gallery> == Mijarên têkildar == * [[Ermenistan]], [[Êrîvan]] * [[Zimanê ermenî]] * [[Nîjadkujiya ermeniyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Armenians}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Ermenistan]] [[Kategorî:Ermenî| ]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Komên etnîk li Azerbaycanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Ermenistanê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rûsyayê]] [[Kategorî:Komên etnîk li Tirkiyeyê]] aov7ilbro4on1trladxjo83m08kofb9 Ûrartû 0 8170 2005712 2005343 2026-04-30T04:01:06Z Penaber49 39672 2005712 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nweo9l5g0x9mpnwvpjcjppfrgh5s7l8 2005713 2005712 2026-04-30T04:02:49Z Penaber49 39672 2005713 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Xaldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kxfcnlf4tn5gptl1nk3x7fj1588ss6f 2005714 2005713 2026-04-30T04:04:31Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005714 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Xaldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû kahînê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bmlk0rc99vl9njg3d4sgl3gna0o022k 2005715 2005714 2026-04-30T04:05:16Z Penaber49 39672 2005715 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Xaldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû remilvanê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jeickzfbkphlc54iqrq8n7mkv6zgm4w 2005716 2005715 2026-04-30T04:08:40Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005716 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Xaldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] eh5ndy9r1dhfyto2855tno3voh0agmg 2005717 2005716 2026-04-30T04:14:49Z Penaber49 39672 2005717 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Xaldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 1jjpyjprdarbqqfw0xkm69xu5a6lrch 2005718 2005717 2026-04-30T04:24:01Z Penaber49 39672 2005718 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Xaldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Xaldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bh5l5yq09funm49ut039a2aw0gduhdd 2005719 2005718 2026-04-30T04:26:31Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005719 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] etagnmq1u7uhvjvytgifbzr8xkrxrfz 2005720 2005719 2026-04-30T04:32:05Z Penaber49 39672 2005720 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: {{div col|colwidth=5em}} * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba {{div col end}} == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] r7h1liobmj5txymaao5xg0uob1ftfyy 2005721 2005720 2026-04-30T04:33:00Z Penaber49 39672 2005721 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: {{div col|colwidth=10em}} * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba {{div col end}} == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] b6r9ep9ezd03yu6g26foqx5qzzcjf0f 2005722 2005721 2026-04-30T04:34:53Z Penaber49 39672 2005722 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] etagnmq1u7uhvjvytgifbzr8xkrxrfz 2005723 2005722 2026-04-30T05:24:47Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005723 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p822779u7te8jpg4875yd7m0b1v6dll 2005729 2005723 2026-04-30T05:29:27Z Penaber49 39672 2005729 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ppd0qbvhckxuhmixl9py2mqdc2d9403 2005730 2005729 2026-04-30T05:31:24Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005730 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ebp3z896x47jqhcd7l3ncmzyvj0730h 2005731 2005730 2026-04-30T05:36:04Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005731 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] q9lrxn5cwpnalqk7g0tp1tc5firsxuj 2005732 2005731 2026-04-30T07:15:23Z Penaber49 39672 2005732 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] e35bqqbkqqo41dahcsdlvaryz300a2w 2005733 2005732 2026-04-30T07:19:24Z Penaber49 39672 2005733 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Cihên dîrokî == * [[Keleha Wanê]] * [[Çawiştepe]] * [[Kela Bêgirî]] * [[Toprakkale]] * [[Kela Korsotê]] * [[Kela Elcewazê]] * [[Gola Kesişê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ijhh8wrze1cmmldn2to75rxeayohpmg 2005734 2005733 2026-04-30T07:20:43Z Penaber49 39672 2005734 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == Panteona ûrartûyan xuya dike ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedayên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] d08yx3dqs8c3cj1o7f2rrql48sr5tfp 2005735 2005734 2026-04-30T07:30:06Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005735 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2c52giddb4nvbkyk3djz1ftcjrl1gve 2005736 2005735 2026-04-30T07:30:44Z Penaber49 39672 2005736 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qpww7ugnamzwcajxhjeprd7jqjr8k5u 2005737 2005736 2026-04-30T07:31:35Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2005736|2005736]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2005737 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2c52giddb4nvbkyk3djz1ftcjrl1gve 2005738 2005737 2026-04-30T07:37:28Z Penaber49 39672 2005738 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye). Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin. Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû. Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 2sjvparifayuzz622h4pe16yxa940p6 2005739 2005738 2026-04-30T07:40:54Z Penaber49 39672 2005739 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye. Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in: * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf}}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name=":5" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub}}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin. == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] axl9rbn5q623kcy9dcds9k37fki10mv 2005740 2005739 2026-04-30T07:46:56Z Penaber49 39672 2005740 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=tr-TR}}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf}}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name=":5" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub}}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] t5oqs94lm7055etpucvmmmg6gkiwz8y 2005741 2005740 2026-04-30T07:47:20Z Penaber49 39672 2005741 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001}}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33}}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu}}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114}}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168}}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518}}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books}}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X}}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu}}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422}}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T.}}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498}}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T.}}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24}}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893}}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277|sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required}}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name=":5">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf}}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name=":5" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub}}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] pjgb71h59t5vj07n6ao4osnucj3ty8w 2005747 2005741 2026-04-30T08:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.) 2005747 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qep6geqqf78opxcmbxs24h0acd74e8q 2005748 2005747 2026-04-30T08:14:38Z Penaber49 39672 2005748 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimanekî hînd û ewropî an li gorî hinek çavkaniyan zimaneke îzole bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 13osx1ogvkp47rpjjlu9f2ylibk5hyo 2005749 2005748 2026-04-30T08:17:26Z Penaber49 39672 2005749 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] h6x7nk3j8vylljue4ft024jef7ks1i8 2005750 2005749 2026-04-30T08:20:09Z Penaber49 39672 2005750 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja bi nakok e. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ck2ryzfiy2oubi40pn2rbsnirxzm7vc 2005752 2005750 2026-04-30T08:24:12Z Penaber49 39672 2005752 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja bi nakok e. === Zimanê ûrartû === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 62nvt4216q6vi9d898ht6bzxa2xwamf 2005753 2005752 2026-04-30T08:24:45Z Penaber49 39672 2005753 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok e. === Zimanê ûrartû === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] o5osdfov42x5gcdvp7040crdwk3qooe 2005755 2005753 2026-04-30T08:24:56Z Penaber49 39672 2005755 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] pq0rp63b3d1gs9ath29ua3uznrffsew 2005760 2005755 2026-04-30T08:31:57Z Penaber49 39672 2005760 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn. Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê jûrrîî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] njx7tfkyeykw2ds0sii0qdt8qf06i81 2005762 2005760 2026-04-30T08:43:13Z Penaber49 39672 2005762 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê jûrrîî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 136xp4e5nah9vkxfzbyoktruu2uw5qm 2005763 2005762 2026-04-30T08:45:34Z Penaber49 39672 2005763 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8kb0nrfhunvwuj3i1hwq0627y2th26b 2005764 2005763 2026-04-30T08:45:46Z Penaber49 39672 2005764 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0smtb9exmb21aq3y8oxj48pd2dlsevj 2005766 2005764 2026-04-30T08:50:45Z Penaber49 39672 2005766 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] aaa2qfy9yswijro20t3s08r02psukjs 2005767 2005766 2026-04-30T08:51:48Z Penaber49 39672 2005767 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Key]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hnvbyowff5an8x8fghi7ckd1bilhxww 2005769 2005767 2026-04-30T08:56:00Z Penaber49 39672 2005769 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Arame | serokA2 = | serokA1 sal = 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8qa02gf4q7m73h0qfjqg56vcooh1ezw 2005770 2005769 2026-04-30T08:58:22Z Penaber49 39672 2005770 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = Arame | serokA2 = Lûtîprî | serokA1 sal = 858–844 {{bz}} | serokA2 sal = 844–834 {{bz}} | serokA3 = Sardûrî I | serokA3 sal = 834–828 {{bz}} | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] fulltnu2v5q0vf51i6ln8yzkiy2lqcl 2005771 2005770 2026-04-30T09:00:31Z Penaber49 39672 2005771 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6kzfqdgvalgjz466381rs3v0vz5spld 2005776 2005771 2026-04-30T09:08:48Z Penaber49 39672 2005776 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Urartian Art 04b~.jpg|thumb|çep|Peykera Lamassu yê bronz ê Ûrartûyê]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lcik9yc27itfbe1skvdwgxnlrg1yvmv 2005777 2005776 2026-04-30T09:09:41Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2005776|2005776]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2005777 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6kzfqdgvalgjz466381rs3v0vz5spld 2005778 2005777 2026-04-30T09:11:06Z Penaber49 39672 2005778 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hg50d5zp9szw4h6xdqc4lrikfd28jj8 2005779 2005778 2026-04-30T09:11:38Z Penaber49 39672 Guhartoya [[Special:Diff/2005778|2005778]] yê [[Special:Contributions/Penaber49|Penaber49]] ([[User talk:Penaber49|gotûbêj]]) şûnde kir 2005779 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartûyê berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6kzfqdgvalgjz466381rs3v0vz5spld Hurî 0 8172 2005781 1684875 2026-04-30T09:55:28Z Penaber49 39672 2005781 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''', '''hurrî''' yan '''ḧûrî''' {{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} yan jî '''xurî''' <ref>Di çîrokeke kurdî de weke '''Xurr û Xurristan''' tê behs kirin. 04.02.2012: Çavkanî pêwîst e!</ref>{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} (bi [[nivîsa mîxî]]: ''{{unicode|Ḫu-ur-ri}}'' {{unicode|𒄷𒌨𒊑}}) yek ji gelên [[Mezrabotan]]a kevnar a bakur ango [[Kurdistan]]ê bûn. Paytexta welatê Hûriyan bajarê [[Kerkûk]] bû. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] mnn5n5rzkz2itizbqqq9d6fi6w1kn0u 2005782 2005781 2026-04-30T10:02:24Z Penaber49 39672 2005782 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li Kurdistanê serwerî kiribûn. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê dijiyan. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] swkfy85t5ac4tzab82aue5x662cci7f 2005783 2005782 2026-04-30T10:04:37Z Penaber49 39672 2005783 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li Kurdistanê serwerî kiribûn. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û li Bakurê Kurdistanê dijiyan. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] kalou5geqx04um07zr9aijfbxu9cezo 2005784 2005783 2026-04-30T10:08:16Z Penaber49 39672 2005784 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li Kurdistanê serwerî kiribûn. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û li Bakurê Kurdistanê dijiyan. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 6svz2qd5yzd0cmsq4u99xfykdwlf4iw 2005785 2005784 2026-04-30T10:12:43Z Penaber49 39672 2005785 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li Kurdistanê serwerî kiribûn. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û li Bakurê Kurdistanê dijiyan. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa Împeratoriya Hîtîtan ku li Anatoliyê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a hûriyan heye. Dema ku serdema hesin a destpêkê despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] m04pii99vx5r70ommtyyur9bpuncjel 2005786 2005785 2026-04-30T10:16:23Z Penaber49 39672 2005786 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li Kurdistanê serwerî kiribûn. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û li Bakurê Kurdistanê dijiyan. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa Împeratoriya Hîtîtan ku li Anatoliyê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a hûriyan heye. Dema ku serdema hesin a destpêkê despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hûrî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hûrî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hûrî-ûratûyî hatiye. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 57k3pv15ik0nixd8ogt46xbbzl537lz 2005787 2005786 2026-04-30T10:18:00Z Penaber49 39672 2005787 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' (bi zimanê hûrî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li Kurdistanê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê Rojavayê Kurdistanê, Başûrê Kurdistanê û li Bakurê Kurdistanê dijiyan. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa Împeratoriya Hîtîtan ku li Anatoliyê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a hûriyan heye. Dema ku serdema hesin a destpêkê despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hûrî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hûrî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hûrî-ûratûyî hatiye. Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] ic0zjqkg7023nf04el2ckcqdt3dobiq 2005788 2005787 2026-04-30T10:21:01Z Penaber49 39672 2005788 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' (bi zimanê hûrî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] dijiyan. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a hûriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a destpêkê despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hûrî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hûrî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hûrî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] af2x11qo28zdd2v0y2eba04dn2waogg 2005789 2005788 2026-04-30T10:21:41Z Penaber49 39672 2005789 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' (bi zimanê hûrî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a hûriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a destpêkê despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hûrî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hûrî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hûrî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] h6gb3y4iapvdyiztozsyl71ahdjjsn7 2005790 2005789 2026-04-30T10:22:55Z Penaber49 39672 2005790 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' (bi zimanê hûrî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hûrî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a hûriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hûrî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hûrî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hûrî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] h7qjyc4rubgxmeclauqf3ri61hbcvp9 2005791 2005790 2026-04-30T10:24:12Z Penaber49 39672 2005791 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hûrî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] r32cgtoo0enpc527zz0xklstugfjgdp 2005792 2005791 2026-04-30T10:25:58Z Penaber49 39672 2005792 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] krfjt2npouhy3s1nkf0ndmk39ji56o9 2005793 2005792 2026-04-30T10:28:37Z Penaber49 39672 2005793 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] gd2o1rwecf5f78hobq8unn9kn3ps0xj 2005794 2005793 2026-04-30T10:30:56Z Penaber49 39672 2005794 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan|Kurdistanê]] serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 4c494zx6jj9c5f71hs87l8botjv41am 2005795 2005794 2026-04-30T11:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Şitil}}, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2005795 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] lr58lliqxxs9kjsezlw3xofhreerkzo Qotel 0 8854 2005451 2005330 2026-04-29T13:15:12Z MikaelF 935 2005451 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûm Ewlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}}, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahiye) ya Araban ya bajarê [[Bîracik]]ê bû. Kes li wir najî lê şêniyen gundê [[Sirgûc]] (di belgeya osmanî de wek [[Sipurgenc]]{{Çavk}} derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek "warên rûman" tê.{{Çavk}} [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan]] Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin "gundê Qotelê" lê dibêjin "gundê Qotelan". Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Mijarên têkildar == * [[Rûmewleka Jêrîn]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] abfhd7oooibh75qvp37bra9xxnwh7sb 2005472 2005451 2026-04-29T13:22:07Z MikaelF 935 /* Mijarên têkildar */ 2005472 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûm Ewlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}}, bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahiye) ya Araban ya bajarê [[Bîracik]]ê bû. Kes li wir najî lê şêniyen gundê [[Sirgûc]] (di belgeya osmanî de wek [[Sipurgenc]]{{Çavk}} derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek "warên rûman" tê.{{Çavk}} [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan]] Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin "gundê Qotelê" lê dibêjin "gundê Qotelan". Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Mijarên têkildar == * [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] gy0t860mbqbwq5fv6flrw83jfmst629 2005490 2005472 2026-04-29T14:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavk|Çavk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Niqteşanî piştî şablonê rast kir.) 2005490 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûm Ewlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav == [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Navê Qotelê di belgeyên osmanî]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1552 da bi navê Rûmewlek derbas dibe (Mezra-i Rumevlek, Tabi'-i Araban, timar-i Memî, El-mezbur, Hasıl: 400).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Arşîva Osmanî, TT.d.276 |sal=1552 |ziman=Osmanî }}</ref> Gund ew demê mezraya gundê Sirgûcê giredayê navçe (nahiye) ya Araban ya bajarê [[Bîracik]]ê bû. Kes li wir najî lê şêniyen gundê [[Sirgûc]] (di belgeya osmanî de wek [[Sipurgenc]]{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} derbas dibe) e erdê ew dorê diajotin. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gund na gundan şûna ber osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek "warên rûman" tê.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe]] Navê gund yê bi Kurmancî Qotel e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek Kötere hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan]] Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin "gundê Qotelê" lê dibêjin "gundê Qotelan". Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Mijarên têkildar == * [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 1r4ltrsx06uho7yj8r4ql3cg30xca20 2005700 2005490 2026-04-29T21:27:18Z Sisark 150783 /* Nav */ 2005700 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûmevlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav û Etîmolojî == [[Wêne:Gunde_Qotelan_di_Sala_1536an.png|thumb|Ruemevlek (Qotel) di sala 1536an.]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1536an da bi navê '''Rumevlek''' derbas dibe.<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Arşivi, Tahrir Defterleri, TT.d. 184. s. 135. |tercimeya-sernav=Arşîva Osmani, TT.d. 184. |ziman=Osmani}}</ref> Heta davîye devleta Osmaniyan di belgeyen resmî da ew nava hat bi kar anîn. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gundan ber Osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek "erdên rûman" tê. Navê Rûmevlek bi du peyvan çê bûye. Rûm (Yunan/mesihî) û evlek (di Yûnanî da herqa ku bi cot li erdan çedikirin.)<ref>{{Cite web |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/evlek |sernav=Sevan Nişanyan}}</ref> Ev peyva di kurdî da jî dijî. Ku berê toxim dikê bireşandana, her 3-4 metreyan xetek cot lê dixisitin. Ew xet ji bo ku toxim rast û homojen bireşînin lê dixistin. Di Kurdî da navberê ev xetan ra dibêjin êvleg. Evlegek, kêm an zêde, şûnê debok (18 Litre) toxim e. Di sala 1583an da ew der bi navekî din jî hat qeyd kirin. navê xwa yê duyem tişetkî wek '''Berxan''' bû. Nayê zanîn ku ew nava bi Kurdî ye an jî bi zimanî Tirkî ye. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe, sala 1885an.]] Navê gund yê bi Kurmancî '''Qotel''' e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek '''Kötere''' hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşê, sala 1920an.]] Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin "gundê Qotelê" lê dibêjin "gundê Qotelan". Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelê == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. === Gund di Dema Osmanîyan da === [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Gundê Qotelan (Rumevlek) di belgeyên Osmanîyan ya sala 1552an.]]Wexta ku der û dorên Rûmqeleyê di sala 1516 an da ketin bin hukmê Osmanîyan dîroka gund ya Osmanîyan dest pê kir. Di belgeya salan 1536'an, ew ya ter kevin ya ku navê gund derbas dibe ye, quyda gund wek nivîsandin e: "Mezra-i Rumevlek, der nezd-i Karye-i Siburgenc, an timar-i mazbur. Hasıl 300". Em ji ev qeydê fam dikin ku ew wextê Qotel mezre bû. Mezre ew gundên xirâb bûyî ra dibêjin. Belê wexta Osmanîyan ktu kes li, wir na dijî lê erdên der û dorên gund ji alîyên şênîyen gunden cîran va dihatin çandin. Dîsa ji ew qeydê em fam dikin ku ew dera di bin destên Sirgûcîyan da bû. Di sedsala 16an da erdên gundê Qotelan di bin detsên sipahîyan da bûn. Li jer hûn kanin binerin ku kijan salê, kîjan sipahî sekerê wir bû û wî çiqas ac ji wir dibirî. [[Wêne:Rumevlek_1583.png|thumb|Rumevlek (Qotel), sala 1583an]] {| class="wikitable" |+Baca Mezreya Rumevlekê di Dema Osmanîyan da !Sal !Sipahi !Bac (akçe) |- |'''1532'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 184, s. 135.}}</ref> |Memi |300 |- |'''1552'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 276, s. 278.}}</ref> |Memi |400 |- |'''1570'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 496, s. 351.}}</ref> |Mehmed bin Saraç Memi |1000 |- |'''1583'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanli Arşivi, Tapu Kadasto Arşivi Tahirir defterleri, TKGM.d.36, s. 44b; TKGM.d.236, s. 180b.}}</ref> |Serbölük Hüseyin |1200 |} Di serê sedsalan 18'an da ew ciwarnana ketin bin destên begên Rumeqeleyê. Ji wan Bekir beg lawe Kurd Mihemmed Paşa pir meşhûr bû. Di sala 1814an da Arteşa dewleta Osmanîyan di bin serokatiyê Pehlivan İrbarihim Paşa erîş li ser Bekir begê kir ji ber sebeba ku Bekir begê li hember Osmanîyan ser rakirîye. Le, bi rasti sebeba esas ewe ku li ser serhiladana Temir Paşa'ye Millî Osmaniyan li dijî begên Kurdan poltikaya nu ava kir. Li ser ev yekê Keleya Zerîn (Araban), ya di bin destên eşîra Hevîdîyan bû, û keleya Rumqeleyê ya di bin destên Eşira Reşîyan ên Êzîdî bû, ji alîyê devletê da hat xerab kirin û Bekir Beg hat kuştin. Di qeyda milken wî da em rasta mezreya Rûmevlek tên. Di 1814an da ew der hîn mezre ye û ew ketîye bin destên began e.<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı arşivi, C.ML./559-22954, s.6.}}</ref> Heta îro jî hî ew pareberê gundîyanê. Li ser ev zanîne em kanin bêjin ku Kurdan dû 1814an da ev der şên kirîye. Em zanin ku ter sifte Mala Sekmên, Mala Hesenî Qerê, Mala Qêcer, Mala Şarê, û Mala Hemî Şêxê dijîn. Di seriyê sedsala 20an da mala Xelê Hesen, ew ji Hewagê ne, bara ev gundî kirin. Niha du malabat li gund dijîn Mala Heman û Mala Xelan. Mala Heman ji Eşira Horikîyan e. Ew berê êzîdî bûn. Mala Xelan jî, asle wan ji gundê Sincarkê ya ku başurê Helebê dikeve bûn. Mala Xelan dibêjin ku ew ji berê Ahmedê Mendî ne. Hin jî dibêjin ku ew ji Eşîra Bêskîyan e. Lê ihtîmal ew e ku evan jî bi aslî xwa Êzîdî bin. Çi ku em zanin ku di navbera Hema û Helebê da ji dîrokeka pir kevin da xelkên Êzidî dijîn. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Mijarên têkildar == * [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] 6tkgzwd6ppeiaj80tcwjjp0jsw45qsl 2005701 2005700 2026-04-29T21:27:53Z Sisark 150783 /* Dîroka gundê Qotelê */ 2005701 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûmevlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav û Etîmolojî == [[Wêne:Gunde_Qotelan_di_Sala_1536an.png|thumb|Ruemevlek (Qotel) di sala 1536an.]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1536an da bi navê '''Rumevlek''' derbas dibe.<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Arşivi, Tahrir Defterleri, TT.d. 184. s. 135. |tercimeya-sernav=Arşîva Osmani, TT.d. 184. |ziman=Osmani}}</ref> Heta davîye devleta Osmaniyan di belgeyen resmî da ew nava hat bi kar anîn. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gundan ber Osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek "erdên rûman" tê. Navê Rûmevlek bi du peyvan çê bûye. Rûm (Yunan/mesihî) û evlek (di Yûnanî da herqa ku bi cot li erdan çedikirin.)<ref>{{Cite web |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/evlek |sernav=Sevan Nişanyan}}</ref> Ev peyva di kurdî da jî dijî. Ku berê toxim dikê bireşandana, her 3-4 metreyan xetek cot lê dixisitin. Ew xet ji bo ku toxim rast û homojen bireşînin lê dixistin. Di Kurdî da navberê ev xetan ra dibêjin êvleg. Evlegek, kêm an zêde, şûnê debok (18 Litre) toxim e. Di sala 1583an da ew der bi navekî din jî hat qeyd kirin. navê xwa yê duyem tişetkî wek '''Berxan''' bû. Nayê zanîn ku ew nava bi Kurdî ye an jî bi zimanî Tirkî ye. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe, sala 1885an.]] Navê gund yê bi Kurmancî '''Qotel''' e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek '''Kötere''' hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşê, sala 1920an.]] Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin "gundê Qotelê" lê dibêjin "gundê Qotelan". Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelan == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. === Gund di Dema Osmanîyan da === [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Gundê Qotelan (Rumevlek) di belgeyên Osmanîyan ya sala 1552an.]]Wexta ku der û dorên Rûmqeleyê di sala 1516 an da ketin bin hukmê Osmanîyan dîroka gund ya Osmanîyan dest pê kir. Di belgeya salan 1536'an, ew ya ter kevin ya ku navê gund derbas dibe ye, quyda gund wek nivîsandin e: "Mezra-i Rumevlek, der nezd-i Karye-i Siburgenc, an timar-i mazbur. Hasıl 300". Em ji ev qeydê fam dikin ku ew wextê Qotel mezre bû. Mezre ew gundên xirâb bûyî ra dibêjin. Belê wexta Osmanîyan ktu kes li, wir na dijî lê erdên der û dorên gund ji alîyên şênîyen gunden cîran va dihatin çandin. Dîsa ji ew qeydê em fam dikin ku ew dera di bin destên Sirgûcîyan da bû. Di sedsala 16an da erdên gundê Qotelan di bin detsên sipahîyan da bûn. Li jer hûn kanin binerin ku kijan salê, kîjan sipahî sekerê wir bû û wî çiqas ac ji wir dibirî. [[Wêne:Rumevlek_1583.png|thumb|Rumevlek (Qotel), sala 1583an]] {| class="wikitable" |+Baca Mezreya Rumevlekê di Dema Osmanîyan da !Sal !Sipahi !Bac (akçe) |- |'''1532'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 184, s. 135.}}</ref> |Memi |300 |- |'''1552'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 276, s. 278.}}</ref> |Memi |400 |- |'''1570'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 496, s. 351.}}</ref> |Mehmed bin Saraç Memi |1000 |- |'''1583'''<ref>{{Cite book |sernav=Osmanli Arşivi, Tapu Kadasto Arşivi Tahirir defterleri, TKGM.d.36, s. 44b; TKGM.d.236, s. 180b.}}</ref> |Serbölük Hüseyin |1200 |} Di serê sedsalan 18'an da ew ciwarnana ketin bin destên begên Rumeqeleyê. Ji wan Bekir beg lawe Kurd Mihemmed Paşa pir meşhûr bû. Di sala 1814an da Arteşa dewleta Osmanîyan di bin serokatiyê Pehlivan İrbarihim Paşa erîş li ser Bekir begê kir ji ber sebeba ku Bekir begê li hember Osmanîyan ser rakirîye. Le, bi rasti sebeba esas ewe ku li ser serhiladana Temir Paşa'ye Millî Osmaniyan li dijî begên Kurdan poltikaya nu ava kir. Li ser ev yekê Keleya Zerîn (Araban), ya di bin destên eşîra Hevîdîyan bû, û keleya Rumqeleyê ya di bin destên Eşira Reşîyan ên Êzîdî bû, ji alîyê devletê da hat xerab kirin û Bekir Beg hat kuştin. Di qeyda milken wî da em rasta mezreya Rûmevlek tên. Di 1814an da ew der hîn mezre ye û ew ketîye bin destên began e.<ref>{{Cite book |sernav=Osmanlı arşivi, C.ML./559-22954, s.6.}}</ref> Heta îro jî hî ew pareberê gundîyanê. Li ser ev zanîne em kanin bêjin ku Kurdan dû 1814an da ev der şên kirîye. Em zanin ku ter sifte Mala Sekmên, Mala Hesenî Qerê, Mala Qêcer, Mala Şarê, û Mala Hemî Şêxê dijîn. Di seriyê sedsala 20an da mala Xelê Hesen, ew ji Hewagê ne, bara ev gundî kirin. Niha du malabat li gund dijîn Mala Heman û Mala Xelan. Mala Heman ji Eşira Horikîyan e. Ew berê êzîdî bûn. Mala Xelan jî, asle wan ji gundê Sincarkê ya ku başurê Helebê dikeve bûn. Mala Xelan dibêjin ku ew ji berê Ahmedê Mendî ne. Hin jî dibêjin ku ew ji Eşîra Bêskîyan e. Lê ihtîmal ew e ku evan jî bi aslî xwa Êzîdî bin. Çi ku em zanin ku di navbera Hema û Helebê da ji dîrokeka pir kevin da xelkên Êzidî dijîn. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Mijarên têkildar == * [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] skmhn0337zdrirjzvzcv7z0fb8gsweh 2005704 2005701 2026-04-29T22:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2005704 wikitext text/x-wiki {{Paqij bike|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | }} '''Qotel''' ({{1928| روم اولك |ts= Rûmevlek}}, {{1946|Kotal}}, {{1968|Kotal}}, {{bi-tr| Tarlabaşı}}) gundekî [[Kele|Kelê]] ye. Qotel berê bi navê Rûmêwleg,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} bi [[tirkî]] ''Rumevlek''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} jî dihat zanîn lê [[kurd]] bi navê Qotel nas dikin. Dewleta [[Tirkiye]]yê navê vî gundî guhert û ji Rumevlek çexa Kotal kir. Paşê navê gund carekî din hat guhartin û navê gund çexa tirkî kirin û navê xwe bû Tarlabaşı <ref>''Köylerimiz'', İçişleri Bakanlığı İller İdaresi Genel Müdürlüğü. Sayı 31. Ankara: Harita Genel Müdürlüğü, 1960. p.29.</ref>. Qotel, gundekî [[Dîlok]]ê yî piçûk yî bi 20 malan e. Yî 100 km li rojhilatî Dîlokê, 30km li rojhilatê Keleyê ye. Li ser sînorê Dîlokê û [[Riha]]yê, li ber Çemê [[Ferat]] e. Li hêlê Dîlokê gundên cîran [[Heweş]] (din bin avê Ferêt de ma), [[Hesar]] (gundekî tirkan e), [[Sirgûc]], [[Lordîn]], [[Dîng]], [[Şêxdawid]], [[Zag]] û [[Kemberliya Keleyê]] ne. Li hêlê Rihayê gundên [[Wan]], [[Bal]], [[Qurdebe]], [[Şehîn]] û [[Çêwek]] cîranên xwe ne. == Nav û Etîmolojî == [[Wêne:Gunde_Qotelan_di_Sala_1536an.png|thumb|Ruemevlek (Qotel) di sala 1536an.]] Referansa gundê Qotelan ter zû di belgeyeka osmaniyan bi sala 1536an da bi navê '''Rumevlek''' derbas dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Arşivi, Tahrir Defterleri, TT.d. 184. s. 135. |tercimeya-sernav=Arşîva Osmani, TT.d. 184. |ziman=Osmani }}</ref> Heta davîye devleta Osmaniyan di belgeyen resmî da ew nava hat bi kar anîn. Li der û dorên bajarê [[Eyntab]]ê ([[Dîlok]]) çend gundan din ya bi navê Rumevlek he bûn. Ev gundan ber Osmaniyan şûna [[mesîhî|mesîhiyan]] bû. Ew lomê wetaya Rumevlek wek "erdên rûman" tê. Navê Rûmevlek bi du peyvan çê bûye. Rûm (Yunan/mesihî) û evlek (di Yûnanî da herqa ku bi cot li erdan çedikirin.)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nisanyansozluk.com/kelime/evlek |sernav=Sevan Nişanyan }}</ref> Ev peyva di kurdî da jî dijî. Ku berê toxim dikê bireşandana, her 3-4 metreyan xetek cot lê dixisitin. Ew xet ji bo ku toxim rast û homojen bireşînin lê dixistin. Di Kurdî da navberê ev xetan ra dibêjin êvleg. Evlegek, kêm an zêde, şûnê debok (18 Litre) toxim e. Di sala 1583an da ew der bi navekî din jî hat qeyd kirin. navê xwa yê duyem tişetkî wek '''Berxan''' bû. Nayê zanîn ku ew nava bi Kurdî ye an jî bi zimanî Tirkî ye. [[Wêne:Gunde_Qotelan.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşe, sala 1885an.]] Navê gund yê bi Kurmancî '''Qotel''' e. Nayê zanîn ku ji kicax va ew nava hat bikar anîn le, nave Qotel ter peşin di nexşeyeke bi sala 1882-85, ya di pirtûka Karl Humann û Otto Puchstein, ya bi navê "Reisen in Kleinasien und Nordsyrien" bi xwarî wek '''Kötere''' hatîye nivîsandin. Di nexşeya 1920'and da, ya di nivîsa "Der Euphrat von Gerger bis Djerebis (Djerablus)." ya dîroknas Von Dr. Arnold Nöldeke navê gund wek Kotal hatîye nivîsandin. Wateya navê Qotel ne tam diyar e lê tê gotin ku nav bi wateya derên dûz yên li ruberî çîyan tê. Îhtîmal ew e ku ev peyv bi rastî "kendal" be. Lê, li ciwarî gund navekî din bi fonetîke nêzikî Qotel he ye ew jî Pêrtel e. Bel ku ev du navan hin peyvên antîk in. [[Wêne:The_Map_of_some_Villages_around_Euphrates,_1920.png|thumb|Gundê Qotelan li ser nexşê, sala 1920an.]] Îhtîmala din jî ew e: ew navekî malbatan an jî eşîran be. Çi ku navê gund di rêzmanê kurdî da ne mê ye wek navên gund û bajaran. Ew nava gelejmar e. Mînak, nayê gotin "gundê Qotelê" lê dibêjin "gundê Qotelan". Nave gundekî ku gelejmar e, ew gunda bi ihtimaleka bilind navê eşîran û malbatan e. Minak: Gundê Emaran (eşîra Emeran), Gundê Çeqelân (Eşîra Çeqelan), Gundê Îzolan (eşîra îzolan). Ema tu eşîra bi navî Qotelan naye zanîn. == Dîroka gundê Qotelan == {{Kêm|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} Wir ji dîroka kevin da bûye warê mîrovan e. Ter siftê, di navbera gundê Sirgûcê û gundê Qotelan li diyarî ava reş li ser kevirekî li ser xezalekê peyakî bi nize hatibû çêkirin. Çawûşekî qereqolê gundê Sirgûcê dinemît kire serê wî û serê kêvir firrand. Sala çûyînî jî (2007) hinan ji gundê Hesarê hatin hew tev jikandine. Gor hin arkiyolojîstan hew perçêfwêneya di hîtîtan da mabû. Duyemînê, li dorê gundê Qotelan du pire hene, yek ya li gundê [[Heweş]]ê ye, yek li nêzikî gundê Sirgûcê ye, ji [[Roma]]yan da mane. Li dor pireyê Heweşê li ser kevirekî nîvîsek heye dibêje: "Legio IIII Scythica Operosa Felix". Gorî vê nîvîsê em dizanine ku pire ji terefê Lejyona Skîtan ya Sisêyan ya Romayê de hatiye çêkirin. Em dizanin ku ew lejyona di sala 46 DZ da hat damezirandin. Sêyemînê, di ber gund de xirabekî kîlîseyekê heye. Em bi kevirekî ku ji ew xirabeyî derketî re zanine ku ev kîlîseya ji [[Yûnan]]ên kevin da maye û dîroka xwe dihere çend sedsalên siftê. Çarêmînê, li jor gund bi dehan şikeft, bi navî şikefthûrk tên zanîn, hene. Bi hin fikiran ewan tirbên mîrovên berê ne. Pêncemîne, li herd hemberên Ferêt û [[Ava Reş]] di zinarên asê da şikeftin hene bi wan ra Kurd dibêjin [[Înî]]. Ew şikeftinan jî bi terefên mîrovên berê de hatin kolane lê ne wek şikefthurkan tirbin. Ewan mina malên sê-çar qatin. Ku meriv di derîyakî re dikeve hundur dbi pêplûkan meriyan dihere qatên jor. Înî pirin lê ya ter navdar Îniyên [[Bûk û Zava]] li nêzikikî gundî [[Dîng]]ê ye. Zêdetir, li diyarî gund li talê Gundî Qotelan peplûk hebûn. He teva rîyakê dibû hêleka xwe berva [[Semsûr]]ê, hêleka xwe diçû ser Pireyê Heweşê û di ser Ava Reş ra berva [[Birecik]] diçû. Panzde-bîst sal bervê ku riya gundî Heweşê çêkirin ew pêplukan teqandin û rê di ser ra birin. Şora paşin, der û dorên gundê qotelan ter hindik ji sedsala siftte DZ û vir da bûye warên mîrovan e. === Gund di Dema Osmanîyan da === [[Wêne:Qotel_Village_in_the_Ottoman_Documents.png|thumb|Gundê Qotelan (Rumevlek) di belgeyên Osmanîyan ya sala 1552an.]]Wexta ku der û dorên Rûmqeleyê di sala 1516 an da ketin bin hukmê Osmanîyan dîroka gund ya Osmanîyan dest pê kir. Di belgeya salan 1536'an, ew ya ter kevin ya ku navê gund derbas dibe ye, quyda gund wek nivîsandin e: "Mezra-i Rumevlek, der nezd-i Karye-i Siburgenc, an timar-i mazbur. Hasıl 300". Em ji ev qeydê fam dikin ku ew wextê Qotel mezre bû. Mezre ew gundên xirâb bûyî ra dibêjin. Belê wexta Osmanîyan ktu kes li, wir na dijî lê erdên der û dorên gund ji alîyên şênîyen gunden cîran va dihatin çandin. Dîsa ji ew qeydê em fam dikin ku ew dera di bin destên Sirgûcîyan da bû. Di sedsala 16an da erdên gundê Qotelan di bin detsên sipahîyan da bûn. Li jer hûn kanin binerin ku kijan salê, kîjan sipahî sekerê wir bû û wî çiqas ac ji wir dibirî. [[Wêne:Rumevlek_1583.png|thumb|Rumevlek (Qotel), sala 1583an]] {| class="wikitable" |+Baca Mezreya Rumevlekê di Dema Osmanîyan da !Sal !Sipahi !Bac (akçe) |- |'''1532'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 184, s. 135. }}</ref> |Memi |300 |- |'''1552'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 276, s. 278. }}</ref> |Memi |400 |- |'''1570'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı Aşivi, Tahirr Defterleri TT.d. 496, s. 351. }}</ref> |Mehmed bin Saraç Memi |1000 |- |'''1583'''<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanli Arşivi, Tapu Kadasto Arşivi Tahirir defterleri, TKGM.d.36, s. 44b; TKGM.d.236, s. 180b. }}</ref> |Serbölük Hüseyin |1200 |} Di serê sedsalan 18'an da ew ciwarnana ketin bin destên begên Rumeqeleyê. Ji wan Bekir beg lawe Kurd Mihemmed Paşa pir meşhûr bû. Di sala 1814an da Arteşa dewleta Osmanîyan di bin serokatiyê Pehlivan İrbarihim Paşa erîş li ser Bekir begê kir ji ber sebeba ku Bekir begê li hember Osmanîyan ser rakirîye. Le, bi rasti sebeba esas ewe ku li ser serhiladana Temir Paşa'ye Millî Osmaniyan li dijî begên Kurdan poltikaya nu ava kir. Li ser ev yekê Keleya Zerîn (Araban), ya di bin destên eşîra Hevîdîyan bû, û keleya Rumqeleyê ya di bin destên Eşira Reşîyan ên Êzîdî bû, ji alîyê devletê da hat xerab kirin û Bekir Beg hat kuştin. Di qeyda milken wî da em rasta mezreya Rûmevlek tên. Di 1814an da ew der hîn mezre ye û ew ketîye bin destên began e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Osmanlı arşivi, C.ML./559-22954, s.6. }}</ref> Heta îro jî hî ew pareberê gundîyanê. Li ser ev zanîne em kanin bêjin ku Kurdan dû 1814an da ev der şên kirîye. Em zanin ku ter sifte Mala Sekmên, Mala Hesenî Qerê, Mala Qêcer, Mala Şarê, û Mala Hemî Şêxê dijîn. Di seriyê sedsala 20an da mala Xelê Hesen, ew ji Hewagê ne, bara ev gundî kirin. Niha du malabat li gund dijîn Mala Heman û Mala Xelan. Mala Heman ji Eşira Horikîyan e. Ew berê êzîdî bûn. Mala Xelan jî, asle wan ji gundê Sincarkê ya ku başurê Helebê dikeve bûn. Mala Xelan dibêjin ku ew ji berê Ahmedê Mendî ne. Hin jî dibêjin ku ew ji Eşîra Bêskîyan e. Lê ihtîmal ew e ku evan jî bi aslî xwa Êzîdî bin. Çi ku em zanin ku di navbera Hema û Helebê da ji dîrokeka pir kevin da xelkên Êzidî dijîn. == Nifûs == {| class="wikitable" width=250 ! colspan="2" |Li gorî salan nifûsa gund |- | align="center" | 2019 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2018 | align="right" | 84 |- | align="center" | 2017 | align="right" | 91 |- | align="center" | 2016 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2015 | align="right" | 99 |- | align="center" | 2014 | align="right" | 98 |- | align="center" | 2013 | align="right" | 95 |- | align="center" | 2012 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2011 | align="right" | 100 |- | align="center" | 2010 | align="right" | 105 |- | align="center" | 2009 | align="right" | 110 |- | align="center" | 2008 | align="right" | 120 |- | align="center" | 2007 | align="right" | 114 |} == Ciwarên Gund == * Beraq * Avzêmk * Kûrandiz * Gaz * Pozî Pêrtel * Pozî Bilind * Bîrê Şêxeyîl * Hewşo * Pinikan * Qoriyê Şilalikê * Qoriyê Qecer * Ben * Qaş * Qizqapan * Kepirê Daregirê * Şeydî Erew (Ereb) * Şeydî Hesen * Kevirî Şêxî Bêqi * Şikefthûrk * Bîrê Aşimbegê * Darê Nehletmê * Darê Hirçê * Darê Tûpik * Darê pizanê * Şikeftê Pace * Ekûrê Evdê * Torç * Şikeftê Avê * Erdî Golê == Mijarên têkildar == * [[Rûmewleka Jêrîn]] (bi tirkî: ''Uğurova'') == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Kelê]] mn2dwm5ujrfrmufhg01vnp7wpcnaine Ernst von Feuchtersleben 0 10058 2005688 1766833 2026-04-29T21:14:09Z Kurê Acemî 105128 2005688 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' yek ji [[bijîşk]], [[helbestvan]] û [[ronakbîr]]ên navdarê [[nemsa]] bû. Di [[29ê nîsanê]] [[1806]] de ji dayik bûye û di [[3ê çiriya pêşîn]] [[1849]] de jiyana xwe ji dest daye. Feuchtersleben li ser binavkirin û komkirina nexweşî û sîmptomên derûnînasiyê xebatên mezin kiriye. Herwekî li ser reformên [[pedagogî]] û perwerdehiyê jî xebatên wî hene. {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] ogjg328yemp2y6643271tv7wfarg2p9 2005689 2005688 2026-04-29T21:15:01Z Kurê Acemî 105128 2005689 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] cv9ryidafd26w3khnpxzn0zd3b3tzro 2005690 2005689 2026-04-29T21:15:14Z Kurê Acemî 105128 2005690 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] jsgeoya5r8mkzzdi0u4kgh599nh3p1q 2005691 2005690 2026-04-29T21:16:05Z Kurê Acemî 105128 2005691 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] chickote5bchltdym5287iyqzig5pvs 2005692 2005691 2026-04-29T21:16:57Z Kurê Acemî 105128 2005692 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî awistirî bû. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] cujawsn2cs3ggxt6r0owr5qkhmo8wen 2005693 2005692 2026-04-29T21:17:24Z Kurê Acemî 105128 2005693 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] rbjlfy1n8nwsxkuwsz1v58jclw8rjoa 2005694 2005693 2026-04-29T21:17:45Z Kurê Acemî 105128 2005694 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] i5b6i6jnbaxmv4gaeagg0ijamv4qi6g 2005695 2005694 2026-04-29T21:19:05Z Kurê Acemî 105128 2005695 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] f20neqkb0a8am1mdo0k8vverlyqft89 2005696 2005695 2026-04-29T21:19:40Z Kurê Acemî 105128 2005696 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] ksh4mup8wo0v5dz78cxd7si7g4lqv4j 2005697 2005696 2026-04-29T21:21:27Z Kurê Acemî 105128 2005697 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya|Saksonyayê]] bû. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] dxa5vt5lotf10vu9yg425ntgtd5ltbe 2005698 2005697 2026-04-29T21:21:48Z Kurê Acemî 105128 2005698 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya|Saksonyayê]] bû. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] 6rkx84kua5hey92t7wpmeg407b6dgvf 2005705 2005698 2026-04-29T22:32:19Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2005705 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] 00iujtpp51zlamulvvj0sxdvusdiq9t 2005742 2005705 2026-04-30T08:08:06Z Kurê Acemî 105128 2005742 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] ib6l6z66b03eqj4rprpvcidpm0rcgv8 2005743 2005742 2026-04-30T08:08:58Z Kurê Acemî 105128 2005743 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] qciuyxs3jjdatx1xogp7vap3qbrsdcq 2005744 2005743 2026-04-30T08:09:58Z Kurê Acemî 105128 2005744 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] crlveftputmg32nd75m8jq1xya5kflk 2005745 2005744 2026-04-30T08:10:26Z Kurê Acemî 105128 2005745 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] 2oxcwwnj8sr110kvxx2zbmxhikfkps0 2005746 2005745 2026-04-30T08:10:46Z Kurê Acemî 105128 2005746 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] [[Kategorî:Bijîşkên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] buerx8ilvdbhne3879cokbb6ur1un5n 2005780 2005746 2026-04-30T09:32:22Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Kategoriya ducarî.) 2005780 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] tv1plrf2jyp4xeu54d8713rrrw0l4t8 Kategorî:Rûs 14 15929 2005631 1971070 2026-04-29T19:16:34Z Avestaboy 34898 2005631 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Asyayî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Civaka Rûsyayê]] [[Kategorî:Ewropî li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Kes li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Rûsya]] 0t59c5sdifpg3qe5vkq8twk5a9pvogd Lorê Mezin 0 21084 2005498 1930813 2026-04-29T16:43:49Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005498 wikitext text/x-wiki '''Lurê Mezin''' an '''Lorê Mezin'''<ref>Cigerxwîn (1987). Tarîxa Kurdistan 2.</ref> an '''Lurî Gewre'''<ref>Gîwî Mukriyanî (2010). Ferhengî Kurdistan. Înstîtuta Kurdî ya Amedê.</ref> an jî '''Lorî Buzurg'''<ref>Ismail Kamandar Fattah (2000). Les dialectes kurdes méridionaux. Peeters Leuven.</ref> navê gel û herêma wî ya dîrokî ye, ya ku roja îro dikeve rojavayî Îranê. [[Lur]] nav xwe de li du tîpan belav dibin; Lurî Mezin (Lorî Buzurg) sê hev şûbên luran re bi komî tê gotin, vana [[bextiyarî]], [[mamesenî]] û [[kuhgîlu]] ne<ref>[http://www.kurdica.com/News-sid-Mamesen%C3%AE-76.html Kurdica: Mamêsenî]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> û [[Lurî Piçûk]] (Lorî Kuçug) jî, ji [[feylî|feyliyan]] re tê gotin<ref>[http://www.kurdica.com/News-sid-Grosslur-und-Kleinlur-812.html Kurdica: Luristan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Luristan]] t6wweeps4oeiaega24i68a0b4qeql12 2005532 2005498 2026-04-29T17:22:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005532 wikitext text/x-wiki '''Lurê Mezin''' an '''Lorê Mezin'''<ref>Cigerxwîn (1987). Tarîxa Kurdistan 2.</ref> an '''Lurî Gewre'''<ref>Gîwî Mukriyanî (2010). Ferhengî Kurdistan. Înstîtuta Kurdî ya Amedê.</ref> an jî '''Lorî Buzurg'''<ref>Ismail Kamandar Fattah (2000). Les dialectes kurdes méridionaux. Peeters Leuven.</ref> navê gel û herêma wî ya dîrokî ye, ya ku roja îro dikeve rojavayî Îranê. [[Lur]] nav xwe de li du tîpan belav dibin; Lurî Mezin (Lorî Buzurg) sê hev şûbên luran re bi komî tê gotin, vana [[bextiyarî]], [[mamesenî]] û [[kuhgîlu]] ne<ref>[http://www.kurdica.com/News-sid-Mamesen%C3%AE-76.html Kurdica: Mamêsenî]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> û [[Lurî Piçûk]] (Lorî Kuçug) jî, ji [[feylî|feyliyan]] re tê gotin<ref>[http://www.kurdica.com/News-sid-Grosslur-und-Kleinlur-812.html Kurdica: Luristan]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=adar 2025 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Luristan]] 6umrwksux3kuv9j0m9dlu20dfqdbigt Mamêsenî 0 21511 2005635 1922688 2026-04-29T19:29:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005635 wikitext text/x-wiki '''Mamêsenî''' an jî '''Mihemedhesenî''' yek ji qewmên gelê [[Lûr]] e. Ev êl a mezin li bakurê [[Fars]]ê û başurê [[Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)]] bicîh e. Lûr ji çend êlên mezin an jî "qewmên lûr" pêktenê, yek ji vanan Mamêsenî ye. Mamêsenî bi [[Bextiyarî]], [[Kûhgîlû]] û [[Bûwêrehmedî]] ve li şaxa lûran a [[lûrên mezin]] têne jimartin. Mamêsenî bi zaravayeke taybet a lurên bozurg diaxivin. == Nav == Gorê efsaneyê mamêseniyan nave xwe ji avakarên êlê yê yekem bi navê Muhamed Hesenî girtine. Muhamed Hesenî bi hevre heliyaye û bûye Mamêsenî. == Dîrok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Belavbûn û Qebîlên mamêseniyan == * Omekî * Terabî * Kedavî * Medihî * Ekurd * Kurlad ** Bakaş *** Ale Mîr *** Baba Salar *** Alîwend *** Kerrayî ** Cawi/Cawidi *** Ehmed Harûnî *** Juîcan *** Helqeye Harûn *** Dihê Şêx *** Rûdêxurjî *** Sallarî *** Genja *** Kevarî Serkuhî *** Melûlîye Erebî *** Mîr Hasan Abdûllah *** Mîrsan * Dûşmanziyarî (êşîra mamêsenî ya herî gering) ** Rustamî == Devok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} * [http://www.kurdica.com/News-sid-Mamesen%C3%AE-76.html Kurdica, Mameseni]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Lûr]] 7kyrwo7a8y5sbb2hyr575hww7c4gev2 2005641 2005635 2026-04-29T20:22:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005641 wikitext text/x-wiki '''Mamêsenî''' an jî '''Mihemedhesenî''' yek ji qewmên gelê [[Lûr]] e. Ev êl a mezin li bakurê [[Fars]]ê û başurê [[Kûgîluyî û Buwêr Ehmed (parêzgeh)]] bicîh e. Lûr ji çend êlên mezin an jî "qewmên lûr" pêktenê, yek ji vanan Mamêsenî ye. Mamêsenî bi [[Bextiyarî]], [[Kûhgîlû]] û [[Bûwêrehmedî]] ve li şaxa lûran a [[lûrên mezin]] têne jimartin. Mamêsenî bi zaravayeke taybet a lurên bozurg diaxivin. == Nav == Gorê efsaneyê mamêseniyan nave xwe ji avakarên êlê yê yekem bi navê Muhamed Hesenî girtine. Muhamed Hesenî bi hevre heliyaye û bûye Mamêsenî. == Dîrok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Belavbûn û Qebîlên mamêseniyan == * Omekî * Terabî * Kedavî * Medihî * Ekurd * Kurlad ** Bakaş *** Ale Mîr *** Baba Salar *** Alîwend *** Kerrayî ** Cawi/Cawidi *** Ehmed Harûnî *** Juîcan *** Helqeye Harûn *** Dihê Şêx *** Rûdêxurjî *** Sallarî *** Genja *** Kevarî Serkuhî *** Melûlîye Erebî *** Mîr Hasan Abdûllah *** Mîrsan * Dûşmanziyarî (êşîra mamêsenî ya herî gering) ** Rustamî == Devok == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} * [http://www.kurdica.com/News-sid-Mamesen%C3%AE-76.html Kurdica, Mameseni]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gelên îranî]] [[Kategorî:Lûr]] fe4rm6ic91yreqf4p72laagdcedndot Lîstikvan 0 66750 2005765 1996008 2026-04-30T08:49:18Z ~2026-26375-95 151020 2005765 wikitext text/x-wiki Bună ziua, Am identificat în zona dumneavoastră mai multe firme care ar putea fi interesate de serviciile/produsele dumneavoastră. Practic, clienți potențiali pe care poate nu i-ați luat în calcul până acum. Ce vă pun la dispoziție, pentru doar cateva sute de lei: O extragere din Google Maps a tuturor firmelor din aria dumneavoastră (cu telefon, email, site, adresă), sortate pe categorii de activitate. Datele sunt livrate într-un fișier pe care îl păstrați și îl puteți folosi oricând. Ce puteți face cu aceste date: Contactați direct firmele (prin email, telefon, SMS, WhatsApp), sau prin formularul de contact, așa cum v-am contactat eu. Sau le pot contacta eu pentru dumneavoastră. Ca să vă conving de valoarea informațiilor, vă ofer gratuit câteva unelte pentru a începe: scripturi de contact prin formular soft de trimitere e-mailuri soft de contactare prin WhatsApp opțional: soft de trimis SMS-uri sau de apeluri telefonice cu AI Dacă vă place ideea, îmi puteți scrie pe WhatsApp la 0766-465-311 și putem continua discuția. Mulțumesc pentru timpul acordat. nepi3t6guww29l2x2oy8f5jazq4ba1h 2005768 2005765 2026-04-30T08:53:35Z NDG 108491 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-26375-95|~2026-26375-95]] ([[User talk:~2026-26375-95|talk]]) to last version by MikaelF: unnecessary links or spam 1996008 wikitext text/x-wiki [[Wêne:A Kreepy Christmas Carol.jpg|thumb|Lîstikvanên [[şano]]yê]] '''Lîstikvan''', anku '''lîstikvanê şanoyê''', '''aktor''' ('''aktrîs'''), hunermendên ku di fîlman de û li ser [[şano]]yê karaktereke diniwînin. Îro di sînema, televîzyon, şano, radyo an jî înternetê de dixebitin. Peyva "aktor" ji yewnaniya kevin ὑποκριτής (hîpokrîtes) tê. Ev peyv tê wateya "kesê ku dilîze, kesê ku diniwîne". == Termînolojî == Peyva "aktor" bê cudahiya zayendê ji bo kesên ku lîstikvanî dikin diniwînin. Lê peyva "aktrîs" tenê ji bo lîstikvanên jin bi kar tînin. == Dîrok == Lîstikvanî digihîje beriya miladê sala 534. Lîstikvanê yewnan Tespîs, di sehneya [[Tiyatroya Dionîsos]] (''Théatro tou Dionísou'') de bû lîstikvanê ku cara ewil di lîstikek de xeber da. Ji bo bîranîna [[Tespîs]]ê, ji lîstikvanan re nava ''Tespiyan'' hate dayîn. Di [[Serdema Navîn]] de li Ewropayê lîstikvanî wekî karek baş nedihat dîtin. Bi civakên tiyatroyan bawerî nedianîn. Lê di serdemên 19 û 20an de ev rewş bi pirranî guherî û lîstikvanî hat halê karekî serbilind. == Mijarên têkildar == * [[Lîstikvanê futbolê]] == Çavkanî == * {{Werger çavkanî|en|Actor}} {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Wîkîferheng-biçûk|lîstikvan}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Aktor-şitil}} [[Kategorî:Aktor| ]] ter567ow0ej4i43ekcuidyu5x3sc91l Şaneya darik 0 73496 2005640 1962870 2026-04-29T19:44:57Z Biyolojiyabikurdi 31567 /* Yekeya lûleyî */ 2005640 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Xylem and phloem diagram ku.png|thumb|456x456px|Av û xurek bi şaneya lûleyî ve tên veguhaztin]] '''Şaneya darik''', '''darik''' an jî '''ksîlem''' (bi înglîzî: ''xylem'') şaneya lûleyî ya riwekan e bo guhaztina av û mîneralan ji [[reg]]ê ber bi hemû beşên riwekê.<ref>Petruzzello, Melissa. "xylem". Encyclopedia Britannica, 1 Mar. 2025, [https://www.britannica.com/science/xylem.] Accessed 5 November 2025</ref> Di yewnanîya kewn de ji bo dep (text) peyva “''xylon''” (ξύλον) dihat bikaranîn. Şaneya ksîlemê navê xwe ji wir girtiye. Sîstema lûleyî ya riwekan ji ya ajalan gellek cuda ye. Wekî mînak, di laşê mirov de, av û xurekemade ji [[Mijîna xurekan|rûviyan]] tên mijîn û tevlê [[plazmaya xwînê]] ya nav [[Lûleya xwînê|lûleyan]] dibin. Av û xurekemade di nav [[xwîn]]ê de bi şêweyî çerxî tên guhaztin. Xwîn ji aliyê [[Dilê mirov|dil]] ve tê pompekirin û bi navbeynkariya lûleyên xwînê av û xurekemade digihîjin hemû [[Şane (biyolojî)|şaneyên]] laş. Paşê xwîn û xurekemadeyên mayî di nav lûleyên xwînê de vedigerîn dil û cardin tên pompekirin. Ango av û xurekemade di nav lûleyan de ji dil derdikevin, li her beşên laş digerin û dîsa dizîvirin dil. Sîstema lûleyî ya riwekan bi şêweyî çerxî nîn e û herwisa av û xurekemadeyên endamî jî ji hev cuda, di sîstema lûleyên cuda de tên veguhaztin. Av û mîneral di şaneya darik de, xurekên endamî jî di [[şaneya niyan]] de tên guhaztin. Av û mîneral ji aliyê xaneyên reg ve tên mijîn û tên guhaztin bo lûleyên darik (bi înglîzî: ''vessels''). Av û mîneral (xwê) di nav lûleya darik de, bi yek arasteyî ber bi [[qed]] û pelan ve tên guhaztin. Av di stomayên pelê de bi hilmbûnê, ji riwekê tê avêtin, mîneral ji aliyên xaneyên derdora lûleyan ve tên mijîn û ji bo zîndeçalakiyên xaneyê tên bikaranîn.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology">SMauseph. (1998). Botany An Introduction To Plant Biology. Jones & Bartlett Pub </ref> Şaneya darik de arasteya veguhaztinê ji reg ber bi pelan e. Di riwekên tovdapoşrav (riwekên kulîlkdar) de şaneya darik ji çar cor xaneyan pêk tê: borrîke (bi înglîzî: ''tracheids''), yekeyên lûleyî (bi înglîzî: ''vessel elements''), parenkîmaya darik (bi înglîzî: ''xylem parenchyma'') û rîşlên darik (''xylem fibers''). Ji van xaneyan, borrîke û yekeyên lûleyî ji bo guhaztina av û xwêyan kar dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> Borrîke û yekeyên lûleyî, xaneyên guhêzer ên [[şaneya lûleyî]] ne. Ev herdu cor [[xane]] jî xaneyên mirî ne, di van xaneyan de [[endamok]], [[sîtoplazma]] û [[parzûna xaneyê]] tune, tenê dîwarê xaneyê heye. Ji ber ko hundirê xaneyê vala ye û xane zirav û dirêj in, ev herdu cor xane jî dişibin borriyê. Di borrîke û yekeya lûleyî de li gel diwarê xaneyê yê seretayî, dîwarê xaneyê yê duyem jî heye. Dîwarên xaneyê ligînîn lixwe digirin. Hebûna ligînînê herika avê ya nav xaneyan hêsantir dike.<ref name="Plant Physiology" /> Lîgînîn dîwarê xaneyê zexm dike û qayimiya xaneyê zêde dibe. Lîgînînbûna şanaya lûleyî, rê li ber riwekê vedike ko hê pirtir geşe bibe û dirêj bibe. Bi hebûna ligînînê, qed û qurmên riwekan bi têra xwe zexm dibin û li dij hêza rakêşiyê palpiştiya riwekê dikin. Her ko riwek dirêj dibin, ji siya riwekên din difilitin û ji bo karlêkên [[fotosentez]]ê ji tîrojên rojê hê pirtir sûd werdigirin.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref> == Borrîke == Xaneya borrîke zirav û dirêj e, herdu seriyên xaneyê pîçek tûj in û girtî ne.Borrîke dîwarê xaneyê yê duyem ê bi ligînîn lixwe digire, dîwarê xaneyê gellek stûr e. Tîreya borrîkeyan bi qasî 10 heta 15 μm, dirêjiya wan jî bi qasî 50–100 μm ye.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism">Bhatla, S.C. and A. Lal, M. (2019) Plant Physiology, development and metabolism Satish C Bhatla, Manju A. Lal. Singapore: Springer</ref>Borrîke ji borrîkeya jêrê xwe avê digire û diguhazîne borrîkeya jorê xwe. Ango di riwekê de komên borrîkeyan hene. Hin borrîke li kêleka hev dirêj dibin, stuyê hin borîkeyan jî li ser stuyê borrîkeyek din de dirêj dibe.<ref name="Botany An Introduction To Plant Biology"/> Di dîwarê borrîkeyan de kun hene û wekî qulik (bi înglîzî: ''pit'') tên navkirin. Di beşa qulik de diwarê xaneyê yê duyem tune. Av di nav dîwarê seretayî yê borrîkeyek de, bi navbeynkariya qulikan, ber bi borrîkeya li kêlaka wê diherike.<ref name="Plant Physiology,Development and Metabolism"/> Qulikên borrîkeyê li hember qulikên borrîkeya cîrana xwe de cih digirin. Qulikên herdu borîkeyan wekî cota qulikan (bi înglîzî: ''pit pairs'') tê navkirin. Gava av di cota qulikan de diherike, di nav du diwarên xaneyê yên seretayî de derbas dibe.‌<ref name="Plant Physiology">Taiz, L. and Zeiger, E. (2002) Plant Physiology. 3rd edn. Sinauer Associates.</ref> [[Wêne:The_Oak_(Marshall_Ward)_Fig_16.jpg|rast|thumb|550x550px|f: xaneya rîşal w.p: parenkîmaya darik tr: borrîke p.v: lûleya darik sp: beşek ji lûlpêça lûleya darik]]Herî kêm 420 mîlyon sal e ko hemû riwekên lûleyî borrîke lixwe digirin. Lûleyên darik ji borrîkeyan gellek paşê hatine peresîn û hema di hemû riwekên tovdapoşrav de cih digirin.Di riwekên kulîlkdar de borrîke bi gelemperî di lûleyên zirav ên [[pel]]an de cih digirin. Hema bigire hemû riwekên tovrût û hin riwekên lûleyî yên bêtov de şaneya darik tenê borrîke lixwe digirin.Ango piraniya riwekên tovrût û hemû riwekên lûleyî yên bêtov, lûleyên darik lixwe nagirin.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> == Yekeya lûleyî == Yekeyên lûleyî ji borrîkeyan kurtir û stûrtir in, dîwarê xaneyên wan teniktir in.<ref name="Plant Physiology"/> Li aliyê tenîştî yên yekeyên lûlelî de kun hene, av bi navbeynkariya kunan, di navbera yekeyan de, bi berwarî jî tê guhaztin. Gellek yekeyên lûleyî li dû hev rêz dibin, stûnên vala yên bi şêweyî borrî peyda dibin. Her stûnek wekî lûleya darik (bi înglîzî: ''vessel'') tê navkirin. Dibe ko tîreya lûleyek darik bi qasî 0.7 mîlîmetre be.‌<ref name="Plant physiology and development">Taiz, L. et al. (2022) Plant physiology and development. 7Th ed.Sunderland, MA, New York, NY: Sinauer Associates ; Oxford Univeristy Press ISBN 9780197614235</ref> Gava yekeyên lûleyî li ser hev rêz dibin, di beşa jêr û jora xaneyên rêzê de dîwarê xaneyê yê seretayî û yê duyem dihele (hildiweşe) û kunkunî dibe. Kunkunîbûna (bi înglîzî: ''perforation'') xaneyan ji qulikên borrîkeyan cuda ye. Di qulikên borrîkeyan de dîwarê duyem dihele lê yê seretayî dimîne. Bi kunkunîbûnê, herika avê ji yekeyek lûleyî ber bi yekeya din, hêsantir dibe.Di navbera yekeyên lûleyî yên li kêleka hev de cotên qulikê hene û dişibin cotên qulikên borrîkeyan. Ava ji yekeya lûleyî, di cotên qulîkan de di nav dîwarê xaneyê yên seretayî de derbasî yekeya lûleyî ya cîran dibe Hemû riwekên lûleyî, borrîke lixwe digirin, lê lûleya darik bi gelemperî tenê di pêkhateya riwekên tovdapoşrav de cih digire. Ango piraniya riwekên tovrût û hemû riwekên lûleyî yên bêtov, lûleyên darik lixwe nagirin.<ref name="VILLEE"/> [[Xaneya riwekan|Xaneyên parenkîma]] xurekemadeyan embar dikin û di riwekê de guhaztina berwarî ya av û xwêyan dabîn dikin. Rîşalên darik jî palpiştiya riwekê dikin.<ref name="VILLEE"/> Bi debaşbûna merîstema lûtkeyî ya di reg û qedê de, şaneya darik a seretayî jî peyda dibe. Di riwekên dulep (bi înglîzî: ''dicotyledon'') û riwekên tovrût de di navbera şaneya niyan û darik de merîstema teniştî ya bi navê kambiyuma lûleyî (bi înglîzî: ''vascular cambium'') cih digire. Kambiyuma lûleyî bi dabeşbûnê, darik û [[niyan]]ên duyem çêdike. Bi dabeşbûna kambiyuma lûleyî, tîreya reg û qedê riwekê zêde dibe.<ref name="Biology with Physiology">Simon, E. J., Dickey, J.L., Reece, J. B., & Burton, R. A. (2018).Campbell Essential Biology with Physiology (6th ed.). Newyork, United States: Pearson.</ref> Di riwekên pirsalî (darî) de piraniya qebareya reg û qedê ji şaneya darik a duyem pêk tê. Darika duyem bi geşeya duyem ji aliyê kambiyuma lûleyî ve tê çêkirin. Xeleka darika duyem, darika seretayî dipêçîne. Bi çêbûna darika duyem, darika seretayî ber bi navî ve tê paldan. Darika seretayî ji ber paldana darika duyem, pehn dibe, û êdî nikare av biguhazîne. Her ko darikên nû tên çêkirin, darikên kevn hê pirtir tên guvaştin. Darikên kevn di reg û qedê riwekê de mîna peyker kar dikin û palpiştiya riwekê dikin. Di riwekên pirsalî de, di qurm (bi înglîzî: ''trunk'') û guliyên stûr de tenê darika duyem a li aliyê derve çalak e û wekî darika nerm (bi înglîzî: ''sapwood'') tê navkirin. Beşa navî ya qurm û guliyan ji darikên mirî pêk tê, pêkhateyek qayîm e û wekî darika pîtew (bi înglîzî: ''heartwood'') tê navkirin. Dep (texte) ko di pîşesaziyê de ji bo çêkirina kelûpelên darîn tên bikaranîn, ji darika pîtew tê bidestxistin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Şane]] 0cuj17bo8g40ae3zldv20jkjd0n63kt Mustafa İslamoğlu 0 98914 2005708 1848688 2026-04-29T23:21:18Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005708 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Mustafa İslamoğlu''' (28 Cotmeh 1960, Develi, [[Kayseri]]) zanyarê [[îslam]]ê, [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ê [[tirk]] e. Perwerdeya xwe a pêşî li cem bavê xwe Ahmet İslamoğlu girtiye.<ref>https://www.timeturk.com/mustafa-islamoglu/biyografi-784957{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Li ser [[dîroka îslamê]], [[wêje]] û [[tefsîr]]ê xebatên wî hene. Mustafa İslamoglu, salekî ji ber gotarek di rojnameyekê de derketiye; Ji ber daxuyaniya xwe ya bi navê Çareseriya Îslamî ya pirsgirêka Kurd a ku di meclîsa taybet a li Enqereyê de pêşkêş kiribû, bi giştî 2 sal û nîv, salek û nîv cezayê girtîgehê lê hat birîn. Bi [[zimanê kurdî]] jî du berhemên wî hene. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Tefsîrvanên tirk]] lxgqqo6fvbmnopgcfpd9ldgwummsgy4 2005710 2005708 2026-04-30T00:22:45Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005710 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya pêşîn 2024}} '''Mustafa İslamoğlu''' (28 Cotmeh 1960, Develi, [[Kayseri]]) zanyarê [[îslam]]ê, [[nivîskar]] û [[helbestvan]]ê [[tirk]] e. Perwerdeya xwe a pêşî li cem bavê xwe Ahmet İslamoğlu girtiye.<ref>https://www.timeturk.com/mustafa-islamoglu/biyografi-784957{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li ser [[dîroka îslamê]], [[wêje]] û [[tefsîr]]ê xebatên wî hene. Mustafa İslamoglu, salekî ji ber gotarek di rojnameyekê de derketiye; Ji ber daxuyaniya xwe ya bi navê Çareseriya Îslamî ya pirsgirêka Kurd a ku di meclîsa taybet a li Enqereyê de pêşkêş kiribû, bi giştî 2 sal û nîv, salek û nîv cezayê girtîgehê lê hat birîn. Bi [[zimanê kurdî]] jî du berhemên wî hene. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Nivîskar-şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 1960]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Nivîskarên tirk]] [[Kategorî:Tefsîrvanên tirk]] tmeqemmm30ux2gfwb9qtwrfjwkkr1jk Neolîtîka B ya berî Cervaniyê 0 100903 2005579 1689933 2026-04-29T18:21:08Z Triggerhippie4 13084 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg]] → [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg]] Replace JPEG map with SVG, [[c:c:Commons:Transition to SVG]] 2005579 wikitext text/x-wiki {{Infobox archaeological culture |name = Neolîtîka B ya berî Cervaniyê |map = Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg |mapalt = |mapcaption= Herêma [[Hîlala Berhemdar]], nêzîkî 7500 {{bz}} |mapsize=300 |altnames = |horizon = |region = [[Hîlala Berhemdar]] |period = [[Neolîtîka berî Cervaniyê]] |dates = nêzîkî 10.800–8.500 b.z.<br>nêzîkî 8,800–6,500 b.z.<ref name="MC"/> |typesite = [[Jericho]], [[Byblos]] |majorsites = |extra = |precededby = [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] |followedby = [[Neolîtîka Cervaniyê]] }} '''Neolîtîka B ya berî Cervaniyê''' (NBBC) {{bi-en|Pre-Pottery Neolithic B}} (salên 8.800-6.500 {{bz}}) beşeke ji Neolîtîka berî Cervaniyê ye, çandeke neolîtîk a ku li [[Mezopotamya]]ya jorîn û Levendê bi cih bûye.<ref name="MC">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=j3BQDwAAQBAJ&pg=PA197 |sernav=World Prehistory and Archaeology: Pathways Through Time |paşnav=Chazan |pêşnav=Michael |tarîx=2017 |weşanger=Routledge |isbn=978-1351802895 |rûpel=197 |ziman=en }}</ref> Ji aliyê Kathleen Kenyon ve dema kolandinên arkeolojîk ên li Jerichoyê ya [[Urduna Rojava]] de hatiye karekterîzekirin. == Şêwejiyan == Meylên çandî yên vê heyamê ji [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] (NABC) cuda bûn. Kesên ku di vê pêvajoyê de dijîn li ser ajalên kedîkirî zêdetîr îtîmad kirine ji bo ku karibin debara xwe ya nêçirî-komkerî temam bikin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Hilweşînên hezarsala 7an b.z.]] [[Kategorî:Neolîtîk|B]] nqgqhc52ukavnfy9ziiesc8m8nm183k Neolîtîka berî Cervaniyê 0 100906 2005580 1862995 2026-04-29T18:21:10Z Triggerhippie4 13084 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg]] → [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg]] Replace JPEG map with SVG, [[c:c:Commons:Transition to SVG]] 2005580 wikitext text/x-wiki {{Infobox archaeological culture |name = Neolîtîka berî Cervaniyê |map = Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg |mapalt = |mapcaption= Deverên [[Hîlala Berhemdar]], nêzîkî 7500 bz, bi cihên Neolîtîka berî Cervaniyê. |mapsize=300 |altnames = |horizon = |region = [[Hîlala Berhemdar]] |period = [[Neolîtîk]] |dates = nêzîkî 10.000 — 6.500 bz<ref name="MC"/> |typesite = [[Jericho]] |majorsites = |extra = |precededby = [[Rojhilata navîn ya epîpaleolîtîk]] |followedby = [[Yewnana neolîtîk]] }} '''Neolîtîka berî Cervaniyê''' ({{bi-en|''Pre-Pottery Neolithic''}}; salên 10.000-6.500 {{bz}}) demên destpêka neolîtîkê li herêmên [[Levant|Levend]] û [[Mezopotamya|Mezopotamyaya jorîn]] a [[Hîlala Berhemdar]] temsîl dike.<ref name="MC">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=j3BQDwAAQBAJ&pg=PA197 |sernav=World Prehistory and Archaeology: Pathways Through Time |paşnav=Chazan |pêşnav=Michael |tarîx=2017 |weşanger=Routledge |isbn=9781351802895 |rûpel=197 |ziman=en }}</ref><ref name="PNAS09">{{Jêder-kovar |paşnav=Kuijt |pêşnav=I. |paşnav2=Finlayson |pêşnav2=B. |tarîx=Jun 2009 |sernav=Evidence for food storage and predomestication granaries 11,000 years ago in the Jordan Valley |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=106 |hejmar=27 |rr=10966–10970 |bibcode=2009PNAS..10610966K |doi=10.1073/pnas.0812764106 |issn=0027-8424 |pmc=2700141 |pmid=19549877 }}</ref><ref name="Ozkaya2009">{{Jêder-malper |url=http://antiquity.ac.uk/projgall/ozkaya/ |sernav=Körtik Tepe, a new Pre-Pottery Neolithic A site in south-eastern Anatolia |paşnav=Ozkaya |pêşnav=Vecihi |tarîx=June 2009 |weşanger=Antiquitey Journal, Volume 83, Issue 320 }}</ref><ref name="auto">Richard, Suzanne ''Near Eastern archaeology'' Eisenbrauns; illustrated edition (1 Aug 2004) {{ISBN|978-1-57506-083-5}} p.244 </ref> Neolîtîka berî Cervaniyê di nav Neolîtîka A ya berî Cervaniyê (10000 – 8800 bz) û Neolîtîka B ya berî Cervaniyê (8800 – 6500 bz) de hatiye teqsîmkirin.<ref name="MC2">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=j3BQDwAAQBAJ&pg=PA197 |sernav=World Prehistory and Archaeology: Pathways Through Time |paşnav1=Chazan |pêşnav1=Michael |tarîx=2017 |weşanger=Routledge |isbn=9781351802895 |rûpel=197 |ziman=en }}</ref><ref name="auto2">Richard, Suzanne ''Near Eastern archaeology'' Eisenbrauns; illustrated edition (1 Aug 2004) {{ISBN|978-1-57506-083-5}} p.244</ref> Piştî Neolîtîka berî Cervaniyê heyama [[Neolîtîka Cervaniyê]] dest pê dike. == Neolîtîka A ya berî Cervaniyê == Neolîtîka A ya berî Cervaniyê ({{ziman-en|Pre-Pottery Neolithic A}}) (salên 10.000-8800 {{bz}}) di [[kultur]]a Neolîtîk a Levendî û Anadolî ya destpêkê de qonaxa yekem a Neolîtîka berî Cervaniyê nîşan dide.<ref name="MC"/><ref name="PNAS09">{{Jêder-kovar |paşnav=Kuijt |pêşnav=I. |paşnav2=Finlayson |pêşnav2=B. |tarîx=Jun 2009 |sernav=Evidence for food storage and predomestication granaries 11,000 years ago in the Jordan Valley |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America |cild=106 |hejmar=27 |rr=10966–10970 |bibcode=2009PNAS..10610966K |doi=10.1073/pnas.0812764106 |issn=0027-8424 |pmc=2700141 |pmid=19549877 }}</ref><ref name="Ozkaya2009"/> Bermayiyên [[arkeolojî]]k li deverên Levend û Mezopotamyaya jorîn ya [[Hîlala Berhemdar]] de tên dîtin. Periyoda vê demê bi xaniyên kerpîç ên dorpêçkirî yên biçûk, çandiniya dexlan, nêçîrkirina heywanên kovî, û adetên goristanê yên bêhempa ku tê de laş di binê xaniyan de dihatine veşartin, tê karekterîzekirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=After the ice : a global human history, 20,000–5,000 BC |paşnav=Mithen |pêşnav=Steven |weşanger=Harvard University Press |sal=2006 |isbn=978-0-674-01999-7 |çap=1st Harvard University Press pbk. |cih=Cambridge, Massachusetts |rr=63 }}</ref> == Neolîtîka B ya berî Cervaniyê == Neolîtîka B ya berî Cervaniyê ({{bi-en|''Pre-Pottery Neolithic B''}}; salên 8.800-6.500 {{bz}}) beşeke ji Neolîtîka berî Cervaniyê ye, kultureke neolîtîk a ku li [[Mezopotamya]]ya jorîn û [[Levant|Levendê]] bi cih bûye.<ref name="MC"/> Ji aliyê [[Kathleen Kenyon]] ve dema kolandinên arkeolojîk ên li Jerichoyê ya [[Urduna Rojava]] de hatiye karekterîzekirin. Meylên kulturî yên vê heyamê ji [[Neolîtîka A ya berî Cervaniyê]] cuda bûn. Kesên ku di vê perîodê de dijîn li ser hewanên kedîkirî zêdetîr îtîmad kirine ji bo ku karibin debara xwe ya nêçirî-komkerî temam bikin. == Neolîtîka C ya berî Cervaniyê == {{Beşê berfireh bike|tarîx=çiriya paşîn 2024}} == Galerî == <gallery widths="200" heights="200" perrow="4"> Wêne:Ziko.jpg|[[Birca Erîhayê]] li dawiya Neolîtîka A ya berî Cervaniyê, nêzîkî 8000 {{bz}}. hatiye avakirin. Wêne:Jericho Statue.png|Peykerê Bapîrê, [[Jericho]], nêzîkî 9000 {{bz}} (sexte) li Muzeya Îsraîlê. Wêne:Urfa man.jpg|Mirovê [[Riha]]yê nêzîkî 9000 {{bz}}.<ref name="RJC">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=zhT1DQAAQBAJ&pg=PA120|title=Feast, Famine or Fighting?: Multiple Pathways to Social Complexity|last1=Chacon|first1=Richard J.|last2=Mendoza|first2=Rubén G.|date=2017|publisher=Springer|isbn=978-3319484020|pages=120|language=en}}</ref><ref>{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=M3yUDwAAQBAJ&pg=PT291|title=Premier temple. Göbekli tepe (Le): Göbelki Tepe|last1=Schmidt|first1=Klaus|date=2015|publisher=CNRS Editions|isbn=978-2271081872|page=291|language=fr}}</ref><ref name="AC">{{cite book|url=https://books.google.com/books?id=q1koDwAAQBAJ&pg=PT66|title=Gobekli Tepe: Genesis of the Gods: The Temple of the Watchers and the Discovery of Eden|last1=Collins|first1=Andrew|date=2014|publisher=Simon and Schuster|isbn=978-1591438359|page=66|language=en}}</ref> li [[Muzeya Arkeolojî û Mozaîkê ya Rihayê]]. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Neolîtîk]] 4di0x9982rbxv6vpkmundkgzdy2ndq4 Dîroka Mezopotamyayê 0 116813 2005581 2005138 2026-04-29T18:21:11Z Triggerhippie4 13084 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg]] → [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg]] Replace JPEG map with SVG, [[c:c:Commons:Transition to SVG]] 2005581 wikitext text/x-wiki [[Wêne:N-Mesopotamia and Syria Kurdish.svg|thumb|Nexşeya erdnîgariya Mezopotamyayê ye ku berfirehiya axa Mezopotamyayê nîşan dide]] '''Dîroka Mezopotamyayê''' yan jî '''dîroka mirovî ya di navbera Firat û Dîcleyê de''' dîrokeke ji koçberbûyîna mirovî ya herî kevnê ji [[Serdema kevirî|Serdema Paleolîtîkê]] heya serdema kevnare ya dereng e ku di navbera çemên [[Firat|Firad]] û [[Dîcle]]yê û li deverên li deverên van herdu çeman qewimiye. Dîroka Mezopotamyayê ji delîlên kolandinên arkeolojîk piştî destpêkirina nivîsandinê di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de ji çavkaniyên dîrokî hatine berhevkirin. Mirovahî di serdemên [[Serdema kevirî|Paleolîtîk]] û [[Neolîtîk|Neolîtîka destpêkê]] de tenê li beşên Mezopotamyaya Jorîn de bicih bibûn. Bicîhbûn a mirovahî ya li alûviyûma başûr jî di dema neolîtîka dereng de qewimiye. Mezopotamyayê, di [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] ya destpêkê de ji bo gelek şaristaniyên mezin ên herî kevn ên cîhanê re cîwartî kiriye. Ji ber vê sedemê ye ku Mezopotamya wek [[dergûşa şaristaniyê]] tê binavkirin. Navê Mezopotamyayê bi [[yewnaniya kevn]] tê wateya "erdê di navbera çeman de". Bi qasî ku tê zanîn, ev nav cara yekemîn di sedsala 4ê {{bz}} de ji bo destnîşankirina axa li rojhilatê [[Firat]]ê ya li [[Sûrî|Sûriyê]] ([[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] ya îro) hatiye bikaranîn.<ref name="finkelstein">{{Harvnb|Finkelstein|1962|p=73}}</ref> Piştre navê Mezopotamyayê bi gelemperî ji bo hemî erdên di navbera çemên [[Firat]] û [[Dîcle]]yê de hatiye bikaranîn. Li gorî erdnîgarî ya îro, [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]], axa [[Iraq]]ê û [[Bakurê Kurdistanê]] di nava sînorê Mezopotamyê de bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://heritage-key.com/blogs/willhunt/arbil-iraq-discovery-could-be-earliest-evidence-humans-near-east |sernav=Arbil, Iraq Discovery Could be Earliest Evidence of Humans in the Near East |malper=heritage-key.com |tarîxa-gihiştinê=2021-08-17 }}</ref><ref name="finkelstein" /> Çiyayên cîran ên li rojavayê Firatê û rojavayê [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] di bin navê Mezopotamyaya berfirehtir de têne binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/269282233 |sernav=Civilizations of ancient Iraq |paşnav=Foster |pêşnav=Benjamin R. |tarîx=2009 |weşanger=Princeton University Press |kesên-din=Karen Polinger Foster |isbn=978-0-691-13722-3 |cih=Princeton |oclc=269282233 }}</ref> Erdnîgariya Mezopotamyayê bi navên Mezopotamyaya Jorîn (an jî Mezopotamyaya Bakur) û Mezopotamya Jêrîn (an jî Mezopotamyaya Başûr) tê binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1927 |sernav=Antiquity a review of world archaeology |url=https://www.worldcat.org/title/antiquity-a-review-of-world-archaeology/oclc/224477620 |kovar=Antiquity a review of world archaeology |ziman=en |issn=0003-598X |oclc=224477620 }}</ref> Mezopotamyaya Jorîn ku bi navê Cizîrê jî tê naskirin, herêma di navbera Firat û Dîcleyê de ye. Mezopotamya Jêrîn jî li herêma ji [[Bexda]]yê heta [[Kendava Besreyê|Kendava Farsê]] berdewam dike. Di bikaranîna zanistî ya nûjen de, têgîna Mezopotamyayê gelek caran xwedî konnotasyoneke kronolojîk e.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://archive.org/details/ancientmesopotam00aleo |sernav=Ancient Mesopotamia : portrait of a dead civilization |paşnav=Oppenheim |pêşnav=A. Leo |paşnav2=Reiner |pêşnav2=Erica |tarîx=1977 |weşanger=Chicago : University of Chicago Press |kesên-din=Internet Archive |isbn=978-0-226-63186-8 }}</ref> == Civak û jîngehên yekem == [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg|thumb|Qada Heyva Biadan, dora 7500 BZ, bi cihên arkeolojîk ên serdema Neolîtîka Berî-Pottery.]] Yekem civakên gundan li Rojhilata Nêzîk a kevnar, di dema [[Neolîtîk]]ê de, di dawiya serdema qeşayê ya paşîn û di destpêka [[Holosen]]ê de xuya dibin. Veguheztinê di navbera civakên [[Nêçîrvan û komker|nêçîrvan û berhevkar]] ku bi nêçîriyê jiyana xwe dewam dikirin û civakên cotkar ku bi piranî bi hilberîna xwe, xwarinên xwe peyda dikirin, ji çend qonaxan pêk tên: Yekem jîngehên daîmî di serdema ku wekî [[Epîpaleolîtîka Dawîn]] tê zanîn, li dora 15000 û 10000 {{bz}} hatine dîtin û di vê serdemê de pirraniya jîngeha tenê bi karên demsalî dimînin. Di Serdema [[Neolîtîka berî Cervaniyê]] ku li dor salên 10000 û 7000 {{bz}} de ye; destpêka çandinî, kedîkirina ajalan, berfirehbûna jîngehan û delîlên mîmariyên civakî di vî serdemê de dertên holê. Gihanek a [[Neolîtîka Seramîk]] û gihanek a yekem ên [[Serdema Sifir]] an jî Kalkolîtîk ku di navbera hezar salên 7000 û 4500ên {{bz}} de ye, berfirehbûna jîngeha gund, xuyabûna pîşesaziya kelûmêl û pêşketina çandinî ya avdanê dertê holê. Ji ber ku cihên protohistorîk ên Mezopotamya Jêrîn di wê demê de di bin bandora hêlanên çeman de ye delîlên vî serdem bi taybetî li Bakur û li navîna Mezopotamyayê têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1005355191 |sernav=La Mésopotamie : de Gilgamesh à Artaban : 3300 -120 av. J.-C. |paşnav=Lafont |pêşnav=Bertrand |kesên-din=Aline Tenu, Francis Joannès, Philippe Clancier |isbn=978-2-7011-6490-8 |oclc=1005355191 }}</ref> == Damezrandina dewlet û bajaran == [[Wêne:Haute Mesopotamie Syrie Parthes.svg|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya Jorîn]] Serdema ku di nîvî duyem a hezarsala 5emîn berî zayînê û hezarsala çaran a berî zayînê werdigire, bi jiyana hevpar, bi derketina dewletên yekem û civakên bajarî yên yekem re jiyana hevpar, jiyana civakî û siyasî de guhertinek derketiye holê. Ev dem di heyama serdema Obeid a dawîn, (di salên 4400-3900 {{bz}}) û heyama serdema Uruk, (di salên 3900-3000 {{bz}}) de ye. Ev dema dirêj xwediyê kronolojiyek pir bi niqaş e û di van demên dawiyê de di bin navekî gerdûnî, bi navê "kalkolîtîka dereng" hatiye binavkirin. Serdema ku di navbera salên 4400 û 3100 {{bz}} de ye dabeşî pênc jêr-serdeman bûye.<ref>{{En}} M. S. Rothman (dir.), ''Uruk Mesopotamia and its neighbours : cross-cultural interactions in the era of state formation'', Santa Fe, 2001 (introduction).</ref> Di nêzîkbûna dawiya ya kevnar a Rojhilata Nêzîk û Mezopotamya re peresanên girîng ên siyasî û civakî heyameke pir dirêj bi berxwe daye. Her ku diçe peresanên nû û formên entegrasyona civakî hiyerarşîk dibin. Di nav civakê de eşîr, qebîle, serok, dewlet dertên holê.<ref>Sur ce type d'approche, cf. notamment {{En}} G. Stein, et M. Rothman, ''Chiefdoms and Early States in the Near East: The Organizational Dynamics of Complexity'', Madison, 1994. Approche dominante mais critiquée, par exemple {{En}} N. Yoffee, « ‘Too Many Chiefs? (or, Save Texts for the ‘90s)’ », dans N. Yoffee et A. Sherratt (dir.), ''Archaeology Today: Who Sets the Agenda?'', Cambridge, 1993, p. 60-78.</ref> [[Civakên Neolîtîka Dawîn]] ji aliyê civakî û siyasî ve hiyerarşîk dibin û piştre re jî dewletên yekem û bajarên yekem di nîveka duyemîn a hezarsala çaremînê berî zayînê de dertên holê. [[Wêne:Basse Mesopotamie 1mil.png|thumb|rast|Di serdema Partiyan de bajarên sereke yên Mezopotamya ya Jêrîn]] Ger em zêdetir bala xwe bidin nûbûnên ku di dema Obeid a paşîn de hatine destpêkirin wekî gava diyarker bibînin, nîvê duyemîn ê hezarsala çaremîn {{bz}} (Serdema Kalkolîtîka Dereng ya 4 û 5 de) ji bo bajar-dewletan guherîneke pîvane çêdibe û Başûrê Mezopotamyayê di vê heyamê de rola sereke dilîze. Delîlên berbiçav ên di derbarê derketina civakên tevlihev de dide zanîn ku bi qadekê 250 hektaran ku bi gelemperî wekî "bajarê yekem" û heta niha koma herî mezin a herêmê di dema Uruk a Nû de hatiye avakirin. Hezarsala ku bi serdema dawiya Obeid re têkildar e, bi tewra nîvê duyemîn ê hezarsala 5an a berî zayînê vedigire. Kalkolîtîka Dereng û destpêka Serdema Uruk, nîvê pêşîn ê hezarsaliya 4emîn a berî zayînê (Kalkolîtîka Dereng 2 û 3) de; di tevlîhevkirina civakan, newekheviyên civakî û entegrasyona siyasî de, gihaneke diyarker e. Geşedanên li Başûr baş nehatine femkirin lê lêkolînên arkeolojîk didin nîşan ku mezinbûnekî li deverên niştecîbûyî û bi taybetî derketina holê ya kombûnên mirovan ên girîng (Uruk, ku dê zêdetirî 70 hektar cih digire, mîna Erîdû, Tell Dlehim û Tell el-Hayyad di navbera 40 û 50) hene. Mîmariya vê serdemê bi mîmariyên perestgehên [[Erîdû]] re dimîne. [[Wêne:Eanna4composite.svg|thumb|çep|Plana avakirinê ya kompleksa kevnare ya Eanna di dema Uruk ya dawiyê de]] Cihê kevneşopî ya [[Bakurê Mezopotamyayê]] Tepe Gawra yê li nêzîkê [[Nînewa]]yê ye û ji bo vî serdemê wekê delîl dihat dîtin. Abîdeyên ku asta wan ji XII heta VIII'ye, delîlên wan ji 3500ên {{bz}} heta 4500ên {{bz}} diçe. Piştî kolandinên nû perspektîfa li ser vê herêmê guherî. Berê ev der wekî cîhûwarê derûdora "şopînerê" [[Mezopotamya Jêrîn]] dihat hesibandin lê niha, ji bo derketina civakên tevlihev de wekê cihekî pêşeng tê dîtin. Ev bi taybetî bi çavdêriyê ku li çend deverên li Mezopotamya Jorîn hate kirin, derdikeve. Civak, bi mezinbûnek mezin re rû bi rû ne û jîngehên li vir mirov dikare wekî "yekem-bajar" bi nav bike; Bajarên [[Nagar]] (ji 55 heta 100 hektar, li nav sînorên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistana]] îro ye), Tell al-Hawa, [[Hamoukar]], [[Grai Reş]] û [[Nînewa]] ye. Di heman demê de bajar ji aliyê gelek deverên duyemîn ve hatine dorpêç kirin, ku şahidiya berfirehbûna girîng a jîngehê dikin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/1010542283 |sernav=A history of Babylon, 2200 BC-AD 75 |paşnav=Beaulieu |pêşnav=Paul-Alain |tarîx=2018 |isbn=978-1-119-45907-1 |cih=Chichester, West Sussex |oclc=1010542283 }}</ref> == Destpêkirina pergala nivîsandinê == [[Wêne:Archives temple Bau Louvre AO13322.jpg|thumb|çep|Tableta arşîvên perestgeha Bau de Girsu, li ser belavkirina rasyonên xwedîkirinê, li Muzeya Louvre]] [[Sumer]]iyan di dîroka mirovahiyê de yekem car pergala tîpên nivîsandinê afirandiye. Pergala nivîsê bi navê forma bizmarî yan jî nivîsa bizmarî hatiye binavkirin. Nivîs, di destpêkê de li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] wekî pergaleke fîgurî xuya bûye. Di wî demê Sûmeriyan de rê qamîşan li ser pêlên axê fîgura xêz dikirin. Her fîgurek yan jî îşaretek tişta ku dihata xêzkirin li gorî şibandina wî, raman û peyamek dida nîşan. [[Wêne:Lettre de Hammurabi a Sin-iddinam AO 5420.jpg|thumb|200px|rast|Nameya Padîşah Hamûrabî ji parêzgarê Larsa re, ku tê de şandina keştiyan ji bo Babîlê tê xwestin. Li Muzeya Louvre.]] Li [[Mezopotamyaya Jêrîn]] du gelên [[Zimanê sumerî|Sumerî]] ku zimanên ji hev cûda bi Sumerî û [[Ar-Semîtî]] diaxivîn (û paşê dinivîsandin) hebûn. Zimanê Sumeriyan xwedî rêzimana xwe ya cûda bû. Zimanê Ar-Semîtîk, ku paşê jê re Akadî an Babîlî-Asûrî tê gotin, ji şaxa Samiyan, ji malbata Afrasî ye. Derbarê nivîsên herî kevn ên nivîskî yên Serdema Navîn (dora 2900 heta 2500 sal berî zayînê), bê guman ew bi taybetî bi zimanê Sumeriyan hatine nivîsandin. Li gorî daneyên heyî, di navbera kesên ku bi van zimanan diaxivin de dijminatiya nav-etnîkî tune ye. == Serdema sumeriyan == Tê pêşdîtin ku [[Sumer]]î berî zayînê di salên 3500an de gihîştine Mezopotamyayê û li ser axa Mezopotamyayê bajar-dewletan damezrandin e. Bajar-dewletên wekî Ubaid û Uruk ji aliyeke ve di nav bajar-dewletên Sumeriyan de ye. Yekem delîlên dîrokî dide nîşan ku serdema bi navê "proto-xanedanî" bi pêşdîtina dora sala 2900ê {{bz}} û heta destpêka geşbûna bajarê [[Lagaş]]ê, dora 2600 {{bz}}, bi delîlê kêm hatiye delîlkirin. Serdema Sumeriyan a klasîk di sala 2400ên {{bz}} de bi dagirkirina [[Akadî|Akadiyan]] a Mezopotamyayê bi dawî dibe. Bi serdema Gueto di salên 2200 û 2000ê {{bz}} de Sumerî hinek bihêz bû. Serweriya Sumeriyan heta sala 1730an {{bz}} ku Mezopotamya ji aliyê Amorîtan ve hate dagirkirin û di bin serweriya [[Babîl (dewlet)|Babîlan]] de tov bûn, bi temamî bi dawî bû. == Zanistî û teknolojî == === Bikaranîna metalan === Gelên Mezopotamyayê gelek teknolojiyên weke karê metal, çêkirina camê, tewna tekstîlê û sîstemên parastinê yên lehiyê bi pêş xistin e. Mezopatamiyan, di heman demê de di nav yekem gelên [[Serdema Tunc]] de bûn. Ji zarokatiya xwe de wan sifir, tûnc û zêr, û paşê jî hesin bikar anîne. Qesrên serdemên, bi sedan kîlo bi van metalên pir biha dihatin xemilandin. Sifir, tûnc û hesin; ji bo zirx û ji bo çekên cihêreng wekî şûr, xencer û rim hatine bikaranîn. === Matematîk === [[Wêne:Babylonian numerals.svg|thumb|Ji 1ê heta 59an nivîsandina hêjmara Babiliyan]] Pergala jimartinê bi taybetî di Serdema Babîliyan de li Mezopotamyê pêş ketiye. Gelê Mezopotamyê bi taybetî pergala jimartinê a 60î (li ser bingeha 60an) bikar anîne. Pergala heyî, bi dema 60 xulek, rojek 24 demjimêr û çembera 360-pileyî ji vir tê. Ji ber ku wan bi hejmarên pir mezin hesab dikir, wan tabloyek pirjimarbûnê ji 1ê heta 180.000, berhev kirin e. === Stêrnasî === Stêrnasên babîlî bi xwendina stêrk û ezman re pir eleqedar bûn û dikaribûn dema girtina rojê û rojavabûnê texmîn bikin. Di astronomiyê de, her tişt armancek dihat hesibandin û bi gelemperî bi ol û çarenûsê re têkildar bû. Li Mezopotamya kevnar, Girtina Rojê wekî nîşanek xirab dihat hesibandin. Lê tenê yên hatine dîtin girîng bûn. Ger girtinek li bajarê qraliyetê neyê dîtin, wê demê bandorek wî li ser padîşah an welatê wî çênedibû. Komikên koma ku îro jî têne bikar anîn, wek Leo, Toros, Scorpion, Gemini, Capricorn û Sagittarius, yekem car ji aliyê Stêrnasên Sumer û Babîliyan ve hatiye bikaranîn. Stêrk ji bo hesabkirina dem û diyarkirina serdema çandinî û berhevkirina berheman hatine bikar anîn. Stêrnasî li Mezopotamyayê derket holê lê piraniya ya ku îro jêre astrolojiyê tê gotin di dema hilweşîna şaristaniya Mezopotamyê de xuya bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} === Bîbliyografî === * {{Jêder-kovar |paşnav1=Finkelstein |pêşnav1=J.J. |sal=1962 |sernav=Mesopotamia |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=21 |hejmar=2 |rr=7392 |jstor=543884 |doi=10.1086/371676 }} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîroka Mezopotamyayê| ]] 4775x782ymzk4icbhcn344j220o4uc0 Çermo 0 128937 2005582 1922129 2026-04-29T18:21:13Z Triggerhippie4 13084 ([[c:GR|GR]]) [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.jpg]] → [[File:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg]] Replace JPEG map with SVG, [[c:c:Commons:Transition to SVG]] 2005582 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago.jpg|thumb|Gundê Neolîtîk Çermo li [[Başûrê Kurdistanê]].]] [[Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of the University of Chicago.jpg|thumb|Bermayiyên kolandinên sala 1948-1955an ku ji aliyê Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago ve hatine kirin]] {{Mapframe|35.548889,44.950278|zoom=7|height=220|width=220|marker-size=small}} '''Çermo''' yan jî '''Cihwarê Arkeolojîk a Çermo''', cihwarekî arkeolojîk a pêşdîrokî ye ku li [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro û li quntara [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ye. Cihwarê arkeolojîk bi bilindahiyek 800 mêtre ji asta deryayê bilindtir e û di kemberek ji daristanên berû û fistiqê de ye. Cihwarê Çermo di korta [[Çemê Adhaîm]] de ye. Di kolandinan de derketiye holê ku Çermo civakek çandiniyê ku dîroka wî ji sala 7090 salên berî zayînê vedigere. Çermo bi berfirehî bi şûnwarên din ên girîng ên neolîtîk ên wekî [[Erîha]]yê ku li Başûrê Şam ye û [[Çatal Hüyük]] a ku li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] ye, hemdem e. == Kolandin û lêkolîna li Çermo == Cihê destpêkê di sala 1940an de ji aliyê [[Midûriyeta Îraqî ya Cihwarê Kevnar]] ve hate dîtin û paşê ji aliyê arkeolog [[Robert Braidwood]] ve ji [[Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago]] re hate pêşniyarkirin. Robert Braidwood di wî demê de li cihên guncaw digeriya ku li ser bingehên Şoreşa Neolîtîk lêkolîn bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/938410048 |sernav=Prehistoric archeology along the Zagros flanks |paşnav=1909-2003. |pêşnav=Braidwood, Linda S., |tarîx=1983 |oclc=938410048 }}</ref> Braidwood di sê demsalên 1948, 1950-51 û 1954-55an de wek beşek ji bernameya [[Başûrê Kurdistanê]]-Çermo xebitî; Kampanyaya çaremîn a ku di salên 1958-59an de dihat kirin ji ber [[Şoreşa 14ê Tîrmehê ya Iraqê]], pêk nehat. Di dema kolandinê de li Çermo ya di 1954-55an de, Braidwood ji bo cara yekem lêkolîna piralî bikar anî. Bi vî hewlê lêkolînên jibo zelalkirina koka kedîkirina nebat û heywanan lêkolîn kir. Di nav tîma wî de erdnas Herbert Wright, paleo-botanîst, Hans Helbaek, pisporê pottery û radio-carbon dating, Frederic Mason û zoologist, Charles Reed û hejmarek arkeolog hebûn. Pişt re rêbaza navdîsîplînî di hemî karên qadên girîng ên arkeolojiyê de hate bikar anîn. == Gundê Çermo == [[Wêne:Jarmo personal adornments, 1 carnelian beads, 2 turquoise bead, 3 clay beads, 4 stone bracelets, 5 pendants of clay, stone, and shell - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06938.JPG|thumb|Amûrên xemilandinên kesaneyên ku li gundê Çermo hatine dîtin]] [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg|thumb|Qada heyva bi adan, li dora 7500 salên {{bz}}ê ku cihên serekeyê wargehan diyar dike. Çermo yek ji cihên girîng ên serdema neolîtîk a Pre-Pottery ye. Herêma Mezopotamya ya xwerû hê ji aliyê mirovan ve nehatibû rûniştandin.]] Di kolandinan de gundekî piçûkê ku bi rûberek ji 12.000 heta 16.000 m² ye, derketiye holê ku ji hêla karbon-14 ve ji bo 7090 salên {{bz}}ê, ji bo astên herî kevn û ji bo 4950 salên {{bz}}ê ya herî dawî hatiye dîrok kirin. Tevahiya lêkolîna qadê ji diwanzdeh astan pêk tê. Çermo bi du niştecîhên neolîtîk ên kevintirîn re bi awayekî hemdem bi [[Erîha]]yê re yan jî di qonaxa neolîtîk a [[Şaneder|Şanîdarê]] re dixûyê. Xala bilind dibe ku di navbera salên 6200 û 5800 {{bz}}ê de be. Ev gundê biçûk ji bîst û pênc xaniyan pêk tê ku bi dîwarên kerpîçan û banên heriyê yên bi tavê hişkbûyî ku li ser bingehên kevirî, bi plansaziyeke sade ya ji erdê hatiye kolandin. Xaniyên gund gelek caran hatine nûjen kirin yan jî ji nû ve hatine ava kirin. Bi tevayî, nêzîkî 150 kes li wî gundî jiyan kirine, eşkere ye ku gund rûniştgehek mayînde bûye. Di qonaxên berê de serdestiya tiştên ku ji kevir, silex-bi şêwazên kevntir - û obsîdyan hatine çêkirin, heye. Bikaranîna vê madeya paşîn a ku ji herêma [[Gola Wanê]] ya bi dûrayiya 200 kîlomêtran hatiye bidestxistin, destnîşan dike ku ji berê ve hinek awayên bazirganiya birêxistinkirî hebûn, her weha hebûna şêlên xemilandî yên ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] jî hene. Di asta herî kevn de Sêlik hatine dîtin ku jibo avgirtî be bi zîftê hatine çêkirin, li herêmê bi hêsanî peyda dibin. == Çandinî û ajalkarî == Karên çandiniyê bi hebûna dasên kevirî, birîn, tas û tiştên din, ji bo çinîn, amadekirin û depokirina xwarinê û her weha bi keriyên mermerê yên xêzkirî ve tê pejirandin. Di qonaxên paşîn de amûrên ku ji hestî hatine çêkirin, bi taybetî amûrên qutkirinê, bişkok û kevçî hatine dîtin. Lêkolînên din nîşan didin ku li gundê Çermoyê genimê du cureyên emmer û eynkorn, cureyekî ceh û nîskê yên seretayî, çandine. Di nav xwarinên gundiyan û ajalên wan ji cureyên riwekên kovî, binî, bihişk, tovên kerban, fistiq û genimê kovî pêk dihat. Delîlên berdest didine nîşan ku niştecihên cihwarê gundê Çermo bizin, pez û kûçikan kedî kirine. == Wêne == <gallery widths="200px" heights="200px"> Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of the University of Chicago.jpg|thumb|Çermo, adara 2021an, bermayiyên kolandinên di navbera salên 1948-1955 ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago ve hatine kolandin. Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq. Recent excavations by a Japanese team were conducted on the previous excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago between 1948-1955.jpg|thumb|Gundê Çermo, adara 2021an, kolandinên vê dawiyê ku ji hêla tîmek Japonî ve li ser kolandinên berê yên ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatî ve di navbera salên 1948 û 1955an de hatine kirin. Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago.jpg|thumb|Çermo, adara 2021an, bermayiyên kolandinên di navbera salên 1948-1955an ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatnasiyê ve hatine kirin File:Fragments of alabaster jars, Jarmo circa 7500 BC, before the 7000 BC invention of pottery Louvre Museum.jpg|thumb|Parçeyên firaqên [[alabaster]]ên li Çermo ku li dora 7500 salên {{bz}}ê ye. Wêne:Pottery bowl, 7100-5800 BCE, from Jarmo, Sulaymaniyah, Iraq. Sulaymaniyah Museum, Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Tasa pottery, 7100-5800 {{bz}}ê ye ku li Çermo hatiye dîtin. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35|32|56|N|44|57|1|E|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] rzb2u3wqbsepfknt2t36r7xwmky9m4z 2005599 2005582 2026-04-29T18:37:08Z Penaber49 39672 2005599 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago.jpg|thumb|Gundê Neolîtîk Çermo li [[Başûrê Kurdistanê]].]] [[Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of the University of Chicago.jpg|thumb|Bermayiyên kolandinên sala 1948-1955an ku ji aliyê Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago ve hatine kirin]] {{Mapframe|35.548889,44.950278|zoom=7|height=220|width=220|marker-size=small}} '''Çermo''' yan jî '''Cihwarê Arkeolojîk a Çermo''', cihwarekî arkeolojîk a pêşdîrokî ye ku li [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro û li quntara [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ye. Cihwarê arkeolojîk bi bilindahiyek 800 mêtre ji asta deryayê bilindtir e û di kemberek ji daristanên berû û fistiqê de ye. Cihwarê Çermo di korta [[Çemê Adhaîm]] de ye. Di kolandinan de derketiye holê ku Çermo civakek çandiniyê ku dîroka wî ji sala 7090 salên berî zayînê vedigere. Çermo bi berfirehî bi şûnwarên din ên girîng ên neolîtîk ên wekî [[Erîha]]yê ku li Başûrê Şam ye û [[Çatal Hüyük]] a ku li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] ye, hemdem e. == Kolandin û lêkolîna li Çermo == Cihê destpêkê di sala 1940an de ji aliyê [[Midûriyeta Îraqî ya Cihwarê Kevnar]] ve hate dîtin û paşê ji aliyê arkeolog [[Robert Braidwood]] ve ji [[Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago]] re hate pêşniyarkirin. Robert Braidwood di wî demê de li cihên guncaw digeriya ku li ser bingehên Şoreşa Neolîtîk lêkolîn bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/938410048 |sernav=Prehistoric archeology along the Zagros flanks |paşnav=1909-2003. |pêşnav=Braidwood, Linda S., |tarîx=1983 |oclc=938410048 }}</ref> Braidwood di sê demsalên 1948, 1950-51 û 1954-55an de wek beşek ji bernameya [[Başûrê Kurdistanê]]-Çermo xebitî; Kampanyaya çaremîn a ku di salên 1958-59an de dihat kirin ji ber [[Şoreşa 14ê Tîrmehê ya Iraqê]], pêk nehat. Di dema kolandinê de li Çermo ya di 1954-55an de, Braidwood ji bo cara yekem lêkolîna piralî bikar anî. Bi vî hewlê lêkolînên jibo zelalkirina koka kedîkirina nebat û heywanan lêkolîn kir. Di nav tîma wî de erdnas Herbert Wright, paleo-botanîst, Hans Helbaek, pisporê pottery û radio-carbon dating, Frederic Mason û zoologist, Charles Reed û hejmarek arkeolog hebûn. Pişt re rêbaza navdîsîplînî di hemî karên qadên girîng ên arkeolojiyê de hate bikar anîn. == Gundê Çermo == [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg|thumb|Qada heyva bi adan, li dora 7500 salên {{bz}}ê ku cihên serekeyê wargehan diyar dike. Çermo yek ji cihên girîng ên serdema neolîtîk a Pre-Pottery ye. Herêma Mezopotamya ya xwerû hê ji aliyê mirovan ve nehatibû rûniştandin.]] Di kolandinan de gundekî piçûkê ku bi rûberek ji 12.000 heta 16.000 m² ye, derketiye holê ku ji hêla karbon-14 ve ji bo 7090 salên {{bz}}ê, ji bo astên herî kevn û ji bo 4950 salên {{bz}}ê ya herî dawî hatiye dîrok kirin. Tevahiya lêkolîna qadê ji diwanzdeh astan pêk tê. Çermo bi du niştecîhên neolîtîk ên kevintirîn re bi awayekî hemdem bi [[Erîha]]yê re yan jî di qonaxa neolîtîk a [[Şaneder|Şanîdarê]] re dixûyê. Xala bilind dibe ku di navbera salên 6200 û 5800 {{bz}}ê de be. Ev gundê biçûk ji bîst û pênc xaniyan pêk tê ku bi dîwarên kerpîçan û banên heriyê yên bi tavê hişkbûyî ku li ser bingehên kevirî, bi plansaziyeke sade ya ji erdê hatiye kolandin. Xaniyên gund gelek caran hatine nûjen kirin yan jî ji nû ve hatine ava kirin. Bi tevayî, nêzîkî 150 kes li wî gundî jiyan kirine, eşkere ye ku gund rûniştgehek mayînde bûye. Di qonaxên berê de serdestiya tiştên ku ji kevir, silex-bi şêwazên kevntir - û obsîdyan hatine çêkirin, heye. Bikaranîna vê madeya paşîn a ku ji herêma [[Gola Wanê]] ya bi dûrayiya 200 kîlomêtran hatiye bidestxistin, destnîşan dike ku ji berê ve hinek awayên bazirganiya birêxistinkirî hebûn, her weha hebûna şêlên xemilandî yên ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] jî hene. Di asta herî kevn de Sêlik hatine dîtin ku jibo avgirtî be bi zîftê hatine çêkirin, li herêmê bi hêsanî peyda dibin. == Çandinî û ajalkarî == Karên çandiniyê bi hebûna dasên kevirî, birîn, tas û tiştên din, ji bo çinîn, amadekirin û depokirina xwarinê û her weha bi keriyên mermerê yên xêzkirî ve tê pejirandin. Di qonaxên paşîn de amûrên ku ji hestî hatine çêkirin, bi taybetî amûrên qutkirinê, bişkok û kevçî hatine dîtin. Lêkolînên din nîşan didin ku li gundê Çermoyê genimê du cureyên emmer û eynkorn, cureyekî ceh û nîskê yên seretayî, çandine. Di nav xwarinên gundiyan û ajalên wan ji cureyên riwekên kovî, binî, bihişk, tovên kerban, fistiq û genimê kovî pêk dihat. Delîlên berdest didine nîşan ku niştecihên cihwarê gundê Çermo bizin, pez û kûçikan kedî kirine. == Wêne == <gallery widths="200px" heights="200px"> Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of the University of Chicago.jpg|thumb|Çermo, adara 2021an, bermayiyên kolandinên di navbera salên 1948-1955 ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago ve hatine kolandin. Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq. Recent excavations by a Japanese team were conducted on the previous excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago between 1948-1955.jpg|thumb|Gundê Çermo, adara 2021an, kolandinên vê dawiyê ku ji hêla tîmek Japonî ve li ser kolandinên berê yên ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatî ve di navbera salên 1948 û 1955an de hatine kirin. Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago.jpg|thumb|Çermo, adara 2021an, bermayiyên kolandinên di navbera salên 1948-1955an ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatnasiyê ve hatine kirin File:Fragments of alabaster jars, Jarmo circa 7500 BC, before the 7000 BC invention of pottery Louvre Museum.jpg|thumb|Parçeyên firaqên [[alabaster]]ên li Çermo ku li dora 7500 salên {{bz}}ê ye. Wêne:Pottery bowl, 7100-5800 BCE, from Jarmo, Sulaymaniyah, Iraq. Sulaymaniyah Museum, Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Tasa pottery, 7100-5800 {{bz}}ê ye ku li Çermo hatiye dîtin. </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35|32|56|N|44|57|1|E|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] qkwx1e6837lu3syilawkgiw7v24hygq 2005600 2005599 2026-04-29T18:38:25Z Penaber49 39672 /* Wêne */ 2005600 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago.jpg|thumb|Gundê Neolîtîk Çermo li [[Başûrê Kurdistanê]].]] [[Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of the University of Chicago.jpg|thumb|Bermayiyên kolandinên sala 1948-1955an ku ji aliyê Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago ve hatine kirin]] {{Mapframe|35.548889,44.950278|zoom=7|height=220|width=220|marker-size=small}} '''Çermo''' yan jî '''Cihwarê Arkeolojîk a Çermo''', cihwarekî arkeolojîk a pêşdîrokî ye ku li [[Başûrê Kurdistanê]] ya îro û li quntara [[Zagros (rêzeçiya)|Çiyayên Zagrosê]] ye. Cihwarê arkeolojîk bi bilindahiyek 800 mêtre ji asta deryayê bilindtir e û di kemberek ji daristanên berû û fistiqê de ye. Cihwarê Çermo di korta [[Çemê Adhaîm]] de ye. Di kolandinan de derketiye holê ku Çermo civakek çandiniyê ku dîroka wî ji sala 7090 salên berî zayînê vedigere. Çermo bi berfirehî bi şûnwarên din ên girîng ên neolîtîk ên wekî [[Erîha]]yê ku li Başûrê Şam ye û [[Çatal Hüyük]] a ku li [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] ye, hemdem e. == Kolandin û lêkolîna li Çermo == Cihê destpêkê di sala 1940an de ji aliyê [[Midûriyeta Îraqî ya Cihwarê Kevnar]] ve hate dîtin û paşê ji aliyê arkeolog [[Robert Braidwood]] ve ji [[Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago]] re hate pêşniyarkirin. Robert Braidwood di wî demê de li cihên guncaw digeriya ku li ser bingehên Şoreşa Neolîtîk lêkolîn bike.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/938410048 |sernav=Prehistoric archeology along the Zagros flanks |paşnav=1909-2003. |pêşnav=Braidwood, Linda S., |tarîx=1983 |oclc=938410048 }}</ref> Braidwood di sê demsalên 1948, 1950-51 û 1954-55an de wek beşek ji bernameya [[Başûrê Kurdistanê]]-Çermo xebitî; Kampanyaya çaremîn a ku di salên 1958-59an de dihat kirin ji ber [[Şoreşa 14ê Tîrmehê ya Iraqê]], pêk nehat. Di dema kolandinê de li Çermo ya di 1954-55an de, Braidwood ji bo cara yekem lêkolîna piralî bikar anî. Bi vî hewlê lêkolînên jibo zelalkirina koka kedîkirina nebat û heywanan lêkolîn kir. Di nav tîma wî de erdnas Herbert Wright, paleo-botanîst, Hans Helbaek, pisporê pottery û radio-carbon dating, Frederic Mason û zoologist, Charles Reed û hejmarek arkeolog hebûn. Pişt re rêbaza navdîsîplînî di hemî karên qadên girîng ên arkeolojiyê de hate bikar anîn. == Gundê Çermo == [[Wêne:Fertile crescent Neolithic B circa 7500 BC.svg|thumb|Qada heyva bi adan, li dora 7500 salên {{bz}}ê ku cihên serekeyê wargehan diyar dike. Çermo yek ji cihên girîng ên serdema neolîtîk a Pre-Pottery ye. Herêma Mezopotamya ya xwerû hê ji aliyê mirovan ve nehatibû rûniştandin.]] Di kolandinan de gundekî piçûkê ku bi rûberek ji 12.000 heta 16.000 m² ye, derketiye holê ku ji hêla karbon-14 ve ji bo 7090 salên {{bz}}ê, ji bo astên herî kevn û ji bo 4950 salên {{bz}}ê ya herî dawî hatiye dîrok kirin. Tevahiya lêkolîna qadê ji diwanzdeh astan pêk tê. Çermo bi du niştecîhên neolîtîk ên kevintirîn re bi awayekî hemdem bi [[Erîha]]yê re yan jî di qonaxa neolîtîk a [[Şaneder|Şanîdarê]] re dixûyê. Xala bilind dibe ku di navbera salên 6200 û 5800 {{bz}}ê de be. Ev gundê biçûk ji bîst û pênc xaniyan pêk tê ku bi dîwarên kerpîçan û banên heriyê yên bi tavê hişkbûyî ku li ser bingehên kevirî, bi plansaziyeke sade ya ji erdê hatiye kolandin. Xaniyên gund gelek caran hatine nûjen kirin yan jî ji nû ve hatine ava kirin. Bi tevayî, nêzîkî 150 kes li wî gundî jiyan kirine, eşkere ye ku gund rûniştgehek mayînde bûye. Di qonaxên berê de serdestiya tiştên ku ji kevir, silex-bi şêwazên kevntir - û obsîdyan hatine çêkirin, heye. Bikaranîna vê madeya paşîn a ku ji herêma [[Gola Wanê]] ya bi dûrayiya 200 kîlomêtran hatiye bidestxistin, destnîşan dike ku ji berê ve hinek awayên bazirganiya birêxistinkirî hebûn, her weha hebûna şêlên xemilandî yên ji [[Kendava Besreyê|Kendava Besrayê]] jî hene. Di asta herî kevn de Sêlik hatine dîtin ku jibo avgirtî be bi zîftê hatine çêkirin, li herêmê bi hêsanî peyda dibin. == Çandinî û ajalkarî == Karên çandiniyê bi hebûna dasên kevirî, birîn, tas û tiştên din, ji bo çinîn, amadekirin û depokirina xwarinê û her weha bi keriyên mermerê yên xêzkirî ve tê pejirandin. Di qonaxên paşîn de amûrên ku ji hestî hatine çêkirin, bi taybetî amûrên qutkirinê, bişkok û kevçî hatine dîtin. Lêkolînên din nîşan didin ku li gundê Çermoyê genimê du cureyên emmer û eynkorn, cureyekî ceh û nîskê yên seretayî, çandine. Di nav xwarinên gundiyan û ajalên wan ji cureyên riwekên kovî, binî, bihişk, tovên kerban, fistiq û genimê kovî pêk dihat. Delîlên berdest didine nîşan ku niştecihên cihwarê gundê Çermo bizin, pez û kûçikan kedî kirine. == Wêne == <gallery widths="200px" heights="200px"> Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of the University of Chicago.jpg|thumb|Çermo, adara 2021an, bermayiyên kolandinên di navbera salên 1948-1955 ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatnasiyê ya Zanîngeha Chicago ve hatine kolandin. Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq. Recent excavations by a Japanese team were conducted on the previous excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago between 1948-1955.jpg|thumb|Gundê Çermo, adara 2021an, kolandinên vê dawiyê ku ji hêla tîmek Japonî ve li ser kolandinên berê yên ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatî ve di navbera salên 1948 û 1955an de hatine kirin. Wêne:Jarmo (Qal'at Jarmo), late 8th century BCE to late 6th century BCE. Sulaymaniyah, Iraq, March 2021. Aftermaths of 1948-1955 excavations conducted by the Oriental Institute of Chicago.jpg|thumb|Çermo, adara 2021an, bermayiyên kolandinên di navbera salên 1948-1955an ku ji hêla Enstîtuya Rojhilatnasiyê ve hatine kirin File:Fragments of alabaster jars, Jarmo circa 7500 BC, before the 7000 BC invention of pottery Louvre Museum.jpg|thumb|Parçeyên firaqên [[alabaster]]ên li Çermo ku li dora 7500 salên {{bz}}ê ye. Wêne:Pottery bowl, 7100-5800 BCE, from Jarmo, Sulaymaniyah, Iraq. Sulaymaniyah Museum, Iraqi Kurdistan.jpg|thumb|Tasa pottery, 7100-5800 {{bz}}ê ye ku li Çermo hatiye dîtin. Wêne:Jarmo personal adornments, 1 carnelian beads, 2 turquoise bead, 3 clay beads, 4 stone bracelets, 5 pendants of clay, stone, and shell - Oriental Institute Museum, University of Chicago - DSC06938.JPG|thumb|Amûrên xemilandinên kesaneyên ku li gundê Çermo hatine dîtin </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|35|32|56|N|44|57|1|E|display=title}} [[Kategorî:Cihên arkeolojîk]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]] [[Kategorî:Parêzgeha Silêmaniyê]] [[Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] f8olw6olj4295vicugsc4wi63hn7qah Bikarhêner:James500 2 135243 2005606 1127504 2026-04-29T18:46:47Z James500 53581 Remove template 2005606 wikitext text/x-wiki {{Babîl|en}} [[en:User:James500]] cgghv26tkwro6upnnslb2b4i22wwjo4 Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2005751 2005264 2026-04-30T08:20:53Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2005751 wikitext text/x-wiki == 2026-04-30T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-29T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-28T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] == 2026-04-27T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-26T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-25T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-24T08:20:33Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 35 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2004089 Qeydên kevn]''' rkzmn4t0gffbzxkovhb2d5oxr39ih0h 2005796 2005751 2026-04-30T11:53:32Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2005796 wikitext text/x-wiki == 2026-04-30T11:53:31Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-30T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-29T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-28T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] == 2026-04-27T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-26T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-25T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2004167 Qeydên kevn]''' 10iko603bsdv76pafc0cc5pfq3nfv8s Modul:Transclusion count/data/F 828 181392 2005772 2004067 2026-04-30T09:03:21Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2005772 Scribunto text/plain return { ["FindYDCportal"] = 3700, ["Find_general_sources"] = 73000, ["Find_sources"] = 73000, ["Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Fix"] = 3300, ["Fix/category"] = 3200, ["For_loop"] = 100000, ["Fransa-erdnîgarî-şitil"] = 27000, ["Modul:FindYDCportal"] = 7800, ["Modul:Find_sources"] = 76000, ["Modul:Find_sources/config"] = 76000, ["Modul:Find_sources/links"] = 76000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_general_sources"] = 73000, ["Modul:Find_sources/templates/Find_sources_mainspace"] = 2900, ["Modul:ForLoop"] = 100000, } tajqafw34z4ha53vuvkmvd29932k9h4 Modul:Transclusion count/data/I 828 181395 2005773 1998737 2026-04-30T09:03:24Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2005773 Scribunto text/plain return { ["ISO_639_navê_de"] = 7400, ["ISO_639_navê_fa"] = 5200, ["ISO_639_navê_tr"] = 5300, ["If_empty"] = 63000, ["Ifempty"] = 63000, ["Importance"] = 69000, ["Importance/colour"] = 69000, ["Importance_mask"] = 95000, ["Infobox"] = 66000, ["Infobox/Bin"] = 65000, ["Infobox_Cih/metric"] = 48000, ["Infobox_Cih/pref"] = 48000, ["Infobox_mapframe"] = 54000, ["Infobox_settlement/areadisp"] = 46000, ["Infobox_settlement/columns"] = 28000, ["Infobox_settlement/densdisp"] = 11000, ["Infobox_settlement/lengthdisp"] = 46000, ["Infobox_settlement/link"] = 28000, ["Infobox_settlement/styles.css"] = 59000, ["Modul:I18n"] = 94000, ["Modul:I18n/complex_date"] = 52000, ["Modul:ISO_3166"] = 54000, ["Modul:ISO_3166/data/National"] = 54000, ["Modul:ISOdate"] = 52000, ["Modul:If_empty"] = 63000, ["Modul:Infobox"] = 66000, ["Modul:Infobox/styles.css"] = 66000, ["Modul:InfoboxImage"] = 62000, ["Modul:Infobox_dim"] = 47000, ["Modul:Infobox_mapframe"] = 54000, } tpexvhophrwqj4ewtnw0h9bej7xqns3 Modul:Transclusion count/data/W 828 181412 2005774 2004070 2026-04-30T09:03:41Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2005774 Scribunto text/plain return { ["Wdib"] = 51000, ["Webarchive"] = 2600, ["Welat/çemandî"] = 5900, ["WikiProject_banner_shell/styles.css"] = 98000, ["Wikidata"] = 64000, ["WikidataCoord"] = 47000, ["WikidataKoord"] = 47000, ["Wikidata_image"] = 3200, ["Wîkîdaneyê_bibîne"] = 11000, ["Wîkîproje_Almanya"] = 9100, ["Wîkîproje_Fransa"] = 31000, ["Wîkîproje_Kurdistan"] = 22000, ["Wîkîproje_Sal"] = 21000, ["Wîkîproje_Welat"] = 2500, ["Wîkîproje_Îtalya"] = 8800, ["Modul:Wd"] = 64000, ["Modul:Wd/i18n"] = 64000, ["Modul:Webarchive"] = 2600, ["Modul:Webarchive/data"] = 2600, ["Modul:WikiProject_banner"] = 96000, ["Modul:WikiProject_banner/auxiliary"] = 21000, ["Modul:WikiProject_banner/config"] = 96000, ["Modul:WikiProject_banner/styles.css"] = 95000, ["Modul:Wikidata"] = 3500, ["Modul:Wikidata/i18n"] = 3500, ["Modul:WikidataIB"] = 93000, ["Modul:WikidataIB/i18n"] = 93000, ["Modul:WikidataIB/nolinks"] = 93000, ["Modul:WikidataIB/titleformats"] = 93000, ["Modul:WikidataKoord"] = 47000, ["Modul:Wikitext_Parsing"] = 96000, } 6t2xzlaj02t90u3wwq5zf1cs6abb5n0 Modul:Transclusion count/data/Y 828 181414 2005775 2002429 2026-04-30T09:03:43Z Balyozbot 42414 rojanekirin 2005775 Scribunto text/plain return { ["Y"] = 102000, ["YYYY_beginnings_or_endings_category_header"] = 2500, ["YYYY_beginnings_or_endings_category_header/core"] = 2500, ["YearInCountryPortalBox"] = 4200, ["YearInCountryPortalBox/make"] = 4200, ["YearInCountryPortalBox/parse"] = 4200, ["Yearly_archive_list"] = 100000, ["Yesno"] = 163000, ["Yesno-no"] = 77000, ["Modul:Yesno"] = 202000, } 3u7e966j453g7cwb2t094y10t7gx38m Kejoo Beats 0 211744 2005442 2005428 2026-04-29T12:22:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005442 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = muzîk | nav = Kejoo Beats | navê_rastî = Mehmet Yıldırım | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|1998}} | cihê_jidayikbûnê = [[Îdir]], [[Bakurê Kurdistanê]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = | salên_çalak = 2019-îroj | stîl = [[DJ]] }} '''Mehmet Yıldırım''' an bi navê qonaxê '''Kejoo Beats''' (jdb. {{Jidayikbûn|1998}} li parêzgeha [[Îdir|Îdîr]], [[Bakurê Kurdistanê]]), [[DJ]] û [[çêkerê muzîka]] [[kurd]]. == Jînenîgarî == Yıldırım di sala 1998an de li parêzgeha [[Îdir]]ê ya [[Bakurê Kurdistanê]] ji dayik bûye. [[Muzîka kurdî]] bi taybetî bi [[Şakiro]] re eleqeyeke mezin kişand. Wî di sala 2019 de li ser kanala xwe ya YouTube-ê hin proje weşandin. Projeyên wî bi çêkerên kurd Sero Produktion û AslanBeatz re hene. Di nav muzîka tirkî de û herwiha muzîka kurdî jî heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krttv.com.tr/kejoo-beats-mehmet-yildirim-kimdir/amp |sernav=Kejoo Beats (Mehmet Yıldırım) kimdir? |tarîx=2021-12-27 |malper=KRT TV |ziman=tr |roja-arşîvê=2024-02-06 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> == Dîskografî == '''Albûm''' * Narko (Bi Sero Production) (2022) * Bîçuka mîn (2021) * == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} rezlzirlxm4g343gl2otauysfsez3d5 Michel Sogny 0 285367 2005702 1942307 2026-04-29T21:39:36Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005702 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} {{Agahîdank mirov | nav = Michel Sogny | navê_rastî = | wêne = Michel Sogny b.jpg | sernavê_wêne = Daniel Auber | roja_jidayikbûnê = [[21ê çiriya paşîn]] [[1947]] | cihê_jidayikbûnê = [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]], ([[Fransa]]) | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | hevwelatî = {{ala|Fransa}} | netewe = [[Fransî]] | pîşe = [[Bestekar]], [[muzîkvan]] }} '''Michel Sogny''' (jdb. [[21ê çiriya paşîn|21ê Çiriya Paşîn]] a 1947an, [[Pau, Pyrénées-Atlantiques|Pau]]) pîyanîst, kompozîtor û nivîskarekî [[Fransa|Fransî]] yê bi eslê xwe Macarî ye. Wî rêbazeke nû ya hînkirina pîyanoyê pêş xist.<ref>Valérie Sasportas (23 April 2010). [http://www.lefigaro.fr/livres/2010/04/22/03005-20100422ARTFIG00623-michel-sogny-la-musique-sans-soupir-.php «&nbsp;Michel Sogny, La musique sans soupirs&nbsp;»]. ''[[Le Figaro]]''.</ref><ref>Radio Classique (December 2015). [http://www.radioclassique.fr/actu-classique/dossiers/dossiers-detail/lart-et-la-methode-de-michel-sogny.html "L’art et la Méthode de Michel Sogny"].</ref> Rêbaza wî rê daye gelek xwendekarên her temenî ku ji lêxistina vê amûrê kêfê bigirin, ji ber ku lêxistina pîyanoyê bi giştî weke karekî ku heke di zaroktiyê de neyê hînkirin, nayê bidestxistin tê hesibandin.<ref>«&nbsp;L'histoire d'une adulte prodige&nbsp;», Piano n°19, 2005–2006.</ref> == Jiyanname == Michel Sogny li École Normale de Musique de Paris beşdar bû, li wir di bin rêveberiya Jules Gentil û Yvonne Desportes de xwendina pîyanoyê kir. Ew xwediyê mastereka derûnnasiyê, lîsansa wêjeyê û doktoraya felsefeyê ye, ku di sala 1974an de li Sorbonnê di bin rêveberiya Vladimir Jankélévitch de temam kir.<ref>''Le Processus de l'esprit créateur chez Liszt'' {{SUDOC|040853942}}</ref> Michel Sogny damezrînerê Weqfa SOS Talents e. Bi tevî Valéry Giscard d'Estaing û nevîça Franz Liszt, Blandine Ollivier de Prévaux, Sogny yek ji endamên damezrîner ên Komeleya Fransî ya Franz Liszt bû.<ref>Association française Franz Liszt 1972 », Documentation Association Franz Liszt, octobre 1972</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Une Association Franz Liszt |xebat=[[Le Figaro]] |tarîx=16 çiriya pêşîn 1973 |rûpel=29 |url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/49472640182/in/dateposted-public }}</ref> == Rêbaza pîyanoya Michel Sogny == Metodolojiya Sogny li dibistanên wî yên li [[Parîs]] û [[Jenev|Cenevreyê]] tê hînkirin. Ji sala 1974an ve, zêdetirî 20,000 xwendekar bi rêbaza Sogny pîyanoyê hîn dibin.<ref>{{Jêder-nûçe |pêşnav=Thierry |paşnav=Hillériteau |sernav=Les antiques accords de Michel Sogny |xebat=[[Le Figaro]] |tarîx=2 gulan 2014 |url=http://www.lefigaro.fr/mon-figaro/2014/05/02/10001-20140502ARTFIG00286-les-antiques-accords-de-michel-sogny.php }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=L'HUMANISTEDE LA MUSIQUE |tarîx=18 gulan 2017 |url=https://studylibfr.com/doc/5076546/de-la-musique---%C3%A9ditions-michel-de-maule }}</ref> Rêbaz ji du beşên sereke pêk tê: Karên dîdaktîk - Prolégomènes, ku temrînên biçûk in.<ref>François Lancel, "En avant la musique", ''Le Parisien'', mai 1981</ref> Prolégomènes têgihiştina sîmfonî û dengê muzîkê pêş dixe.<ref>Stephan Friedrich, ''"L'Art et la Méthode", Classica L'Express"'', décembre 2015, p. 4</ref> Beşa duyemîn ji xeleka etûdan pêk tê, ku li ser pêşxistina şiyanên teknîkî, wek tevgerên dest û pozîsyonan disekine.<ref>Georges Hilleret, "Le bonheur de jouer Bach après quelques mois de pratique", Télé 7 Jours, 26 mai 1984</ref> Yek ji xwendekarên Sogny, ku weke mezinan dest bi lêxistina pîyanoyê kir, profesora zimanê Fransî Michel Paris bû.<ref>Stephan Friedrich, ''"Michèle Paris – L'adulte prodige"'', Classica L'Express, décembre 2014, p. 9</ref> Piştî temamkirina kursa metodolojiya 4 salî ya Sogny, di 30 saliya xwe de wê bi piştgiriya Wezareta Çandê li Théâtre des Champs-Élysée konserek solo pêşkêş kir.<ref>Edgar Schneider, ''"Jours de France"'', Le Carnet de la Semaine, 3 mai 1980</ref> Xwendekareke din a serkeftî ya Michel Sogny Claudine Zévaco bû, ku di salên 1983 û 1984an de li Théâtre des Champs-Élysée derket ser dikê.<ref>"En Bref- Récital à la Fondation Cziffra", ''Le Monde'', 26 mai 1984</ref> Di sala 1981ê de, Senatoyê bi awayekî fermî ji bo gotûbêjkirina derbarê bikaranîna metodolojiya Michel Sogny li seranserê Fransayê de serî li Wezîrê Çandê Jack Lang da.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Enseignement de la musique : extension du centre Michel Sogny – Sénat |url=https://www.flickr.com/photos/60784876@N06/25294925464 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.michelsogny.ch/ Michel Sogny Official Website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017174615/http://www.michelsogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [https://www.lefigaro.fr/musique/michel-sogny-l-art-de-la-resilience-20220605 Michel Sogny, l’art de la résilience] [[Le Figaro]] * [http://www.academie-michel-sogny.ch Michel Sogny Academy] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221017174620/http://www.academie-michel-sogny.ch/ |date=2022-10-17 }} * [http://www.michelsogny.com Michel Sogny Personal Website] * [http://www.sos-talents.ch SOS Talents Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221021030101/http://www.sos-talents.ch/ |date=2022-10-21 }} * [https://web.archive.org/web/20150822211931/http://www.artchipel.net/fr/compositeur/sogny-michel/ Works at Artchipel] * [https://www.laflutedepan.com/recherche?Effiltre=1&Effiltre2=0&tri=0&page=0001&boutique=&instrument=&style=&motcle=michel+sogny laflutedepan.com] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bestekarên fransî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1947]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Muzîkvanên fransî]] si7n985ourf4yktd1r0rpj4algl8p4n Kategorî:Rojnamevanên ji Berlînê 14 306926 2005496 1925849 2026-04-29T16:41:13Z Avestaboy 34898 2005496 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Berlînê]] 8eklycbt1p5s4qu9hwfc5p5huvz0vhh Murat Kurum 0 309092 2005707 1941207 2026-04-29T23:16:07Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005707 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Murat Kurum''' (jdb. 7 Gulan 1976) endezyarekî tirk, endamê parlementerê navçeya hilbijartinê ya [[Stembol]]ê û ji tîrmeha 2018 heta hezîrana 2023an wezîrê berê yê Jîngeh û Bajarvaniyê ye. Ji tîrmeha 2024an vir ve ew niha wezîrê Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê ye. == Jiyana berê == Murat Kurum di 7ê gulana 1976an de li [[Çankaya]], [[Enqere]] ji dê û bavê Mehmet Kurum û Satı Kurum bû. Bavê wî, Mehmet, karmendê dewletê bû li Wezareta Karûbarên Gelemperî û Xanî. Diya wî Satı, jina malê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Soguksuhaber.com |pêşnav=Yöremizden Dünyaya.. |sernav=HEMŞERİMİZ BAKAN OLDU |url=https://www.soguksuhaber.com/kizilcahamam-haberleri/hemserimiz-bakan-oldu-h5313.html |roja-gihiştinê=2025-06-02 |xebat=Yöremizden Dünyaya.. Soguksuhaber.com |ziman=tr}}</ref> Murat Kurum demek kurt li Dibistana Seretayî ya Atatürk li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] xwend, berî ku vegere Enqereyê da ku xwendina xwe ya seretayî li Dibistana Seretayî ya Seyranbağları biqedîne. Piştre li Lîseya Kocatepe Mimar Kemal li Enqereyê xwend. Kurum paşê beşdarî azmûna ketina zanîngeha Tirkiyeyê bû û li wir ew ji bo bernameyek endezyariya xwarinê hat qebûlkirin. Lêbelê, wî sala din ji nû ve azmûn da ku endezyariya înşaetê bixwîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://muratkurum.com/biyografi/murat-kurum-kimdir- |sernav=Murat Kurum |malper=muratkurum.com |roja-gihiştinê=2025-06-02 |archive-date=2024-01-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240109142124/https://muratkurum.com/biyografi/murat-kurum-kimdir- |url-status=dead }}</ref> Ew di 1999an de ji Zanîngeha Selcûqê li [[Qonye]]yê bi bawernameya endezyariyê di beşa înşaetê de mezûn bû. Kurum piştre di 2017an de ji Zanîngeha Okanê bi teza xwe ya li ser veguherîna bajarî bawernameya xwe ya masterê temam kir.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == Di navbera 1999 û 2005an de, wî di gelek rêxistinên taybet ên ku di warê înşaetê de dixebitin de wekî endezyar, rêveberê şantiyeyê û koordînator xebitî. Di navbera 2005 û 2006an de, wekî pispor li Daîreya Bicîhanînê ya Enqereyê ya Rêveberiya Pêşvebirina Xaniyên Girseyî xebitî. Di navbera 2006 û 2009an de, ji 2009an vir ve wekî Rêveberê Şaxa Bicîhanînê ya Aliyê Ewropî yê Daîreya Bicîhanînê ya TOKÎ Stembolê Emlak Konut GYO A.Ş., ku şaxek Rêveberiya Xaniyên Girseyî ya Serokwezîriya TR ye, xebitî. Wî wekî Rêveberê Giştî û endamê lijneya rêveberan xebitî. Di 10ê tîrmeha 2018an de wekî Wezîrê Jîngeh û Bajarvaniyê hate tayînkirin. Di 7ê çileya 2024an de hate ragihandin ku Kurum dê ji bo Şaredariya Stembolê bibe namzet.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yetkinreport.com/2024/01/07/ak-parti-istanbulda-murat-kurum-10-buyuksehir-15-il-aciklandi/ |sernav=AK Parti: İstanbul'da Murat Kurum, 10 Büyükşehir, 15 il açıklandı |malper=Yetkin Report |tarîx=2024-01-07 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr-TR |paşnav=YetkinReport}}</ref> Piştî ku di hilbijartinê de winda kir, wî erkê xwe yê parlamenteriyê berdewam kir heta ku di 2ê tîrmeha 2024an de ji bo cara duyemîn wekî Wezîrê Jîngeh û Bajarvaniyê hate tayînkirin. == Jiyana taybet == Kurum zewicî û sê zarokên wî hene.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] avs0isr8a7zhhyv608djf3cy3givveb 2005709 2005707 2026-04-30T00:12:10Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005709 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Murat Kurum''' (jdb. 7 Gulan 1976) endezyarekî tirk, endamê parlementerê navçeya hilbijartinê ya [[Stembol]]ê û ji tîrmeha 2018 heta hezîrana 2023an wezîrê berê yê Jîngeh û Bajarvaniyê ye. Ji tîrmeha 2024an vir ve ew niha wezîrê Jîngeh, Bajarvanî û Guherîna Avhewayê ye. == Jiyana berê == Murat Kurum di 7ê gulana 1976an de li [[Çankaya]], [[Enqere]] ji dê û bavê Mehmet Kurum û Satı Kurum bû. Bavê wî, Mehmet, karmendê dewletê bû li Wezareta Karûbarên Gelemperî û Xanî. Diya wî Satı, jina malê bû.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Soguksuhaber.com |pêşnav=Yöremizden Dünyaya.. |sernav=HEMŞERİMİZ BAKAN OLDU |url=https://www.soguksuhaber.com/kizilcahamam-haberleri/hemserimiz-bakan-oldu-h5313.html |roja-gihiştinê=2025-06-02 |xebat=Yöremizden Dünyaya.. Soguksuhaber.com |ziman=tr }}</ref> Murat Kurum demek kurt li Dibistana Seretayî ya Atatürk li [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdînê]] xwend, berî ku vegere Enqereyê da ku xwendina xwe ya seretayî li Dibistana Seretayî ya Seyranbağları biqedîne. Piştre li Lîseya Kocatepe Mimar Kemal li Enqereyê xwend. Kurum paşê beşdarî azmûna ketina zanîngeha Tirkiyeyê bû û li wir ew ji bo bernameyek endezyariya xwarinê hat qebûlkirin. Lêbelê, wî sala din ji nû ve azmûn da ku endezyariya înşaetê bixwîne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://muratkurum.com/biyografi/murat-kurum-kimdir- |sernav=Murat Kurum |malper=muratkurum.com |roja-gihiştinê=2025-06-02 |roja-arşîvê=2024-01-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240109142124/https://muratkurum.com/biyografi/murat-kurum-kimdir- |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ew di 1999an de ji Zanîngeha Selcûqê li [[Qonye]]yê bi bawernameya endezyariyê di beşa înşaetê de mezûn bû. Kurum piştre di 2017an de ji Zanîngeha Okanê bi teza xwe ya li ser veguherîna bajarî bawernameya xwe ya masterê temam kir.<ref name=":0" /> == Kariyera wî == Di navbera 1999 û 2005an de, wî di gelek rêxistinên taybet ên ku di warê înşaetê de dixebitin de wekî endezyar, rêveberê şantiyeyê û koordînator xebitî. Di navbera 2005 û 2006an de, wekî pispor li Daîreya Bicîhanînê ya Enqereyê ya Rêveberiya Pêşvebirina Xaniyên Girseyî xebitî. Di navbera 2006 û 2009an de, ji 2009an vir ve wekî Rêveberê Şaxa Bicîhanînê ya Aliyê Ewropî yê Daîreya Bicîhanînê ya TOKÎ Stembolê Emlak Konut GYO A.Ş., ku şaxek Rêveberiya Xaniyên Girseyî ya Serokwezîriya TR ye, xebitî. Wî wekî Rêveberê Giştî û endamê lijneya rêveberan xebitî. Di 10ê tîrmeha 2018an de wekî Wezîrê Jîngeh û Bajarvaniyê hate tayînkirin. Di 7ê çileya 2024an de hate ragihandin ku Kurum dê ji bo Şaredariya Stembolê bibe namzet.<ref>{{Jêder-malper |url=https://yetkinreport.com/2024/01/07/ak-parti-istanbulda-murat-kurum-10-buyuksehir-15-il-aciklandi/ |sernav=AK Parti: İstanbul'da Murat Kurum, 10 Büyükşehir, 15 il açıklandı |malper=Yetkin Report |tarîx=2024-01-07 |roja-gihiştinê=2025-06-02 |ziman=tr-TR |paşnav=YetkinReport }}</ref> Piştî ku di hilbijartinê de winda kir, wî erkê xwe yê parlamenteriyê berdewam kir heta ku di 2ê tîrmeha 2024an de ji bo cara duyemîn wekî Wezîrê Jîngeh û Bajarvaniyê hate tayînkirin. == Jiyana taybet == Kurum zewicî û sê zarokên wî hene.<ref name=":0" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 67an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Hikûmeta 66an a Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 27an]] [[Kategorî:Endamên Parlamena Tirkiyeyê ya 28an]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1976]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Dadwerî û Werarê (Tirkiye)]] [[Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] tlue7iewk0os58baezjlhlgmarql7ay Şaneya binçîne 0 311867 2005699 1961047 2026-04-29T21:24:13Z Biyolojiyabikurdi 31567 2005699 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Şaneyên riwekan ku.png|thumb|400x400px|Şaneyên riwekê çendin cor in, lê piraniya laşê riwekê ji şaneya binçîne pêk tê.]] '''Şaneya binçîne''' (bi înglîzî: ''ground tissue'') yek ji şaneyên riwekê ye ko kar dike bo çêkirin û embarkirina xurekemadeyan û dabînkirina palpiştî bo riwekê.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Erk û pêkhate == Piraniya laşê riwekê ji şaneya binçîne pêk tê, ji bilî [[şaneya rûpoşî]] û [[şaneya lûleyî]], hemû beşên riwekê ji şaneya binçîne pêk tê.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di [[reg]] û qedê de beşa şaneya binçîne ya li aliyê hundirê şaneya lûleyî de cih digire, wekî kirok (bi înglîzî: ''pith'') tê navkirin. Şaneya binçîne ya di navbera şaneya lûleyî û şaneya rûpoşî jî wekî tûkil (bi înglîzî: ''cortex'') tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Şaneya binçîne ji aliyê [[Şaneya merîstemî|merîstema]] binçîne ve tê çêkirin. Li gel dabînkrina palpiştî û qayîmiyê, zîndeçalakiyên wekî [[fotosentez]] û embarkirina xurekemadeyan jî di xaneyên şaneya binçîne de pêk tên. Şaneya binçîne ji sê şaneyan pêk tê; şaneya parenkîma, şaneya kolenkîma û şaneya sklerenkîma. Beşa şaneya binçîne ya ji xaneyên parenkîma pêk tê, bi gelemperî erkên wekî embarkirina xurekemadeyan, derdan û fotosentezê bi cih tine. Şaneya binçîne ya ko ji şaneya kolenkîma û sklerenkîmayê pêk tê palpiştî, qayîmî û parastina riwekê dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> [[Xaneya riwekan|Xaneya parenkîma]] (bi înglîzî: ''parenchyma''), xaneya kolenkîma (bi înglîzî: ''collenchyma'') û xaneya sklerenkîma (bi înglîzî: ''sclerechyma'') xaneyên şaneya binçîne ne.<ref name="Encyclopedia Britannica">The Editors of Encyclopaedia Britannica. "meristem". Encyclopedia Britannica, 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem] Accessed 19 October 2025.</ref>Ev hersê cor xaneyên şaneya binçîne, bi taybetî li gor pêkhateya dîwarê xaneyê ji hev tên cudakirin. Di hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên riwekan]] de dîwarê xaneyê heye, lê stûrî û pêkhateya dîwarê xaneyê di hemû xaneyan de ne yek e. Di riwekan de, xaneya nû her ko geşe dibe û diperise, pêkhateyên ji bo dîwarê xaneyê jî berhem dike û li aliyê derveyî parzûna xaneyê de çînek tenik a dîwerê xaneyê ava dike. Di destpêkê de dîwarê xaneyê piçek qayişokî ye û her ko xane geşe dibe û qebareya xaneyê zêde dibe, dîwarê xaneyê jî dirêj dibe û fireh dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gava di xaneyê de geşebûn temam dibe û qebareya xaneyê êdî zêde nabe, hin xane bi derdanên xwe, dîwerekî din çêdikin. Di navbera [[parzûna xaneyê]] û dîwarê seretayî de dîwarê xaneyê yê duyem tê çêkirin. Ango di hin corên xaneyên riwekan de, dîwarê xaneyê yek e û tenik e, lê di hin xaneyan de jî dîwarê duyem ê stûr jî heye.<ref name="VILLEE" /> == Şaneya parenkîma == Piraniya şaneya binçîne ji şaneya parenkîma pêk tê. Wekî mînak, kirok û tûkila qedê, şaneya mezofîlê ya pelan, tûkila regê, fêkî, û endosperma tovê ji şaneya parenkîma pêk tên.<ref>Berry, Paul E., Dilcher, David L., Cronquist, Arthur, Stevenson, Dennis William, Stevens, Peter, Zimmermann, Martin Huldrych. "angiosperm". Encyclopedia Britannica, 26 Sep. 2025, [https://www.britannica.com/plant/angiosperm] Accessed 19 October 2025.</ref> Beşên nerm ên riwekê, wekî mînak, di [[sêv]], [[kartol]] û [[gêzer]] de beşên ko tên xwarinê, bi gelemperiya xwe ji şaneya parenkîmayê pêk tên.<ref name="VILLEE"/> Şaneya parenkîma, şaneyek sade ye û ji xaneyên parenkîma peyda dibe. Xaneyên parenkîma zindî ne, xwediyê [[sîtoplazma]], [[navik]] û [[endamok]]ên xaneyê ne. Loma piraniya zîndeçalakiyên wekî [[henaseya xaneyê]], [[Herisa kîmyayî|heriskirin]], fotosentez û embarkirina xurekemadeyan di xaneyên parenkîma de rû didin.<ref name="Encyclopedia Britannica"/> Diwarê xaneyê, di xaneyên parenkîma de tenik e. [[Vakuol]]a xaneyê gir e. Xaneyên parenkîma temen dirêj in, wekî mînak, di hin kaktusan de dibe ko ji sed salî zêdetir zindî bimînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Xaneyên parenkîma yên pêgihîştî û hatine guncandin jî dikarin dabeş bibin. Ango xaneyên şaneya parenkîmayê wekî mîna [[Şaneya merîstemî|xaneyên merîstemî]] dimînin, gava pêdivî bi [[dabeşbûna xaneyê]] hebe, dikarin dabeş bibin. Regê teniştî û gopikên teniştî ji aliyê xaneyên parenkîma ve tên çêkirin. Di reg û qedên riwekan de, di şaneya parenkîmayê de danikên nîşa, [[proteîn]], dilopikên rûn (çewrî) û av mîneral tê embarkirin. Herwiha xaneyên parenkîma kar dike bo derdan, fotosentez û embarkirina xurek û avê. Di riwekên pirsalî de bi gelemperî di beşa mezofîl a pelan de û di pel û qedên riwekên giyayî de parenkîmayên bi [[kloroplast]], karlêkên fotosentezê pêk tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> [[Hormon]], [[enzîm]], nektar, şîrêz (bi înglîzî: ''resin''), tanîn (bi înglîzî: ''tannin'') mînak in bo derdanên xaneyên parenkîmayê.<ref name="VILLEE" /> Di qedê kaktusan de gellek ji xaneyên parenkîma hene bo embarkirina avê di nav xaneyê de.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Bi taybetî, gava riwek birîndar dibe, şaneya parenkîmayê ya nêzîkê birînê diguherin bo xane û şaneyên birindarbûyî û birînê sax dikin. Wekî mînak, heke di beşek riwekê de ziyan bigihîje şaneya darik (bi înglîzî: ''xylem'') û şaneya darik hilweşe, xaneyên parenkîma yên cîran di nav çend rojan de dabeş dibin û diguherin bo şaneya darik a nû.<ref name="VILLEE" /> == Şaneya kollenkîma == Şaneya kolenkîma jî wekî mîna şaneya parenkîma û sklerenkîmayê, şaneya sade ye û tenê ji koma xaneyên yekcorî pêk tê. Xaneyên şaneya kolenkîma bi taybetî di beşên geşebûnê yên wekî [[qed]] û [[pel]]an de palpiştî didin riwekê.<ref name="Biology"/> Dîwarê xaneyê yê xaneyên kolenkîma stûr e û li gel selulozê pektîn jî lixwe digire.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Stûriya dîwar li her derê xaneyê de ne yek e. Xaneyên kollenkîma li gor şêweyî stûrbûna diwarê xaneyê jî tên polenkirin. Xaneyên kolenkîma yên pêgihîştî zindî ne, piçek nerm û gelek elastîkî in, di bin hêzê de bi hêsanî dirêj dibin û tên vêkişîn.<ref name="VILLEE"/> Şaneya kolenkîma bi gelemperî di tûkila qed û pelan de cih digirin. Kolenkîma di qedê riwekê de li aliyê teniştê, li bin şaneya rûpoşî de cih digire.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Herwiha di bistîka pelê de û li derdora gurzên lûleyî yên pelê de jî şaneya kolenkîma heye. Şaneya kollenkîma gurza lûleyan bihev re digire. Ji bo riwekên giyayî palpiştiya herî xurt ji aliyê şaneya kolenkîma ve tê dabînkirin. Riwek bi alîkariya şaneya kolenkîmayê, beyî ko werin şikestin, bi hêsanî ditewin û rast dibin.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên darî de, şaneya kollenkîma ji bo demek kurt çalak e, paşê ji aliyê şaneya darik a duyem ve tê pelçîqandin. == Şaneya sklerenkîma == Şaneya sklerenkîma ji xaneyên sklerenkîma pêk tê. Şaneya sklerenkîma qayîmî dide riwekê û palpiştiya riwekê dike. Bi taybetî beşên sift û xurt ên ko êdî geşe nabin bi şaneya sklerenkîma dewlemend in. Wekî mînak, di beşa darî ya qedên riwekan, û di qalikên gûzan de şaneya sklerenkîma zêde ye. Bi gelemperî xaneyên sklerenkîma yên pêgihîştî mirî ne. Xaneyên sklerenkîma diwarê xaneyê yê duyem jî lixwe digirin. Di pêkhateya dîwarê xaneyê de li gel selûlozê, lîgînîn jî cih digire. Lîgînîn zexmbûnê dide xaneyan, loma xaneyên mirî hê jî dikarin palpiştî bidin rîwekê.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên sklerenkîma du cor in; rîşal (bi înglîzî: ''fiber'') û sklereîd (bi înglîzî: ''sclereid''). Koma xaneyên rîşal bi gelemperî di qedê riwekê de mîna gurzê deziyan dirêj dibin. Herwiha di pelên riwekan de, li gurzê şaneya lûleyî de jî xaneyên rîşal cih digirin. Rîşal gelek qayim in, zû parçe nabin û naqetin. Di pîşesaziyê de rîşalên sklerenkîma ji bo çêkirina werîs û caw tên bikaranîn. Di riweka ketenê de, di şaneya niyan de gurzên xaneyên rîşal hene, rîşalên riweka ketenê ji bo çêkirina cawê keten tên bikaranîn.<ref name="McGraw-Hill" /> Xaneyên sklerid mîna xaneyên rîşal dirêj nîn in, di riwekê de yek bi yek an jî wekî şaneyek ji koma xaneyên sklerîd cih digirin. Xaneyên sklereîd bi gelemperî di qalikê tovan de cih digirin, tovê ji darbeyên hawirdorê diparêzin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Şane]] nxq0oy67yzco9cdtiuwy09viwcyrrob 2005703 2005699 2026-04-29T21:54:54Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005703 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Şaneyên riwekan ku.png|thumb|400x400px|Şaneyên riwekê çendin cor in, lê piraniya laşê riwekê ji şaneya binçîne pêk tê.]] '''Şaneya binçîne''' (bi înglîzî: ''ground tissue'') yek ji şaneyên riwekê ye ko kar dike bo çêkirin û embarkirina xurekemadeyan û dabînkirina palpiştî bo riwekê.<ref name="BIOLOGY (the study of life)"> Schraer D.W, Stoltze H.J,(1995). Biology (6th ed.). USA: prentice Hall, ISBN 0-13-806630-2.</ref> == Erk û pêkhate == Piraniya laşê riwekê ji şaneya binçîne pêk tê, ji bilî [[şaneya rûpoşî]] û [[şaneya lûleyî]], hemû beşên riwekê ji şaneya binçîne pêk tê.<ref name="Campbell">Reece, Jane B. Campbell Biology : Jane B. Reece ... [et Al.]. 9th ed., Boston, Ma, Benjamin Cummings, 2011.</ref>Di [[reg]] û qedê de beşa şaneya binçîne ya li aliyê hundirê şaneya lûleyî de cih digire, wekî kirok (bi înglîzî: ''pith'') tê navkirin. Şaneya binçîne ya di navbera şaneya lûleyî û şaneya rûpoşî jî wekî tûkil (bi înglîzî: ''cortex'') tê navkirin.<ref name="OpenStax, Biology"> Rye, C., Wise, R., Jurukovski, V., Desaix, J., Choi, J., & Avissar, Y. (2017).Biology. Houston, Texas : OpenStax College, Rice University,</ref> Şaneya binçîne ji aliyê [[Şaneya merîstemî|merîstema]] binçîne ve tê çêkirin. Li gel dabînkrina palpiştî û qayîmiyê, zîndeçalakiyên wekî [[fotosentez]] û embarkirina xurekemadeyan jî di xaneyên şaneya binçîne de pêk tên. Şaneya binçîne ji sê şaneyan pêk tê; şaneya parenkîma, şaneya kolenkîma û şaneya sklerenkîma. Beşa şaneya binçîne ya ji xaneyên parenkîma pêk tê, bi gelemperî erkên wekî embarkirina xurekemadeyan, derdan û fotosentezê bi cih tine. Şaneya binçîne ya ko ji şaneya kolenkîma û sklerenkîmayê pêk tê palpiştî, qayîmî û parastina riwekê dabîn dikin.<ref name="McGraw-Hill"> Losos, J., Mason, K., Johnson,G., Raven, P., & Singer, S. (2016). Biology (11th ed.). New York, NY: McGraw-Hill Education.</ref> [[Xaneya riwekan|Xaneya parenkîma]] (bi înglîzî: ''parenchyma''), xaneya kolenkîma (bi înglîzî: ''collenchyma'') û xaneya sklerenkîma (bi înglîzî: ''sclerechyma'') xaneyên şaneya binçîne ne.<ref name="Encyclopedia Britannica">The Editors of Encyclopaedia Britannica. "meristem". Encyclopedia Britannica, 20 May. 2023, [https://www.britannica.com/science/meristem] Accessed 19 October 2025.</ref>Ev hersê cor xaneyên şaneya binçîne, bi taybetî li gor pêkhateya dîwarê xaneyê ji hev tên cudakirin. Di hemû [[Xaneya riwekan|xaneyên riwekan]] de dîwarê xaneyê heye, lê stûrî û pêkhateya dîwarê xaneyê di hemû xaneyan de ne yek e. Di riwekan de, xaneya nû her ko geşe dibe û diperise, pêkhateyên ji bo dîwarê xaneyê jî berhem dike û li aliyê derveyî parzûna xaneyê de çînek tenik a dîwerê xaneyê ava dike. Di destpêkê de dîwarê xaneyê piçek qayişokî ye û her ko xane geşe dibe û qebareya xaneyê zêde dibe, dîwarê xaneyê jî dirêj dibe û fireh dibe.<ref name="VILLEE"> Solomon, E., Martin, C., Martin, D., & Berg, L. (2015).Biology. Stamford: Cengage Learning.</ref> Gava di xaneyê de geşebûn temam dibe û qebareya xaneyê êdî zêde nabe, hin xane bi derdanên xwe, dîwerekî din çêdikin. Di navbera [[parzûna xaneyê]] û dîwarê seretayî de dîwarê xaneyê yê duyem tê çêkirin. Ango di hin corên xaneyên riwekan de, dîwarê xaneyê yek e û tenik e, lê di hin xaneyan de jî dîwarê duyem ê stûr jî heye.<ref name="VILLEE" /> == Şaneya parenkîma == Piraniya şaneya binçîne ji şaneya parenkîma pêk tê. Wekî mînak, kirok û tûkila qedê, şaneya mezofîlê ya pelan, tûkila regê, fêkî, û endosperma tovê ji şaneya parenkîma pêk tên.<ref>Berry, Paul E., Dilcher, David L., Cronquist, Arthur, Stevenson, Dennis William, Stevens, Peter, Zimmermann, Martin Huldrych. "angiosperm". Encyclopedia Britannica, 26 Sep. 2025, [https://www.britannica.com/plant/angiosperm] Accessed 19 October 2025.</ref> Beşên nerm ên riwekê, wekî mînak, di [[sêv]], [[kartol]] û [[gêzer]] de beşên ko tên xwarinê, bi gelemperiya xwe ji şaneya parenkîmayê pêk tên.<ref name="VILLEE"/> Şaneya parenkîma, şaneyek sade ye û ji xaneyên parenkîma peyda dibe. Xaneyên parenkîma zindî ne, xwediyê [[sîtoplazma]], [[navik]] û [[endamok]]ên xaneyê ne. Loma piraniya zîndeçalakiyên wekî [[henaseya xaneyê]], [[Herisa kîmyayî|heriskirin]], fotosentez û embarkirina xurekemadeyan di xaneyên parenkîma de rû didin.<ref name="Encyclopedia Britannica"/> Diwarê xaneyê, di xaneyên parenkîma de tenik e. [[Vakuol]]a xaneyê gir e. Xaneyên parenkîma temen dirêj in, wekî mînak, di hin kaktusan de dibe ko ji sed salî zêdetir zindî bimînin.<ref name="McGraw-Hill" /> Xaneyên parenkîma yên pêgihîştî û hatine guncandin jî dikarin dabeş bibin. Ango xaneyên şaneya parenkîmayê wekî mîna [[Şaneya merîstemî|xaneyên merîstemî]] dimînin, gava pêdivî bi [[dabeşbûna xaneyê]] hebe, dikarin dabeş bibin. Regê teniştî û gopikên teniştî ji aliyê xaneyên parenkîma ve tên çêkirin. Di reg û qedên riwekan de, di şaneya parenkîmayê de danikên nîşa, [[proteîn]], dilopikên rûn (çewrî) û av mîneral tê embarkirin. Herwiha xaneyên parenkîma kar dike bo derdan, fotosentez û embarkirina xurek û avê. Di riwekên pirsalî de bi gelemperî di beşa mezofîl a pelan de û di pel û qedên riwekên giyayî de parenkîmayên bi [[kloroplast]], karlêkên fotosentezê pêk tînin.<ref name="McGraw-Hill" /> [[Hormon]], [[enzîm]], nektar, şîrêz (bi înglîzî: ''resin''), tanîn (bi înglîzî: ''tannin'') mînak in bo derdanên xaneyên parenkîmayê.<ref name="VILLEE" /> Di qedê kaktusan de gellek ji xaneyên parenkîma hene bo embarkirina avê di nav xaneyê de.<ref name="Modern Biology">Postlethwait, J. H., & Hopson, J. L. (2006). Modern Biology. NY, United states: Holt Rinehart & Winston.</ref> Bi taybetî, gava riwek birîndar dibe, şaneya parenkîmayê ya nêzîkê birînê diguherin bo xane û şaneyên birindarbûyî û birînê sax dikin. Wekî mînak, heke di beşek riwekê de ziyan bigihîje şaneya darik (bi înglîzî: ''xylem'') û şaneya darik hilweşe, xaneyên parenkîma yên cîran di nav çend rojan de dabeş dibin û diguherin bo şaneya darik a nû.<ref name="VILLEE" /> == Şaneya kollenkîma == Şaneya kolenkîma jî wekî mîna şaneya parenkîma û sklerenkîmayê, şaneya sade ye û tenê ji koma xaneyên yekcorî pêk tê. Xaneyên şaneya kolenkîma bi taybetî di beşên geşebûnê yên wekî [[qed]] û [[pel]]an de palpiştî didin riwekê.<ref name="Biology"/> Dîwarê xaneyê yê xaneyên kolenkîma stûr e û li gel selulozê pektîn jî lixwe digire.<ref name="leland"> Johnson, L. G. (1987). Biology. Dubuque, Iowa: Wm. C. Brown.</ref> Stûriya dîwar li her derê xaneyê de ne yek e. Xaneyên kollenkîma li gor şêweyî stûrbûna diwarê xaneyê jî tên polenkirin. Xaneyên kolenkîma yên pêgihîştî zindî ne, piçek nerm û gelek elastîkî in, di bin hêzê de bi hêsanî dirêj dibin û tên vêkişîn.<ref name="VILLEE"/> Şaneya kolenkîma bi gelemperî di tûkila qed û pelan de cih digirin. Kolenkîma di qedê riwekê de li aliyê teniştê, li bin şaneya rûpoşî de cih digire.<ref name="Encyclopedia Britannica" /> Herwiha di bistîka pelê de û li derdora gurzên lûleyî yên pelê de jî şaneya kolenkîma heye. Şaneya kollenkîma gurza lûleyan bihev re digire. Ji bo riwekên giyayî palpiştiya herî xurt ji aliyê şaneya kolenkîma ve tê dabînkirin. Riwek bi alîkariya şaneya kolenkîmayê, beyî ko werin şikestin, bi hêsanî ditewin û rast dibin.<ref name="McGraw-Hill" /> Di riwekên darî de, şaneya kollenkîma ji bo demek kurt çalak e, paşê ji aliyê şaneya darik a duyem ve tê pelçîqandin. == Şaneya sklerenkîma == Şaneya sklerenkîma ji xaneyên sklerenkîma pêk tê. Şaneya sklerenkîma qayîmî dide riwekê û palpiştiya riwekê dike. Bi taybetî beşên sift û xurt ên ko êdî geşe nabin bi şaneya sklerenkîma dewlemend in. Wekî mînak, di beşa darî ya qedên riwekan, û di qalikên gûzan de şaneya sklerenkîma zêde ye. Bi gelemperî xaneyên sklerenkîma yên pêgihîştî mirî ne. Xaneyên sklerenkîma diwarê xaneyê yê duyem jî lixwe digirin. Di pêkhateya dîwarê xaneyê de li gel selûlozê, lîgînîn jî cih digire. Lîgînîn zexmbûnê dide xaneyan, loma xaneyên mirî hê jî dikarin palpiştî bidin rîwekê.<ref name="Biology">Brooker, R., Widmaier, E., Graham, L., & Stiling, P. (2017). Biology (4th ed.).</ref> Xaneyên sklerenkîma du cor in; rîşal (bi înglîzî: ''fiber'') û sklereîd (bi înglîzî: ''sclereid''). Koma xaneyên rîşal bi gelemperî di qedê riwekê de mîna gurzê deziyan dirêj dibin. Herwiha di pelên riwekan de, li gurzê şaneya lûleyî de jî xaneyên rîşal cih digirin. Rîşal gelek qayim in, zû parçe nabin û naqetin. Di pîşesaziyê de rîşalên sklerenkîma ji bo çêkirina werîs û caw tên bikaranîn. Di riweka ketenê de, di şaneya niyan de gurzên xaneyên rîşal hene, rîşalên riweka ketenê ji bo çêkirina cawê keten tên bikaranîn.<ref name="McGraw-Hill" /> Xaneyên sklerid mîna xaneyên rîşal dirêj nîn in, di riwekê de yek bi yek an jî wekî şaneyek ji koma xaneyên sklerîd cih digirin. Xaneyên sklereîd bi gelemperî di qalikê tovan de cih digirin, tovê ji darbeyên hawirdorê diparêzin. == Girêdanên derve == * [https://drive.google.com/file/d/1YnuTBjHKTr0mo5cEZ7dkhY-LBKlqo91T/view?usp=sharing Ferhenga Biyolojiyê] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] [[Kategorî:Biyolojî]] [[Kategorî:Riwek]] [[Kategorî:Şane]] dve3uk0uhw2ghqu6uejllxmgm1u3ldc Kategorî:Stêrnasên brîtanî yên jin 14 313115 2005565 1972313 2026-04-29T18:05:03Z Avestaboy 34898 2005565 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin]] [[Kategorî:Zanyarên brîtanî yên jin]] 1m2cpqd7edloz0mqmsxmpvsee0iq4kw 2005566 2005565 2026-04-29T18:06:09Z Avestaboy 34898 2005566 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin|Stêrnasên jin]] [[Kategorî:Zanyarên brîtanî yên jin]] 8kq0v37umljkl3rj7ia4alrabnjipbq 2005567 2005566 2026-04-29T18:07:11Z Avestaboy 34898 2005567 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin|Stêrnasên jin]] [[Kategorî:Zanyarên brîtanî yên jin|Stêrnas]] eju80fg1mmnygz7iumyvh0q11alhyju 2005568 2005567 2026-04-29T18:08:22Z Avestaboy 34898 2005568 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên brîtanî yên jin|Stêrnas]] n7rpa2uekplsslhwplmnuzd4yr0aeho Kategorî:Gerdûnnasên alman 14 313133 2005533 1970623 2026-04-29T17:23:00Z Avestaboy 34898 2005533 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fizîknasên alman|Gerdûnnas]] [[Kategorî:Gerdûnnas li gorî neteweyan|alman]] [[Kategorî:Stêrnasên alman|Gerdûnnas]] czf15vm6h237lj0xpvefq5yzkskxiyu 2005534 2005533 2026-04-29T17:24:57Z Avestaboy 34898 2005534 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fizîknasên alman| Gerdûnnas]] [[Kategorî:Gerdûnnas li gorî neteweyan|Alman]] [[Kategorî:Stêrnasên alman|Gerdûnnas]] dxlnl57v8uffvxh5iumm0v6uih6cu35 2005535 2005534 2026-04-29T17:25:29Z Avestaboy 34898 2005535 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Fizîknasên alman|Gerdûnnas]] [[Kategorî:Gerdûnnas li gorî neteweyan|Alman]] [[Kategorî:Stêrnasên alman|Gerdûnnas]] 0gmck90vqre7q0nkokwksicjbwgvhug Kategorî:Stêrnasên kanadayî yên jin 14 313307 2005569 1971507 2026-04-29T18:08:43Z Avestaboy 34898 2005569 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin]] [[Kategorî:Stêrnasên kanadayî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên kanadayî yên jin]] jj3w99jwnem4v21e0minug2ejod0zh7 2005570 2005569 2026-04-29T18:09:38Z Avestaboy 34898 2005570 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên kanadayî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên kanadayî yên jin]] hzszo0qk91kdcf58pyz66kumb70o8dx 2005571 2005570 2026-04-29T18:10:12Z Avestaboy 34898 2005571 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên kanadayî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên kanadayî yên jin|Stêrnas]] cfpuujeoiy8motnzapgmv90mxksby51 Kategorî:Zanyarên awistralî yên jin 14 313363 2005612 1971990 2026-04-29T18:55:20Z Avestaboy 34898 2005612 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên awistralî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|meksîkî]] qai0nu3iq2017k5os6g8ehrnmerggh1 2005613 2005612 2026-04-29T18:55:36Z Avestaboy 34898 2005613 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên awistralî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|awistralî]] 3n0kxg4rna2uy5h5po06h24qey0oyu4 2005614 2005613 2026-04-29T18:56:12Z Avestaboy 34898 2005614 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên awistralî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|Awistralî]] 38hcjeq5m3aidv400k25054553pt5id Kategorî:Mêrên tirk li gorî pîşeyan 14 313514 2005633 1999496 2026-04-29T19:19:51Z Avestaboy 34898 2005633 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên tirk| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|tirk]] [[Kategorî:Tirk li gorî pîşeyan]] o1mvmmhbskf54xkduyizu1bti292o08 2005634 2005633 2026-04-29T19:20:29Z Avestaboy 34898 2005634 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên tirk| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|tirk]] [[Kategorî:Tirk li gorî pîşeyan|+Mêr]] sp69q71dm1x2yqrqyxuphlqwv3t8wg9 Kategorî:Mêrên tirk 14 313515 2005632 1999442 2026-04-29T19:18:01Z Avestaboy 34898 2005632 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên asyayî|tirk]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|tirk]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|tirk]] [[Kategorî:Tirk|+Mêr]] tba30np1fwdi7xakreo9ovbtgg0ufk7 Kendava Fonseca 0 315375 2005439 2005436 2026-04-29T12:12:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005439 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Kendava Fonseca''' ({{IPA-es|fonˈse.ka}}, bi spanî: ''Golfo de Fonseca'') kendavek e li [[Amerîkaya Navîn]] û beşek ji [[Okyanûsa Mezin|Okyanûsa Pasîfîk]] e. Sinorê kendavê bi [[El Salvador]], [[Hondûras|Honduras]] û [[Nîkaragua]]yê re heye ku ava kendavê di navbera her sê welatan de hatiye parvekirin. == Dîrok == Kendava Fonseca di sala 1522an de ji aliyê gerokên ewropî, [[Gil González de Ávila]] ve hatiye dîtin û ji aliyê wî ve bi navê [[metranê katolîk]] [[Juan Fonseca]] ku dijminekî bêrehm ê [[Kolumbus]] bû, hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2007-12-01 |sernav=Chisholm, Hugh, (22 Feb. 1866–29 Sept. 1924), Editor of the Encyclopædia Britannica (10th, 11th and 12th editions) |url=https://doi.org/10.1093/ww/9780199540884.013.u194658 |kovar=Who Was Who |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di sala 1849an de [[E. G. Squier]] peymanek ji bo Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê îmze kiriye ku qenalek ji [[deryaya Karîbê]] heta kendavê di nav [[Hondûras|Hondurasê]] re ava bike. [[Frederick Chatfield]], fermandarê brîtanî li [[Amerîkaya Navîn]] ku ditirsiya ku hebûna amerîkî li Hondurasê dê [[perava Mosquito]] a brîtanî bêîstîqrar bike û fîloya xwe şandiye ku [[girava El Tigre]] ya li ber deriyê kendavê dagir bike. Lêbelê demek kurt piştî vê yekê, Squier xwestiye ku brîtanî derkevin, ji ber ku wî dagirkirinê pêşbînî kiribû û danûstandin kiribû ku girav demkî bikeve destê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]]. Chatfield tenê dikarîbû guh bide gotinan. Her sê welat ên Honduras, El Salvador û Nîkaragua ku peravên wan li seranserê kendavê ne, di warê mafên xwe yên li ser kendavê û li ser giravên kendavê di nav nakokiyeke dirêj de ne. Di sala 1917an de ji ber nakokiyeke di navbera El Salvador û Nîkaraguayê de derketiye holê dadgeha dadê ya Amerîkaya Navîn di dozekê de ku wekî doza Fonseca tê zanîn, biryarek daye. Nîkaraguayê tevlî [[peymana Bryan-Chamorro]] bibû ku beşek ji kendavê ji bo avakirina baregeheke deryayî dabû Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê. El Salvador îdia kiriye ku ev yek mafê wan ê xwedîtiya hevpar ê li kendavê binpê dike. Dadgehê aliyê El Salvador girtiye lê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê biryar da ku biryarê paşguh bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.worldcourts.com/cacj/eng/decisions/1917.03.09_El_Salvador_v_Nicaragua.htm |sernav=El Salvador v. Nicaragua, CACJ, Judgment of 9 March 1917, 11 Am. J. Int'l L. 674 (1917) |malper=www.worldcourts.com |roja-gihiştinê=2026-04-01 }}</ref> Aloziyên navneteweyî yên li ser kendavê ji aliyê erka [[ONUCA]] ya [[Neteweyên Yekbûyî]] ve di sala 1989an de dest pê kiriye û di nav wan de behsa taybetî ya kendavê jî hebû. Wek mînak, ji ber ku xwezaya erdê li herêmê bandora cihên çavdêriyê yên statîk bi sinor dikir, hatiye nirxandin ku encamên çêtirîn bi avakirina tîmên çavdêrên mobîl werin bidestxistin ku bi rê, bi helîkopter û li kendava Fonseca û avên nêzîk, bi keştiyên dewriyeyê û keştiyên bilez dewriyeyên birêkûpêk pêk bînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |sernav=ONUCA - Background |malper=peacekeeping.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-01 |roja-arşîvê=2023-07-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230722142038/https://peacekeeping.un.org/sites/default/files/past/onucabackgr.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1992an de komeke dadgeha navneteweyî ya dadê ([[ICJ]]) li ser nakokiya erd, girav û sinorên deryayî biryar daye ku nakokiya kendavê jî beşek ji wê bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.icj-cij.org/case/75 |sernav=Land, Island and Maritime Frontier Dispute (El Salvador/Honduras: Nicaragua intervening) |malper=www.icj-cij.org |roja-gihiştinê=2026-04-01 }}</ref> ICJ biryar daye ku El Salvador, Honduras û Nîkaragua kontrola Kendava Fonseca parve bikin. Giravên [[Meanguera]] û [[Meanguerita]] radestê El Salvadorê kiriye û di heman demê de girava El Tigre jî radestê Hondurasê kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kendav]] [[Kategorî:Kendavên Amerîkaya Bakur]] h66df69iy23fg3ci69q3bethlv6wn9d Kelar 0 315768 2005441 2005433 2026-04-29T12:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005441 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | statû = Bajar | nexşeya_reptiyeyê = Başûrê Kurdistanê | dewlet = [[Herêma Kurdistanê]] }} '''Kelar''' (bi [[soranî]]: کەلار) bajarekê [[Herêma Kurdistanê]] ye ku navenda îdarî ya [[Herêma Germiyan]] e. Bajar li rojavayê [[çemê Diyale]] di nav sinorê parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]] de ye ku li rojhilata [[Kifrî]] yê û li rojavayê bajarên [[Rojhilata Kurdistanê]] ya [[Qesra Şîrîn]] û [[Serpêla zehaw|Serpêla Zehawê]] de cih digire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bot.gov.krd/garmian-administration/kalar |sernav=Kalar {{!}} Unbelievable Kurdistan - Official Tourism Site of Kurdistan }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên herêma Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Bajarên Iraqê]] p937d0twif0ylga4zlyapqyaedj316t Deylemî 0 316311 2005440 2005434 2026-04-29T12:12:35Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005440 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem]]ê - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran]]ê - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{Jêder-kitêb |sernav=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |paşnav1=Farrokh |pêşnav1=Kaveh |lînka-nivîskar1= |weşanger=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |tarîx=2018 |rûpel=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |ziman=en |paşnav2=Karamian |pêşnav2=Gholamreza |paşnav3=Maksymiuk |pêşnav3=Katarzyna |lînka-nivîskar3=:pl:Katarzyna Maksymiuk }}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[îslam]]ê qebûl kirin jî.<ref>{{Jêder |nivîskar=David Wilmshurst |sernav=The Martyred Church: A History of the Church of the East |sal=2011 |weşanger=East and West Publishing }}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deylem]] [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] 7q5gzhtiioafmpphz849smj0upbqhcr 2005443 2005440 2026-04-29T13:11:23Z Kurê Acemî 105128 2005443 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem]]ê - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran]]ê - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{Jêder-kitêb |sernav=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |paşnav1=Farrokh |pêşnav1=Kaveh |lînka-nivîskar1= |weşanger=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |tarîx=2018 |rûpel=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |ziman=en |paşnav2=Karamian |pêşnav2=Gholamreza |paşnav3=Maksymiuk |pêşnav3=Katarzyna |lînka-nivîskar3=:pl:Katarzyna Maksymiuk }}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[îslam]]ê qebûl kirin jî.<ref>{{Jêder |nivîskar=David Wilmshurst |sernav=The Martyred Church: A History of the Church of the East |sal=2011 |weşanger=East and West Publishing }}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdîtî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlîk]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deylem]] [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] qb4uoqe1lm41z1b76k8ve08xqu210xy 2005645 2005443 2026-04-29T20:38:26Z Kurê Acemî 105128 2005645 wikitext text/x-wiki [[Wêne:SW Caspian.jpg|thumb|250px|Nexşeya cih û warê deylemiyan di sedsala 10an]] [[Wêne:Dailam soldier.jpg|thumb|Leşkerekî deylemî ji serdema biweyhiyan]] '''Gelê deylemiyan''' (bi [[farsiya navîn]]: ''Daylamīgān''), komekê etnîkî yê [[Gelên îranî|îranî]] bûn ku li herêma [[Deylem]]ê - herêma çiyayî ya bakurê [[Îran]]ê - dijîn. Tê gotin ku deylem gelekî şerxwaz ku di şerên nêzîkî de gelek jêhatî bûne. Deylem ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] û piştre ji aliyê împeratoriyê misilman ve wekî şervanan hatin bikaranîn.<ref name="Farrokh47">{{Jêder-kitêb |sernav=A Synopsis of Sasanian Military Organization and Combat Units |paşnav1=Farrokh |pêşnav1=Kaveh |lînka-nivîskar1= |weşanger=Publishing House of Siedlce University of Natural Sciences and Humanities |tarîx=2018 |rûpel=47 |isbn=978-83-62447-22-0 |ziman=en |paşnav2=Karamian |pêşnav2=Gholamreza |paşnav3=Maksymiuk |pêşnav3=Katarzyna |lînka-nivîskar3=:pl:Katarzyna Maksymiuk }}</ref> Li [[Faris (Gelê Îranê)|Farisê]], gelên Deylem û Gîlanê tenê karibûn ku bi serkeftî li dijî fetihkirinên misilmanan ya sedsala 6 û 7an {{Pz}} berxwedanî bikin, her çend gelek şervanên deylemî ji [[îslam]]ê qebûl kirin jî.<ref>{{Jêder |nivîskar=David Wilmshurst |sernav=The Martyred Church: A History of the Church of the East |sal=2011 |weşanger=East and West Publishing }}, r. 166.</ref> Di sedsala 9an de, gelek deylemiyan derbasa [[Zeyîdîtî|îslama zeyîdî]] bûn. Di sedsala 10an de hin ji wan derbasa [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] bûn, paşê di sedsala 11an [[Xîlafeta Fatimiyan|îsmaîlitiyê fatîmî]] û dûr ve [[nîzarîlî]]. Hem zeyîdiyan û hem jî nîzariyan heta sedsala 16an, dema ku [[Dewleta Sefewiyan|sefewiyan]] ku [[şiîtiya dozdeh îmaman]] bawer kirin, serdestiya xwe li Farisê xurt kirin. Di salên 930î de, [[Xanedana Biweyhiyan|xanedana biweyhiyan]] hatiye damezrandin ku bi eslê xwe deylemî bûne ku karîbûn piraniya axayê Farisê bin destê xwe bixin heta ku [[Împeratoriya Selcûqiyan|împeratoriya selcûqiyan]] hikûmdariya wan di sedsala 11an de xilas kiriye.{{sfn|Madelung|Felix|1995|pp=342–347}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deylem]] [[Kategorî:Gelên dîrokî]] [[Kategorî:Gelên îranî]] qe1ecslo0xotysmdpnqolr7xtsljc0r Zeyîdîtî 0 316312 2005444 2026-04-29T13:12:12Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1348262489|Zaydism]]" hatiye çêkirin 2005444 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2005445 2005444 2026-04-29T13:13:07Z Kurê Acemî 105128 2005445 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî er4d0y2ygogfho8d27x0r2rov3k5el7 2005446 2005445 2026-04-29T13:13:34Z Kurê Acemî 105128 2005446 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: qtuiw0hskwkqjhtktw0kkmmkcw1vzvk 2005447 2005446 2026-04-29T13:13:49Z Kurê Acemî 105128 2005447 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة iv3yfghfjjydzmh628vckagndyvf4ef 2005448 2005447 2026-04-29T13:13:55Z Kurê Acemî 105128 2005448 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, 3m8v0zsernzt1kp2k2eam6a0akomz3r 2005449 2005448 2026-04-29T13:14:11Z Kurê Acemî 105128 2005449 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya'' 9wqfeawdovnazwgvkyb8seb10xwapy3 2005450 2005449 2026-04-29T13:14:21Z Kurê Acemî 105128 2005450 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya'') nudeojlod2xnvbng31jp2ix50jshvxr 2005452 2005450 2026-04-29T13:16:08Z Kurê Acemî 105128 2005452 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya siunc5ahqlur0bic17uybnporu5q6qd 2005453 2005452 2026-04-29T13:16:19Z Kurê Acemî 105128 2005453 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: nbnfqj1dofd2qiyx676u3mypq5850q0 2005454 2005453 2026-04-29T13:16:32Z Kurê Acemî 105128 2005454 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية imizzcgio6aow6j99lknfanvhhyrlra 2005456 2005454 2026-04-29T13:16:45Z Kurê Acemî 105128 2005456 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, kurdî: 92mg69h5d3flcphwecowk8axkswwuni 2005457 2005456 2026-04-29T13:17:04Z Kurê Acemî 105128 2005457 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: oyuohmxl3zgdml5acu4wp5nyti63983 2005458 2005457 2026-04-29T13:17:33Z Kurê Acemî 105128 2005458 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) 8b6l3x9x60x7dtg6vh6kujz8gujcaxr 2005459 2005458 2026-04-29T13:17:51Z Kurê Acemî 105128 2005459 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke 8rh0jmh4vvpb279w1n9q8u4jfs8v5xg 2005460 2005459 2026-04-29T13:18:12Z Kurê Acemî 105128 2005460 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] 13htlr1d303lov8d1wfhbbt9hvtalnj 2005461 2005460 2026-04-29T13:18:42Z Kurê Acemî 105128 2005461 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} i5vwmp2exhd3q8jd0vug79kcjbiiw0t 2005462 2005461 2026-04-29T13:18:50Z Kurê Acemî 105128 2005462 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de r9dow4ec8mit3e760esddx78t7pgo6v 2005463 2005462 2026-04-29T13:19:27Z Kurê Acemî 105128 2005463 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî s1zflrxg8hfh6mu07kvdw6z2xvldq9t 2005464 2005463 2026-04-29T13:19:41Z Kurê Acemî 105128 2005464 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] 31br97nuunngn9pmc2eyi7axnvl6891 2005465 2005464 2026-04-29T13:20:30Z Kurê Acemî 105128 2005465 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. c7vyqxi464e3eftiib99907x9ngqwrj 2005466 2005465 2026-04-29T13:20:53Z Kurê Acemî 105128 2005466 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên kthjacrlthbu7thcc4prhs79tex5qah 2005467 2005466 2026-04-29T13:20:59Z Kurê Acemî 105128 2005467 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke 5e7ly6rg6tsmoxcbdlrp1175uil79bx 2005468 2005467 2026-04-29T13:21:22Z Kurê Acemî 105128 2005468 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê skz6lbgr018diymwd0pnatnbnfjwip7 2005469 2005468 2026-04-29T13:21:27Z Kurê Acemî 105128 2005469 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye 9k0a5a5vnhpaq2zmqfkfmbbb5blniss 2005470 2005469 2026-04-29T13:21:42Z Kurê Acemî 105128 2005470 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî q8dbiujas5yorx7u5ljsaousgeugj4r 2005471 2005470 2026-04-29T13:21:59Z Kurê Acemî 105128 2005471 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] fjyc29mafii7ehn99vhoguac0886oh5 2005473 2005471 2026-04-29T13:22:08Z Kurê Acemî 105128 2005473 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û 6h9n1gjd31bk0qbl3d44oo4wufnkc6z 2005474 2005473 2026-04-29T13:22:46Z Kurê Acemî 105128 2005474 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. 3mrcxbx9k3zpu3vsmj311b9iwg5dng2 2005475 2005474 2026-04-29T13:23:00Z Kurê Acemî 105128 2005475 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == euitxd7mvqnybha3bqo9asopov4hhe9 2005476 2005475 2026-04-29T13:23:11Z Kurê Acemî 105128 2005476 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} b8h0agfs6o4dka25e0prhsmeh54a9p4 2005477 2005476 2026-04-29T13:23:24Z Kurê Acemî 105128 2005477 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} oweom6tujjqev0h5amugmuhk4luna8g 2005478 2005477 2026-04-29T13:23:58Z Kurê Acemî 105128 2005478 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] gtbsd3iudru8ndqiegf5ono32c6187s 2005479 2005478 2026-04-29T13:24:07Z Kurê Acemî 105128 2005479 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El-Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] hlsupbb0enja7o2q7teuni87ho7qp28 2005480 2005479 2026-04-29T13:24:21Z Kurê Acemî 105128 2005480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El-Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] 05walo2gp6amhm32w15rv2jhhxtvv0s 2005481 2005480 2026-04-29T13:24:57Z Kurê Acemî 105128 2005481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = A }} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El-Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] k460468a9iawa8bp9g36nfdd5txdiuo 2005482 2005481 2026-04-29T13:26:47Z Kurê Acemî 105128 2005482 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} Zeyîdîtî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî Şiîtiya Pênçî, an El-Firqah An-Naçiya (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] hkuepjev5yh8qcnfj9rw0izv8072k9w 2005483 2005482 2026-04-29T13:27:13Z Kurê Acemî 105128 2005483 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî) şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] 2jedu2neonfz6tehsimqfnfusgm41zk 2005484 2005483 2026-04-29T13:27:22Z Kurê Acemî 105128 2005484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê. Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] fg1ybpnti8ckofqmc3re06dg8pavpmd 2005485 2005484 2026-04-29T13:27:39Z Kurê Acemî 105128 2005485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê.<ref>{{cite book |title=Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union |author=Stephen W. Day |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |page=31 |isbn=9781107022157}}</ref> Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] sqfw8t3juailoi0pdbz6qx7mjgtf66d 2005486 2005485 2026-04-29T13:27:58Z Kurê Acemî 105128 2005486 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê.<ref>{{cite book |title=Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union |author=Stephen W. Day |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |page=31 |isbn=9781107022157}}</ref> Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Binêre == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] jnikvdcmb0s3r0ciuffbrykc98ks2i6 2005487 2005486 2026-04-29T13:28:13Z Kurê Acemî 105128 2005487 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê.<ref>{{cite book |title=Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union |author=Stephen W. Day |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |page=31 |isbn=9781107022157}}</ref> Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Binêre == * [[Hûsiyên Yemenê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] 6jp2lhumwtpsy1krr8vuiyoqsm0qu49 2005488 2005487 2026-04-29T13:28:32Z Kurê Acemî 105128 2005488 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen|Yemenê]] ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[Îslam|îslamiya]] [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê.<ref>{{cite book |title=Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union |author=Stephen W. Day |publisher=Cambridge University Press |date=2012 |page=31 |isbn=9781107022157}}</ref> Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Binêre == * [[Hûsiyên Yemenê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] 1n36kg4pokg3ou1t1ivjwtqgrqesti0 2005489 2005488 2026-04-29T14:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir.) 2005489 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Ansar Allah Logo.svg | sernavê_wêne = Logoyeke ku ji aliyê [[Hûsiyên Yemenê|Hûsiyan]], rêxistineke siyasî û leşkerî ya îslamî û vejînkerê zeyîdîtiyê li [[Yemen]]ê ve tê bikaranîn, bi nivîsa erebî: "Ey bawermend, bibin piştgirên Xwedê" ([[Quran]] 61:14) }} '''Zeyîdîtî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: الزَّيْدِيَّة, ''az-Zaydiyya''), wekî '''Şiîtiya Pênçî''', an '''El-Firqah An-Naçiya''' (erebî: الفرقة الناجية, [[Kurmancî|kurdî]]: Mezheba Rizgarkirî), şaxeke [[îslam]]iya [[Şiîtî|şiî]] ye ku di sedsala 8an {{Pz}} de, piştî serhildana bêserkeftî ya [[Zeyîd îbn Elî]] li dijî [[Xanedana Emewiyan|xelîfetiya emewiyan]] derketiye holê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Regionalism and Rebellion in Yemen: A Troubled National Union |nivîskar=Stephen W. Day |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2012 |rûpel=31 |isbn=9781107022157 }}</ref> Zeyîdîtî yek ji şaxên sereke yên şiîtiyeyê ye, du yên din jî [[îsmaîlîtî]] û [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehperestî]] ne. == Binêre == * [[Hûsiyên Yemenê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şiîtî]] 90ysed9cc7eequpmh9x41p2d73to1ts Gotûbêj:Qesra Keçikê 1 316313 2005491 2026-04-29T16:33:59Z Avestaboy 34898 /* Qesr an Keleh ? */ beşeke nû 2005491 wikitext text/x-wiki == Qesr an Keleh ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Bi almanî '''Mädchenburg''' tê gotin.Heke ez şaş nebim peyva Burg dikare wek '''Qesr''' jî were wergerandin. Bi tirkî '''Kiz kalesî''' tê gotin . Û '''kale''' jî [[Keleh]] e. Kîjan werger li gorî we çêtir e ? '''Qesra Keçikê''' an '''Keleha Keçikê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:33, 29 nîsan 2026 (UTC) 50pkn8w9ti2bvbxl0n0miabuz1tlubd 2005507 2005491 2026-04-29T16:55:17Z Penaber49 39672 /* Qesr an Keleh ? */ Bersiv 2005507 wikitext text/x-wiki == Qesr an Keleh ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Bi almanî '''Mädchenburg''' tê gotin.Heke ez şaş nebim peyva Burg dikare wek '''Qesr''' jî were wergerandin. Bi tirkî '''Kiz kalesî''' tê gotin . Û '''kale''' jî [[Keleh]] e. Kîjan werger li gorî we çêtir e ? '''Qesra Keçikê''' an '''Keleha Keçikê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:33, 29 nîsan 2026 (UTC) :Qesr û Keleh heman têgeh nînin Wek mînak Qesrsa Îshak Paşa û Keleha Wanê. [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 29 nîsan 2026 (UTC) irb25gtf94m93hgvuvdxnttrgi5esr0 2005510 2005507 2026-04-29T16:58:04Z Penaber49 39672 /* Qesr an Keleh  ? */ 2005510 wikitext text/x-wiki == Qesr an Keleh ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Bi almanî '''Mädchenburg''' tê gotin.Heke ez şaş nebim peyva Burg dikare wek '''Qesr''' jî were wergerandin. Bi tirkî '''Kiz kalesî''' tê gotin . Û '''kale''' jî [[Keleh]] e. Kîjan werger li gorî we çêtir e ? '''Qesra Keçikê''' an '''Keleha Keçikê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:33, 29 nîsan 2026 (UTC) :Qesr û Keleh heman têgeh nînin Wek mînak Qesrsa Îshak Paşa û Keleha Wanê. Nav bi şaşî hatiye nivîsandin [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 29 nîsan 2026 (UTC) kdbt3lzrwb445s12ly4f1dd3950v74c 2005711 2005510 2026-04-30T03:53:04Z Balyozbot 42414 Bot: {{[[Şablon:Serê gotûbêjê|Serê gotûbêjê]]}} lê hat zêdekirin 2005711 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Qesr an Keleh ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Bi almanî '''Mädchenburg''' tê gotin.Heke ez şaş nebim peyva Burg dikare wek '''Qesr''' jî were wergerandin. Bi tirkî '''Kiz kalesî''' tê gotin . Û '''kale''' jî [[Keleh]] e. Kîjan werger li gorî we çêtir e ? '''Qesra Keçikê''' an '''Keleha Keçikê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:33, 29 nîsan 2026 (UTC) :Qesr û Keleh heman têgeh nînin Wek mînak Qesrsa Îshak Paşa û Keleha Wanê. Nav bi şaşî hatiye nivîsandin [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 29 nîsan 2026 (UTC) oby6whkgkc2qteps3yutyf6gk8hhoot Kategorî:Rojnamevanên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316314 2005492 2026-04-29T16:37:06Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005492 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005493 2005492 2026-04-29T16:38:54Z Avestaboy 34898 2005493 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] 525ekj539xo89brbbnj6wpst1sx0iya 2005494 2005493 2026-04-29T16:39:23Z Avestaboy 34898 2005494 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman]] 4787avobkjh6rfj17ibwy6ki4an6g4j 2005495 2005494 2026-04-29T16:40:16Z Avestaboy 34898 2005495 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Nivîskarên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Rojnamevanên alman|:]] tnbe4q3cupq07utcuni96orckkg0zg2 Kategorî:Hunermendên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316315 2005497 2026-04-29T16:43:12Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005497 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005499 2005497 2026-04-29T16:44:17Z Avestaboy 34898 2005499 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] 7w467stktu2wm2ylkoeecfqwx4k37v4 2005500 2005499 2026-04-29T16:45:16Z Avestaboy 34898 2005500 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên alman]][[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] 36o1jibb1k6hk97syu7ty95q00blf4g 2005501 2005500 2026-04-29T16:45:58Z Avestaboy 34898 2005501 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên alman]][[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan|:Prûsya]] 0qfcto51s2o5vhmi93r3rwzxrqzvi1i 2005502 2005501 2026-04-29T16:46:28Z Avestaboy 34898 2005502 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên alman|:Prûsya]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] fiv1yjndeznv09ninspaim6ygh74iga Kategorî:Endezyarên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316316 2005503 2026-04-29T16:49:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005503 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005504 2005503 2026-04-29T16:50:49Z Avestaboy 34898 2005504 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] 7w467stktu2wm2ylkoeecfqwx4k37v4 2005505 2005504 2026-04-29T16:51:59Z Avestaboy 34898 2005505 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endezyarên alman]][[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] bj0vpcqr4jw77asxevznqdq0bdbj803 2005506 2005505 2026-04-29T16:52:39Z Avestaboy 34898 2005506 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endezyarên alman|:Prûsya]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] ibj7ylou95w5t5rie1knnqh1w6dqkur 2005517 2005506 2026-04-29T17:05:13Z Avestaboy 34898 2005517 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Endezyarên alman|:Prûsya]] [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê]] tdy8dq4fsnuolc5ycsuyrdjwzmoiobo Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316317 2005508 2026-04-29T16:56:44Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005508 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005509 2005508 2026-04-29T16:57:51Z Avestaboy 34898 2005509 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] 7w467stktu2wm2ylkoeecfqwx4k37v4 2005511 2005509 2026-04-29T16:58:32Z Avestaboy 34898 2005511 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Zanyarên alman]] ehs6jifdfay1wr3mz1eqh6d5tybl4tq 2005512 2005511 2026-04-29T16:59:03Z Avestaboy 34898 2005512 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Zanyarên alman|:]] 9esuqkh66b464yenslqmq920mzlwr9e Kategorî:Siyasetmedarên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316318 2005513 2026-04-29T17:01:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005513 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005514 2005513 2026-04-29T17:02:21Z Avestaboy 34898 2005514 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005515 2005514 2026-04-29T17:03:08Z Avestaboy 34898 2005515 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat more|Prûsya}} h40jkmlpivpbh3c5dzv01c2j0ztboet 2005516 2005515 2026-04-29T17:03:44Z Avestaboy 34898 2005516 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Cat more|Prûsya}} [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] 28g31tnlfhjv2dfouipmgqcwfhubp36 2005594 2005516 2026-04-29T18:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart.) 2005594 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Bnr kat|Prûsya}} [[Kategorî:Kesên ji Keyaniya Prûsyayê li gorî pîşeyan]] ka01xirjzezkwucslpzlczaufnx1ppa Kategorî:Stêrnasên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316319 2005518 2026-04-29T17:06:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005518 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005519 2005518 2026-04-29T17:07:56Z Avestaboy 34898 2005519 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê]] n7s6m82ut3m0ej0eorh612brrm2q1gq 2005520 2005519 2026-04-29T17:09:49Z Avestaboy 34898 2005520 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê]] 5t80v4v4vkt35khsigil4urxus6elb7 2005521 2005520 2026-04-29T17:10:28Z Avestaboy 34898 2005521 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê|Stêrnas]] glrbbjqwcl09fojobyur8or4uh3rmpa 2005522 2005521 2026-04-29T17:11:04Z Avestaboy 34898 2005522 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman|;Prûsya]] [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê|Stêrnas]] et52mj6n4co8m30yoa7gc4slzk6z05t Kategorî:Stêrnasên alman ên jin 14 316320 2005523 2026-04-29T17:12:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005523 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005524 2005523 2026-04-29T17:13:27Z Avestaboy 34898 2005524 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] heep5aodw69vbcv2rzef1p92tohel9x 2005525 2005524 2026-04-29T17:14:00Z Avestaboy 34898 2005525 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Stêrnasên jin]] 14zsb6kx0ex72wwh2zpv9ejtvhp58p3 2005526 2005525 2026-04-29T17:15:47Z Avestaboy 34898 2005526 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Stêrnasên jin]] [[Kategorî:Zanyarên alman ên jin]] ajyqzr9ckwicelmw5586brv33ac7a0c 2005527 2005526 2026-04-29T17:16:13Z Avestaboy 34898 2005527 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Stêrnasên jin|Stêrnasên jin]] [[Kategorî:Zanyarên alman ên jin]] ezhns5xe4ijebyj53wydfy0dfc5y7bi 2005528 2005527 2026-04-29T17:16:54Z Avestaboy 34898 2005528 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên alman ên jin]] 66no5isaorzzovbrq69q1iiwv1al69g 2005529 2005528 2026-04-29T17:18:24Z Avestaboy 34898 2005529 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên alman ên jin|Stêrnas]] jlswjckwqcscmdq8tegyw8pn89yntpc 2005530 2005529 2026-04-29T17:20:43Z Avestaboy 34898 2005530 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman|Stêrnasên alman]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên alman ên jin|Stêrnas]] q3oo3vr4sporft8u0f7r66pgb75rjcj 2005531 2005530 2026-04-29T17:21:12Z Avestaboy 34898 2005531 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên alman|+]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên alman ên jin|Stêrnas]] gjdo4nkok6swwpi9nhjv5a6kx5lv67n Kategorî:Matematîknasên ji Keyaniya Prûsyayê 14 316321 2005536 2026-04-29T17:27:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005536 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005537 2005536 2026-04-29T17:28:26Z Avestaboy 34898 2005537 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê]] n7s6m82ut3m0ej0eorh612brrm2q1gq 2005538 2005537 2026-04-29T17:29:58Z Avestaboy 34898 2005538 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Matematîknasên alman]] [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê]] aibwh7gxrwdsskpnresuxqe5wmt7kec 2005539 2005538 2026-04-29T17:30:53Z Avestaboy 34898 2005539 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Matematîknasên alman|.Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Zanyarên ji Keyaniya Prûsyayê]] bz75crwmcc0aywbwijvxth3hwguxxvp Kategorî:Matematîknasên alman 14 316322 2005540 2026-04-29T17:31:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005540 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005541 2005540 2026-04-29T17:32:58Z Avestaboy 34898 2005541 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Matematîknas |netewe=alman |dewlet=almanya |serkategorî=zanyar}} 7933iea5ao5muwv0xekhs9b0epgd4jd Kategorî:Matematîknasên mecar 14 316323 2005542 2026-04-29T17:34:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005542 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005543 2005542 2026-04-29T17:36:07Z Avestaboy 34898 2005543 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Matematîknas |netewe=mecar |dewlet=mecaristan |serkategorî=zanyar}} 7jj3h7n51k0qrjgbf1gazwtpfwuf3m4 Kategorî:Matematîknasên misirî 14 316324 2005544 2026-04-29T17:37:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005544 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005545 2005544 2026-04-29T17:38:06Z Avestaboy 34898 2005545 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Matematîknas |netewe=misirî |dewlet=misir |serkategorî=zanyar}} m5beb8bsub2z83d3m6303k1i0g4bw0z Kategorî:Matematîknasên brîtanî 14 316325 2005546 2026-04-29T17:39:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005546 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005547 2005546 2026-04-29T17:40:35Z Avestaboy 34898 2005547 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Matematîknas |netewe=brîtanî |dewlet=Keyaniya Yekbûyî |serkategorî=zanyar}} mv9dxnso8jz30xwgno9ay7d16067fg0 Kategorî:Matematîknasên holendî 14 316326 2005548 2026-04-29T17:42:52Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{ewkên ewk |pîşe=Matematîknas |netewe=holendî |dewlet=holenda |serkategorî=zanyar}}" hat çêkirin 2005548 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Matematîknas |netewe=holendî |dewlet=holenda |serkategorî=zanyar}} ni3f7tz96a09eyneqoooem51zkgb1ia Kategorî:Matematîknasên wêlsî 14 316327 2005549 2026-04-29T17:45:17Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005549 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005550 2005549 2026-04-29T17:46:41Z Avestaboy 34898 2005550 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî]] 11o8rwvvldva8qkhm9u91g7jv62fepy 2005551 2005550 2026-04-29T17:47:15Z Avestaboy 34898 2005551 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî]] [[Kategorî:Zanyarên wêlsî]] 37zzgzg89zuz5794rhp6fss8azrk0wz 2005552 2005551 2026-04-29T17:47:55Z Avestaboy 34898 2005552 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|.Wêlsî]] [[Kategorî:Zanyarên wêlsî]] nfrklpu1jxih07ruvbc0n156hb7xu2s 2005553 2005552 2026-04-29T17:49:02Z Avestaboy 34898 2005553 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|.Wêlsî]] [[Kategorî:Zanyarên wêlsî|Matematîknas]] abq72dt0tc59cs0a8au8ms0oiokus36 2005555 2005553 2026-04-29T17:52:25Z Avestaboy 34898 2005555 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|.Wêlsî]] [[Kategorî:Zanyarên wêlsî|Matematîknas]] 3xcbh7whthe99ece23pcdsf4hcxyv36 Kategorî:Matematîknasên skotlendî 14 316328 2005554 2026-04-29T17:50:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005554 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005556 2005554 2026-04-29T17:52:56Z Avestaboy 34898 2005556 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005557 2005556 2026-04-29T17:53:54Z Avestaboy 34898 2005557 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|.Skotlendî]] [[Kategorî:Zanyarên skotlendî|Matematîknas]] g2pjo2tjr2wd5rt79x2d406fuvxf65y Kategorî:Matematîknasên îngilîz 14 316329 2005558 2026-04-29T17:56:00Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005558 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005559 2005558 2026-04-29T17:57:30Z Avestaboy 34898 2005559 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|.Îngilîz]] [[Kategorî:Zanyarên îngilîz|Matematîknas]] 5y1rm8it2f1lbpckw0nwswave79m19d Kategorî:Matematîknasên brîtanî yên jin 14 316330 2005560 2026-04-29T17:59:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005560 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005561 2005560 2026-04-29T18:01:29Z Avestaboy 34898 2005561 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî]] 9e3sd5st2os1qv0pcmtq0jpcsufcwqh 2005562 2005561 2026-04-29T18:02:20Z Avestaboy 34898 2005562 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|+Jin]] bq14tvbgaqp94fsah2vi58sxy67wljq 2005563 2005562 2026-04-29T18:03:21Z Avestaboy 34898 2005563 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên brîtanî yên jin]] goim3i76r6ov9kr5txo4vjpjxjq0pyp 2005564 2005563 2026-04-29T18:04:22Z Avestaboy 34898 2005564 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Matematîknasên brîtanî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên brîtanî yên jin|matematîknas]] he4zr5tj766m7pfwjyhwgmrtmoaeogs Kategorî:Stêrnasên amerîkî yên jin 14 316331 2005572 2026-04-29T18:11:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005572 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005573 2005572 2026-04-29T18:12:49Z Avestaboy 34898 2005573 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên amerîkî yên jin|Stêrnas]] 99musckoaw34vcihos7mtef00ai31m0 2005639 2005573 2026-04-29T19:32:30Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005639 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên amerîkî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên amerîkî yên jin|Stêrnas]] ct0nx2msyyv4o9dssyoimb6wb5k3s7t Kategorî:Stêrnasên awistralî yên jin 14 316332 2005574 2026-04-29T18:14:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005574 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005575 2005574 2026-04-29T18:15:43Z Avestaboy 34898 2005575 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî yên jin|Stêrnas]] n78e8irccfa51bvfisdtmowkz5xzli4 2005638 2005575 2026-04-29T19:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005638 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên awistralî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên awistralî yên jin|Stêrnas]] k1x9qlezyvd0dbdpgg2grfchdmn7dsh Kategorî:Stêrnasên çînî yên jin 14 316333 2005576 2026-04-29T18:17:29Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005576 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005577 2005576 2026-04-29T18:19:02Z Avestaboy 34898 2005577 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên çînî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên çînî yên jin|Stêrnas]] awbds5meg5phmowoj5rwifntvz6cq3b 2005637 2005577 2026-04-29T19:32:24Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005637 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên çînî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên çînî yên jin|Stêrnas]] jjlj41x1v9w7a1meo82g3t0hetb8of4 Kategorî:Stêrnasên fransî yên jin 14 316334 2005578 2026-04-29T18:20:55Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005578 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005583 2005578 2026-04-29T18:22:31Z Avestaboy 34898 2005583 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên fransî yên jin|Stêrnas]] 7i9fltba5tm2w193afaor7nelewznpi 2005636 2005583 2026-04-29T19:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005636 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên fransî yên jin|Stêrnas]] 5l0xea6es6s6emi6b45enmcupxio6z8 Kategorî:Zanyarên fransî yên jin 14 316335 2005584 2026-04-29T18:23:23Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005584 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005585 2005584 2026-04-29T18:24:15Z Avestaboy 34898 2005585 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005586 2005585 2026-04-29T18:25:00Z Avestaboy 34898 2005586 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zanyarên fransî]] 31sos156wi1jfu8j6elmhpiebza3l80 2005587 2005586 2026-04-29T18:25:57Z Avestaboy 34898 2005587 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Zanyarên fransî]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|fransî]] q1oyd8v4u1u37i8v2h6iczzfsblo0t0 2005588 2005587 2026-04-29T18:27:27Z Avestaboy 34898 2005588 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên fransî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Zanyarên fransî]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|fransî]] al8v0mvsx7cu4czcm54g7l7gihbz27y 2005589 2005588 2026-04-29T18:28:05Z Avestaboy 34898 2005589 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên fransî li gorî pîşeyan]] [[Kategorî:Zanyarên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|fransî]] rx3fh1v68jomozipgvmc2pe09yloblu 2005590 2005589 2026-04-29T18:29:34Z Avestaboy 34898 2005590 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên fransî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên fransî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|fransî]] e673mt75yc7k68yzl7lbx1pbkatz93x Kategorî:Jinên fransî li gorî pîşeyan 14 316336 2005591 2026-04-29T18:29:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005591 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005592 2005591 2026-04-29T18:30:41Z Avestaboy 34898 2005592 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005593 2005592 2026-04-29T18:31:24Z Avestaboy 34898 2005593 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fransî li gorî pîşeyan|+]] fb0p72bny5mof6er0vctxlzner5jl6m 2005595 2005593 2026-04-29T18:32:27Z Avestaboy 34898 2005595 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fransî li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Jinên fransî]] bkgjwe2ukv3d0ifccc3ui6am2lgs7q1 2005596 2005595 2026-04-29T18:33:23Z Avestaboy 34898 2005596 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fransî li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Jinên fransî]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|fransî]] cq7nztiywuslrrjmm4dy8vlam39hc34 2005597 2005596 2026-04-29T18:34:15Z Avestaboy 34898 2005597 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fransî li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Jinên fransî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|fransî]] qafld8jm4zytwepb9f2i6zllguu7cka 2005598 2005597 2026-04-29T18:35:20Z Avestaboy 34898 2005598 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Fransî li gorî pîşeyan|+]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|fransî]] [[Kategorî:Jinên fransî| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|fransî]] 6ll1yg43jf8cur5glweb8o6wfr168m5 Kategorî:Stêrnasên îtalî yên jin 14 316337 2005601 2026-04-29T18:40:37Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005601 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005602 2005601 2026-04-29T18:41:58Z Avestaboy 34898 2005602 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên îtalî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên îtalî yên jin|Stêrnas]] nyrzfvg0r2y5efdlw04idr1x2yng86d 2005644 2005602 2026-04-29T20:32:37Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005644 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên îtalî|+Jin]] [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Zanyarên îtalî yên jin|Stêrnas]] hjcnns8tjxe34t5m8hxjn1myx0kn7h2 Kategorî:Zanyarên îtalî yên jin 14 316338 2005603 2026-04-29T18:42:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005603 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005604 2005603 2026-04-29T18:44:38Z Avestaboy 34898 2005604 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên îtalî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên îtalî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|îtalî]] iwm8s3ghihr08qssuzpo5txfzq1jsfe Kategorî:Stêrnasên meksîkî yên jin 14 316339 2005605 2026-04-29T18:46:34Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005605 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005607 2005605 2026-04-29T18:48:52Z Avestaboy 34898 2005607 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên meksîkî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên meksîkî yên jin|Stêrnas]] 51htje3d8hhei6qfrnufofe9343mc56 2005608 2005607 2026-04-29T18:50:35Z Avestaboy 34898 2005608 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}}[[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên meksîkî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên meksîkî yên jin|Stêrnas]] kvuf1m46akr11y93gcm3rbrcf6wmwu7 2005609 2005608 2026-04-29T18:50:47Z Avestaboy 34898 2005609 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên meksîkî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên meksîkî yên jin|Stêrnas]] 51htje3d8hhei6qfrnufofe9343mc56 Kategorî:Zanyarên meksîkî yên jin 14 316340 2005610 2026-04-29T18:51:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005610 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005611 2005610 2026-04-29T18:53:20Z Avestaboy 34898 2005611 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên meksîkî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên meksîkî|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|meksîkî]] pijs5wtavsr702ys3a45bfuff43iw6y 2005643 2005611 2026-04-29T20:32:31Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005643 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên meksîkî li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|meksîkî]] [[Kategorî:Zanyarên meksîkî|+Jin]] lg3ymoi8go54j8sqz8w0husuw915u2i Kategorî:Stêrnasên rûs ên jin 14 316341 2005615 2026-04-29T18:58:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005615 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005616 2005615 2026-04-29T19:00:20Z Avestaboy 34898 2005616 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Stêrnasên jin| ]] [[Kategorî:Stêrnasên rûs|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên rûs ên jin|Stêrnas]] bxebfgfu16c5utjoofd22btyh0bcxa2 Kategorî:Zanyarên rûs ên jin 14 316342 2005617 2026-04-29T19:00:51Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005617 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005618 2005617 2026-04-29T19:02:22Z Avestaboy 34898 2005618 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên rûs li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên rûs|+Jin]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|Rûs]] i6bun3g2s69orjgr5e0hq24i1nu5mrj 2005642 2005618 2026-04-29T20:32:26Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005642 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên rûs li gorî pîşeyan|Zanyar]] [[Kategorî:Zanyarên jin li gorî neteweyan|Rûs]] [[Kategorî:Zanyarên rûs|+Jin]] 8q5h5mv8npp9iz32gmqkcgmobu6udk3 Kategorî:Jinên rûs li gorî pîşeyan 14 316343 2005619 2026-04-29T19:03:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005619 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005620 2005619 2026-04-29T19:05:08Z Avestaboy 34898 2005620 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Rûs]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Rûs]] [[Kategorî:Jinên rûs| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Rûs]] [[Kategorî:Tirk li gorî pîşeyan|+Rûs]] ss0pgirj65qlw7uepo1cfitts0xk69z 2005621 2005620 2026-04-29T19:06:22Z Avestaboy 34898 2005621 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Jinên asyayî li gorî pîşeyan|Rûs]] [[Kategorî:Jinên ewropî li gorî pîşeyan|Rûs]] [[Kategorî:Jinên rûs| Pîşe]] [[Kategorî:Jin li gorî netewe û pîşeyan|Rûs]] [[Kategorî:Rûs li gorî pîşeyan|+Jin]] dtc2wk67d149h0t04vo7wit1w644s8h Kategorî:Mêrên rûs li gorî pîşeyan 14 316344 2005622 2026-04-29T19:09:02Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005622 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005623 2005622 2026-04-29T19:10:29Z Avestaboy 34898 2005623 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên rûs]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs li gorî pîşeyan]] la9fz8t7ha0cjtxtr80yoeo06kov4qk 2005624 2005623 2026-04-29T19:11:13Z Avestaboy 34898 2005624 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên rûs| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs li gorî pîşeyan]] o5mac7qed2ew4yaj7v7aefsjm1kf7di 2005625 2005624 2026-04-29T19:11:58Z Avestaboy 34898 2005625 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên rûs| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs li gorî pîşeyan|+Mêr]] lsh1ysw37d7m6e2fo726hxkvpadmkuk 2005626 2005625 2026-04-29T19:12:17Z Avestaboy 34898 2005626 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên rûs| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs li gorî pîşeyan|+ Mêr]] 21npuvrbfp68gshi74x3vpr4xpei2to 2005627 2005626 2026-04-29T19:12:33Z Avestaboy 34898 2005627 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên rûs| Pîşe]] [[Kategorî:Mêr li gorî netewe û pîşeyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs li gorî pîşeyan|+Mêr]] lsh1ysw37d7m6e2fo726hxkvpadmkuk Kategorî:Mêrên rûs 14 316345 2005628 2026-04-29T19:12:47Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005628 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005629 2005628 2026-04-29T19:14:39Z Avestaboy 34898 2005629 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên asyayî|rûs]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|rûs]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs]] cyxanyhjl5vljmpnbzbgdh0c5j1lp8z 2005630 2005629 2026-04-29T19:15:56Z Avestaboy 34898 2005630 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Mêrên asyayî|rûs]] [[Kategorî:Mêrên ewropî|rûs]] [[Kategorî:Mêr li gorî neteweyan|rûs]] [[Kategorî:Rûs|+Mêr]] 64pnt5vf99ig2rvu7vsisd1t7d7dkov Nîzarîlî 0 316346 2005646 2026-04-29T20:39:36Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1347477135|Nizari Isma'ilism]]" hatiye çêkirin 2005646 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2005647 2005646 2026-04-29T20:40:24Z Kurê Acemî 105128 2005647 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî mq805pqvenugv0aic39elva06nqcynp 2005648 2005647 2026-04-29T20:40:52Z Kurê Acemî 105128 2005648 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]] qtd7xy0emqoqc9wry8k7ly5j5r9aulb 2005649 2005648 2026-04-29T20:40:58Z Kurê Acemî 105128 2005649 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: 1ugph43b3fz8ifh90bamxwesmn3nswt 2005650 2005649 2026-04-29T20:41:09Z Kurê Acemî 105128 2005650 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية fg10r8kk7udo3ztxg5fte9wub64hi2y 2005651 2005650 2026-04-29T20:41:21Z Kurê Acemî 105128 2005651 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, o66ttc3eyyjp4p53t3go4sfurf2ydb7 2005652 2005651 2026-04-29T20:41:36Z Kurê Acemî 105128 2005652 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') giq11ragpjm6ntzc4qlrfja3xyu1ilj 2005653 2005652 2026-04-29T20:42:05Z Kurê Acemî 105128 2005653 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin 0i52764ujg641l8vtkfzo04hi9p3iej 2005654 2005653 2026-04-29T20:42:31Z Kurê Acemî 105128 2005654 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye 0v1rf4ct6mf8ivx7gekojecdwceo5pf 2005655 2005654 2026-04-29T20:43:22Z Kurê Acemî 105128 2005655 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî i07bl56j4exw5rmqv602ib74c5yrg6k 2005656 2005655 2026-04-29T20:43:48Z Kurê Acemî 105128 2005656 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. rhwd5nt1g9bsrceg18f39mveye5ftq2 2005657 2005656 2026-04-29T20:44:23Z Kurê Acemî 105128 2005657 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî a3sk3bqm1bcykdj6e2m879dkivs1ro6 2005658 2005657 2026-04-29T20:44:52Z Kurê Acemî 105128 2005658 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, tq8pzbzdtrm0qmnp4szlif8sq88vfz6 2005659 2005658 2026-04-29T20:45:44Z Kurê Acemî 105128 2005659 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî fy4hq4xc0joqr9txewkpg23izeh8wo1 2005660 2005659 2026-04-29T20:45:49Z Kurê Acemî 105128 2005660 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî, samyypmq7p2fw5drv5evidve0besz7e 2005661 2005660 2026-04-29T20:46:10Z Kurê Acemî 105128 2005661 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û b2d3glvpvxf2swomsd33rjkjn5i15uo 2005662 2005661 2026-04-29T20:46:51Z Kurê Acemî 105128 2005662 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] 9xlnxtway6zxlapfo4bvj7b8sdepytz 2005663 2005662 2026-04-29T20:47:44Z Kurê Acemî 105128 2005663 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew usûlê (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di ''fiqha'' îslamî de têne bikar anîn) 90zzkvu48bofa51etdghin9ea10bdv0 2005664 2005663 2026-04-29T20:48:44Z Kurê Acemî 105128 2005664 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew usûlê (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) bz095o0qha1mg6wg0n79hu608rkhnkc 2005665 2005664 2026-04-29T20:48:56Z Kurê Acemî 105128 2005665 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) fx9dh8wbbabz91j5z949us6fv3abgge 2005666 2005665 2026-04-29T20:49:13Z Kurê Acemî 105128 2005666 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. sb0f9umb6x1xhrowbcqkwbrt4a7wa41 2005667 2005666 2026-04-29T20:51:07Z Kurê Acemî 105128 2005667 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, ejgenph4pt9sicgli0wwjpcrt5lj8su 2005668 2005667 2026-04-29T20:51:40Z Kurê Acemî 105128 2005668 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana gwcxq956kwe2cixxgmud710iyiplbbz 2005669 2005668 2026-04-29T20:53:03Z Kurê Acemî 105128 2005669 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. 2hmjbdplqcv1wy4e3jla9e962m25i31 2005670 2005669 2026-04-29T20:53:41Z Kurê Acemî 105128 2005670 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. Axa Xan (serokê dînî) ku niha ou9p7kyu1x855y24zs1emj4h8d0fwxy 2005671 2005670 2026-04-29T20:54:34Z Kurê Acemî 105128 2005671 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. Axa Xan serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. 9e9tsqcdaslcrhmf9ec8mr20435w5y7 2005672 2005671 2026-04-29T20:54:52Z Kurê Acemî 105128 2005672 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. Axa Xan serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. Navenda cîhanî ya 5uvnyvy1gwkpml93mc95e4z4hvyxol8 2005673 2005672 2026-04-29T20:55:02Z Kurê Acemî 105128 2005673 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. Navenda cîhanî ya 70x2harzq0yo9e953ef4nl3ba0xzyyv 2005674 2005673 2026-04-29T20:55:38Z Kurê Acemî 105128 2005674 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e. mtifo8d40djzw4te44npri9rc3cku0m 2005675 2005674 2026-04-29T20:55:46Z Kurê Acemî 105128 2005675 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e. == Çavkanî == p5nwqr5t7obhh9y27wp4mu1p55ikk71 2005676 2005675 2026-04-29T20:56:45Z Kurê Acemî 105128 2005676 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e. Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene. == Çavkanî == 3dkyr4s4u3egh73q4h7xva7mmkbpcay 2005677 2005676 2026-04-29T20:57:10Z Kurê Acemî 105128 2005677 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne. ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e. Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e. Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == snlvvexf5ophun4ym3h1l94p21st3gf 2005678 2005677 2026-04-29T20:58:21Z Kurê Acemî 105128 2005678 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e. Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == 1iyw0a94ic0mmv1sz2uyorluw2ly6yv 2005679 2005678 2026-04-29T20:58:43Z Kurê Acemî 105128 2005679 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == 13hr32jpl95s58ntq9ncm3kgd840les 2005680 2005679 2026-04-29T20:59:00Z Kurê Acemî 105128 2005680 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} 2l4ezceebubtcufhr117mjbwsbnnhuq 2005681 2005680 2026-04-29T20:59:13Z Kurê Acemî 105128 2005681 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} k7amf8b5thzhj7df1k3ytmc4x8odbbz 2005682 2005681 2026-04-29T21:00:10Z Kurê Acemî 105128 2005682 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] edy7mxefznuud7wx4u25ivam3h3r64j 2005683 2005682 2026-04-29T21:00:39Z Kurê Acemî 105128 2005683 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî}} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] 3wqy68pwubu0v0si9kxds0j1rlzzqn1 2005684 2005683 2026-04-29T21:01:02Z Kurê Acemî 105128 2005684 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ismaili colors.svg | sernavê_wêne = A }} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] 8ylaygjc5kdaup34rxjb1n0tdr51h2j 2005685 2005684 2026-04-29T21:01:36Z Kurê Acemî 105128 2005685 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ismaili colors.svg | sernavê_wêne = Alayê nîzarîlî (1986) }} Nîzarîlî (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] pbdayy27wp6mbrne3l919pi8vvw47z7 2005686 2005685 2026-04-29T21:01:52Z Kurê Acemî 105128 2005686 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}{{Agahîdanka giştî | wêne = Ismaili colors.svg | sernavê_wêne = Alayê nîzarîlî (1986) }} '''Nîzarîlî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] h3kxptfjp43mbtiy2tpne31ejv90ljd 2005687 2005686 2026-04-29T21:02:28Z Kurê Acemî 105128 2005687 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Ismaili colors.svg | sernavê_wêne = Alayê nîzarîlî (1986) }} '''Nîzarîlî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[Îcdîhad|îcdîhadê]] (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîte}} [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] 7zt4wbupjmfr15npcb9zk0lrtadwppj 2005706 2005687 2026-04-29T22:32:27Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Lînk paqij kir.) 2005706 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Ismaili colors.svg | sernavê_wêne = Alayê nîzarîlî (1986) }} '''Nîzarîlî''' (bi [[Zimanê erebî|erebî]]: النزارية, ''al-Nizāriyya'') mezheba herî mezin yê [[Îsmaîlîtî|îsmaîlîtiyê]] ye ku duyem şaxê herî mezin ya [[Şiîtî|şiîtiyê]] ye, piştî [[Şiîtiya dozdeh îmaman|dozdehan]]. Hînkirinên nîzarî pirrengî, edaleta civakî û [[îcdîhad]]ê (peyveke ku behsa pratîkkirina aqilê serbixwe ji aliyê pisporên qanûna îslamî ve dike) tekez dikin - her çend ew ''usûlê'' (prensîbên metodolojîk ên kevneşopî yên ku di [[Fiqih|fiqihê îslamî]] de têne bikar anîn) red dikin. Nîzarîlî, ligel dozdehan, girêdayî dibistana fiqiha [[Şiîtî|ceferîtî]] ne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://ammanmessage.com/letter-from-h-h-the-aga-khan/ |sernav=Letter from H. H. the Aga Khan – Amman Message |malper=ammanmessage.com |roja-gihiştinê=2026-04-29}}</ref> ''Axa Xan'' serokê dînî (serokê nîzarîliyan) e.<ref name=":0" /> Navenda cîhanî ya Îmameta Îsmaîlî li [[Lîzbon]], [[Portûgal]] e.<ref name=":0" /> Tê texmîn kirin ku di navbera 15 heta 20 milyon endamên wê hene.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Follath |pêşnav=Erich |tarîx=2002-12-29 |sernav=Allahs sanfter Revolutionär |url=https://www.spiegel.de/politik/allahs-sanfter-revolutionaer-a-34be0961-0002-0001-0000-000026024525 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Der Spiegel |ziman=de |issn=2195-1349}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dînên Bakurê Afrîkayê]] [[Kategorî:Mezhebên dînî]] [[Kategorî:Mezhebên Şiîtiyê]] [[Kategorî:Şaxên dînî]] nkx57xzjh6h5pifadij7izaf2j2re3w Gotûbêja bikarhêner:Sisark 3 316347 2005724 2026-04-30T05:25:40Z Kurê Acemî 105128 /* Di derbarê xebatên tê */ beşeke nû 2005724 wikitext text/x-wiki == Di derbarê xebatên tê == Silav @[[Bikarhêner:Sisark|Sisark]], bi kerema xwe xebatên xwe serrast bike, û li gorî standardên wîkîpediyayê bi awayekî [[ensîklopedî]] binnîvise. Kerem ke û wan agahiyan li xwe lorîn bike [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir]] <—. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:25, 30 nîsan 2026 (UTC) j7qd9qeloa6e2ym1xefltd2orpvbz7a 2005725 2005724 2026-04-30T05:25:57Z Kurê Acemî 105128 2005725 wikitext text/x-wiki == Di derbarê xebatên tê == Silav @[[Bikarhêner:Sisark|Sisark]], bi kerema xwe xebatên xwe serrast bike, û li gorî standardên wîkîpediyayê bi awayekî [[ensîklopedî]] binnîvise. Kerem ke û wan agahiyan li xwe lorîn bike [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir]] <—. Gelek spas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:25, 30 nîsan 2026 (UTC) p49gfdos9vzkmn3u3svmbid1t91nheb 2005726 2005725 2026-04-30T05:26:33Z Kurê Acemî 105128 2005726 wikitext text/x-wiki == Di derbarê xebatên tê == Silav @[[Bikarhêner:Sisark|Sisark]], bi kerema xwe xebatên xwe serrast bike, û li gorî standardên wîkîpediyayê bi awayekî [[ensîklopedî]] binnîvise. Kerem ke û wan agahiyan li xwe lorîn bike [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir]] <—. Gelek spas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:25, 30 nîsan 2026 (UTC) gpe09k90zyajlisfckoehx96aaeq5i3 2005728 2005726 2026-04-30T05:28:20Z Kurê Acemî 105128 2005728 wikitext text/x-wiki {{Xêrhatin}} == Di derbarê xebatên tê == Silav @[[Bikarhêner:Sisark|Sisark]], bi kerema xwe xebatên xwe serrast bike, û li gorî standardên wîkîpediyayê bi awayekî [[ensîklopedî]] binnîvise. Kerem ke û wan agahiyan li xwe lorîn bike [[Wîkîpediya:Nivîsandin û sererastkirina gotaran|li vir]] <—. Gelek spas. [[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Kurê Acemî|gotûbêj]]) 05:25, 30 nîsan 2026 (UTC) lw6k3364s7o0g4qm1ps6wlghmb0e798 Bikarhêner:Sisark 2 316348 2005727 2026-04-30T05:27:35Z Kurê Acemî 105128 Ji te re hewce dibe 2005727 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 Zimanê estremadûrayî 0 316349 2005754 2026-04-30T08:24:50Z MikaelF 935 Rûpel bi "{{Xeber}} {{Agahîdanka giştî }} '''Zimanê estremadûrayî''' (bi estremadurayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya Spanyayê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî UNESCO ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî]] Kategorî:Zimanên..." hat çêkirin 2005754 wikitext text/x-wiki {{Xeber}} {{Agahîdanka giştî }} '''Zimanê estremadûrayî''' (bi estremadurayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya Spanyayê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî UNESCO ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] rxvig2mu2m561gf6oqbgcax64fbqg16 2005756 2005754 2026-04-30T08:25:20Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Zimanê estremadurayî]] weke [[Zimanê estremadûrayî]] guhart 2005754 wikitext text/x-wiki {{Xeber}} {{Agahîdanka giştî }} '''Zimanê estremadûrayî''' (bi estremadurayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya Spanyayê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî UNESCO ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] rxvig2mu2m561gf6oqbgcax64fbqg16 2005758 2005756 2026-04-30T08:28:54Z MikaelF 935 2005758 wikitext text/x-wiki {{Xeber}} {{Agahîdanka giştî }} '''Zimanê estremadûrayî''' yan jî '''zimanê estremenyî''' (bi estremadurayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya [[Spanya]]yê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî [[UNESCO]] ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] 3kzd8xtlfmcamc4uzvootodzlvpq96x 2005759 2005758 2026-04-30T08:30:55Z MikaelF 935 2005759 wikitext text/x-wiki {{Xeber}} {{Agahîdanka giştî }} '''Zimanê estremadûrayî''' yan jî '''zimanê estremenyî''' (bi estremadûrayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya [[Spanya]]yê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî [[UNESCO]] ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. {{Çk}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî]] [[Kategorî:Zimanên romanî]] fnlk5xvpcs7frudvw97hw2fe41j3emf 2005761 2005759 2026-04-30T08:43:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: {{[[Şablon:Çk|Çk]]}} kir {{[[Şablon:Çk|subst:Çk]]}}; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2005761 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} {{Xeber}} '''Zimanê estremadûrayî''' yan jî '''zimanê estremenyî''' (bi estremadûrayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya [[Spanya]]yê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî [[UNESCO]] ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî| ]] 3klwfq4vrcusivfqoaob0mdg4u6sbqm Zimanê estremadurayî 0 316350 2005757 2026-04-30T08:25:21Z MikaelF 935 MikaelFî/ê navê [[Zimanê estremadurayî]] weke [[Zimanê estremadûrayî]] guhart 2005757 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Zimanê estremadûrayî]] cbq4h44p1xie416ze369iamt8y7a0ql