Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk Zazakî 0 661 2005883 1948626 2026-04-30T19:23:04Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005883 wikitext text/x-wiki {{bi zazakî|Zazakî}} {{Agahîdank ziman | nav = Zaraveya Zazakî | navê xwemalî = | renga malbat = Hind û Ewropî | dewlet = {{Ala|Kurdistan}} | herêm = [[Anatolya navîn|Anatolya]]<br>[[Diyasporaya kurdan]] | nexşe = Mid_East_Linguistic_lg_Kopiellllll.jpg | firehiya nexşe = | binnexşe = Cihê zazakî di nav zaravayên kurdî de | zimanê zikmakî = 1.700.000 - 2.300.000<ref>Duus (EDT) Extra, D. (Durk) Gorter, Guus Extra, ''The Other Languages of Europe: Demographic, Sociolinguistic and Educational Perspectives'', Multilingual Matters (2001). ISBN 1-85359-509-8. p. 415. [http://books.google.com/books?ie=UTF-8&hl=en&id=hvmy_skUPNYC&dq=other+languages+of+europe+%2B+zaza&prev=http://books.google.com/books%3Fq%3Dother%2Blanguages%2Bof%2Beurope%2B%252B%2Bzaza&lpg=PA415&pg=PA415&sig=tlJoBh62H4A8EfSqF1yDcYZm30k Accessed online] at [[Google]] book search.</ref> | malbat1 = [[Hind û Ewropî|Zimanên hind û ewropî]] | malbat2 = [[Zimanên hind û îranî]] | malbat3 = [[Zimanên îranî]] | malbat4 = [[Zimanên îranî#Zimanên îranî yên rojava|Zimanên îranî yên rojava]] | malbat5 = [[Zimanên îranî yên bakur-rojava]] | malbat6 = [[Kurdî]] | malbat7 = [[Zaza-Goranî]] | nivîs = Tîpên latînî, erebî | netewe = | kêmnetewe = | ajans = | iso1 = | iso2 = zza | iso3 = zza | agahdarî = }} {{Nexşeya zimanên kurdî}} '''Zazakî''' wekî '''dimilî, kirdkî''' û '''kirmanckî''' ji tê zanin, yek ji zaravayên [[kurdî]]<ref>Lerch, Peter I. (1857), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Peter%20Lerch.pdf Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg];<br /> Latham, Robert Gordon (1862), [https://books.google.com.tr/books?id=aygTAAAAQAAJ&dq=zaza%20kurd&hl=tr&pg=PA260#v=onepage&q=zaza&f=false Elements of Comparative Philology]. Publisher: Walton and Maberly, London, s. 260 : "the Zaza is a Kurd dialect from the north-western frontier";<br /> Lepsius, Carl Richard (1863), "Kurd (Zaza Dialect)”, [https://books.google.com.tr/books?id=9cb_l3NJv-4C&printsec=frontcover&dq=Standard+Alphabet+for+Reducing+Unwritten+Languages+and+Foreign+Graphic&hl=tr&sa=X&ved=2ahUKEwj5ldHb66HwAhXtoosKHazKBFUQ6AEwAHoECAQQAg#v=snippet&q=zaza&f=false Standard Alphabet for Reducing Unwritten Languages and Foreign Graphic Systems to a Uniform Orthography in European Letters]. Publisher: Williams & Norgate, p. 136-137 & 301;<br /> Müller, Friedrich (1865) [http://books.google.com.tr/books/about/Beitr%C3%A4ge_zur_Kenntniss_der_neupersische.html?id=T71DAAAAcAAJ&redir_esc=y Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache] (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3 );<br />Bonwick, James (1873), [http://archive.org/stream/treasuryoflangua00bonwiala#page/300/mode/2up The Treasury of languages; a rudimentary dictionary of universal philology, London : Hall and Co., r. 300] "ZAZA. KURDISH dialect of N.W. Persia, allied to BUKHAREE.");<br />Jaba, Alexandre & Justi, Ferdinand (1879) Dictionnaire kurde-français, St.-Pétersbourg, Commissionaire de l'Académie impériale des sciences);<br />Houtum-Schindler, A. (1884), "Beiträge zum kurdischen Wortschatze", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Bd. 38);<br />Albert Socin, “Die Sprache der Kurden”, Grundriss der Iranischen Philologie, Editor: Wilhelm Geiger & E.Kuhn, Band: I, Strassburg 1898, p.250);<br />Le Coq, Albert Von (1903), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Albert%20Von%20Le%20Coq-I.pdf Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin];<br />Soane, Ely Banister (1913), Grammar of the Kurmanjî or Kurdish Language, London 1913 / E. S. Soane (1909), Notes on Kurdish Dialects, A Classic Reference Tool On The Kurdish Dialects First Published In 1909, Asian Educational Services, 2003 - 98 sayfa, s.6);<br />Fossum, Ludvig Olsen (1919), [http://archive.org/stream/APracticalKurdishGrammar/Practical-Kurdish-Grammar#page/n1/mode/2up A Practical Kurdish Grammar, The Inter-Synodical Ev. Lutheran Orient -Mission Society, Augsburg Publishing House, Minneapolis] "As a conclusion, we seem to be justified in making the assertion, that for linguistic purposes, we may collect all the Kurdish dialects into three large groups, covering the three large districts of North, Central, and South Kurdistan. In North Kurdistan we have the Zaza group, in Central Kurdistan we have the Kermanji group, and in South Kurdistan we have the Lur and Kelhur group.");<br />Bedirxan, Celadet (1933) “Zarê Dumilî û Mewlûda 'Usman Efendî” Hawar, Hejmar: 23, 25 tîrmeh (temmuz) 1933, r. 1-6 "Zarê dumilî: Ev zar zimanê kurdên dumilî an zaza ne. Kurdên dumilî di welatê jorîn di rojavayê wî welatî de rûniştî ne.");<br />Safrastian, Arshak (1948), Kurds and Kurdistan, Harvill Press, London .r.106 "The tribes of Dersim speak the Zaza-Dialect of the Kurdish language");<br />McCarus, Ernest N. (1958), A Kurdish Grammar, American Council of Learned Societies, s.1);<br />Bedirxan, Celadet Ali & Lescot, Roger (1970), Grammaire kurde, Maisonneuve, Paris, s.V);<br />Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.);<br />F. R. Akrawy (1982), Standard Kurdish grammar, s.19);<br />Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), [http://www.glottolog.org/resource/reference/id/94341.xhtml The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r.] ([http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221172027/http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en |date=2014-02-21 }});<br />Houston, Christopher (2001), [http://books.google.com.tr/books?ei=q7SCUYjBNYKFO5mTgcAN&hl=tr&id=KWttAAAAMAAJ&dq=%22zazaki%22#search_anchor Islam, Kurds and the Turkish nation state, Berg, s.129] "Zazaki (a Kurdish dialect)";<br />Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish");<br />Walter, Mary Ann (2004), [http://faculty.wcas.northwestern.edu/~maw962/docs/glow-zazaki-handout.pdf "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Thessaloniki, 18-21 April 2004] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100615110058/http://faculty.wcas.northwestern.edu/~maw962/docs/glow-zazaki-handout.pdf |date=15 June 2010 }} "Kurdish: Sorani, Kurmanji, Zazaki...");<br />O'Neil, Mary Lou (2007), "Linguistic Human Rights and the Rights of Kurds", [http://books.google.com.tr/books?id=ubjCDGcZ1Z4C&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22zaza%20is%20actually%20a%20Kurdish%20dialect%22&f=false Human Rights in Turkey, Editör: Zehra F. Kabasakal Arat, University of Pennsylvania Press, s.74] "Zaza is actually a Kurdish dialect");<br />Aygen, Gülşat (2010), [http://lincom-shop.eu/shop/article_ISBN%2B9783862880157/LWM-479%3A-Zazaki_Kirmanck%C3%AE-Kurdish.html?pse=apq Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa];<br />D. Ridgeway (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=F2SRqDzB50wC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22Zazaki%20Kurdish%20%28Dimli%29%22&f=false "Etruscan", Concise Encyclopedia of Languages of the World, Elsevier, Oxford, r.401] "Zazaki Kurdish (Dimli)";<br />Watts, Nicole F. (2010), [http://books.google.com.tr/books?id=yXWl40KJfKEC&printsec=frontcover&hl=tr#v=onepage&q=%22Zazaki%20and%20Gurani%22&f=false Activists in Office: Kurdish Politics and Protest in Turkey (Studies in Modernity and National Identity), University of Washington Press, r.xii, 12, 151] "Linguistically, there is no single Kurdish language, but two main language groups (Kurmanji and Sorani) and two other dialects (Zazaki and Gurani).";<br />[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/325225/Kurdish-language "Kurdish language", Encyclopædia Britannica], Online: 29 Adare 2013);<br />[http://kurds_history.enacademic.com/142/Dimili Academic Dictionaries and Encyclopedias] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130625160426/http://kurds_history.enacademic.com/142/Dimili |date=2013-06-25 }} (li gora malpera "Academic Dictionaries and Encyclopedias" Zazakî zaraveyekî kurdî ye);<br />[http://www.bibliomonde.com/donnee/turquie-les-langues-117.html Biblio Monde Bibliographie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130205031854/http://www.bibliomonde.com/donnee/turquie-les-langues-117.html |date=2013-02-05 }} (li gora bibloteka "biblio-monde" zazaki dîyalekta kurdî ye);<br />[http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm Encyclopedia of the Middle East] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130103082730/http://www.mideastweb.org/Middle-East-Encyclopedia/kurds.htm |date=2013-01-03 }} (li gora "Encyclopedia of the Middle East", zazakî zaraveya kurdî ye);<br />[http://www.teheran.ir/spip.php?article1146 Mireille Ferreira,"Le kurde, langue du peuple des montagnes", la revue de Téhéran] (li gora rojnameya îranî "la revue de Téhéran", zazakî zaraveya kurdî ye);<br />[https://web.archive.org/web/20140423044958/http://www.loghatnaameh.org/dehkhodaworddetail-ddb0d9d15521422d8121428c8a7a02fe-fa.html Elî Ekber Dehxuda, Lugatname] - Onlîne: 29 Adar 2013 "Zazakî, cureyeke taybet a zimanê kurdî ye" "زازائی . نوعی مخصوص از زبان کردی" );<br />T.C. Millî Eğitim Bakanlığı, Talim Ve Terbiye Kurulu Başkanlığı, [http://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_09/11051949_kurtce_ortaokul_5.pdf Ortaokul Ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller Ve Lehçeler Dersi (Kürtçe; 5. Sınıf) Öğretim Programı, Ankara 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121021231736/http://ttkb.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2012_09/11051949_kurtce_ortaokul_5.pdf |date=2012-10-21 }}, "Bu program ortaokul 5, 6, 7, ve 8. sınıflar seçmeli Kürtçe dersinin ve Kürtçe’nin iki lehçesi Kurmancca ve Zazaca için müşterek olarak hazırlanmıştır. Program metninde geçen “Kürtçe” kelimesi Kurmancca ve Zazaca lehçelerine birlikte işaret etmektedir.";<br />Prof. Dr. Kadrî Yildirim & Yrd. Doç. Dr. Abdurrahman Adak & Yrd. Doç. Dr. Hayrullah Acar & Zülküf Ergün & Îbrahîm Bîngol & Ramazan Pertev, [http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf Kurdî 5 – Zazakî, Milli Eğitim Bakanlığı, 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140423061143/http://ttkb.meb.gov.tr/dosyalar/kitaplar/kurdi_5_zazaki.pdf |date=2014-04-23 }};<br />J. G. Taylor, [http://www.jstor.org/stable/3698077 Travels in Kurdistan, with Notices of the Sources of the Eastern and Western Tigris, and Ancient Ruins in Their Neighbourhood, Journal of the Royal Geographical Society of London, Vol. 35, 1865, p.39];<br /> Chalatianz, Bagrat (1905), [https://www.digi-hub.de/viewer/rest/pdf/mets/DE-11-001674421.xml/LOG_0180/Zeitschriftenartikel_Kurdische_Sagen__Chalatianz_Bagrat.pdf "Kurdische Sagen", Zeitschrift des Vereins für Volkskunde, vol 15, 1905] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200701095316/https://www.digi-hub.de/viewer/rest/pdf/mets/DE-11-001674421.xml/LOG_0180/Zeitschriftenartikel_Kurdische_Sagen__Chalatianz_Bagrat.pdf |date=2020-07-01 }}, p. 323: “Nach der Sprache unterscheidet man fünf Zweige der Kurden: 1- Kurmanc. 2. Lur, 3. Kelhur, 4. Guran, 5. Zaza.”;<br />John G. Bordie, [http://books.google.de/books?id=U5Wv8czGxE8C&printsec=frontcover&hl=de#v=onepage&q&f=false "Kurdish Dialects in Eastern Turkey", Linguistic and Literary Studies, Vol: 2 Descriptive Linguistics], Ed. Mohammad A Jazayery, TiLSM, Mouton De Gruyter, The Hague, Netherlands, 1978, p. 205-212);<br />Riza Muradi Ghiyasabadi, [http://irania.ir/ie/2609 Ferhengnamê Îran/Irania Encyclopedia, 2013] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131210230012/http://irania.ir/ie/2609 |date=2013-12-10 }};<br />Sheikh A. Waheed, The Kurds and Their Country: A History of the Kurdish People, from Earliest Times to the Present, University Book Agency, Lahore, Pakistan, 1958, (First edition: Published by United LTD, 1955) p.12);<br /> Ayako Tatsumara, "Music and Culture of the Kurds", [http://jairo.nii.ac.jp/0135/00000047 Senri Ethnological Studies, Nu: 5, 1980, r. 78];<br /> "Dımıli or Zaza Dialect", Map: Major Kurdish dialect groups shown in the Greater Kurdistan, Source: Hassanpour, 1992, p.22 ([https://books.google.com.tr/books?id=doTFAAAAQBAJ&pg=PA59&dq=Major+Kurdish+dialect+groups+shown+in+the++Greater+Kurdistan&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=2#v=onepage&q=Major%20Kurdish%20dialect%20groups%20shown%20in%20the%20%20Greater%20Kurdistan&f=false Jaffer Sheyholislami, Kurdish Identity, Discourse, and New Media, 2011, p. 59]);<br />Jaffer Sheyholislami, "The language varieties of the Kurds", [http://www.ecoi.net/file_upload/90_1447760239_bfa-regiones-et-res-publicae-the-kurds-2015.pdf published by Wolfgang Taucher & Mathias Vogl & Peter Webinger, The Kurds: History - Religion - Language - Politics, Austrian Federal Ministry of the Interior / BFA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170623164357/http://www.ecoi.net/file_upload/90_1447760239_bfa-regiones-et-res-publicae-the-kurds-2015.pdf |date=2017-06-23 }} ISBN 978-3-9503643-6-1, p. 33-36 (Map: Kurdish Variety Groups (adapted from Hassanpour 1992 & ÖPengin 2013) <br /> Crosby Howard Wheeler & Susan Anna Wheeler, "Koordish Amy", [https://archive.org/details/graceillustrated00whee/page/148/mode/2up? Grace illustrated or A bouquet from our missionary garden], Congregational Pub. Society, 1876, pp. 148-149: "Theories are various, curious, and  some of them wild, in regard to the origin of this interesting people and their two languages, — the Koormanji and the Zaza Koordish." <br /> Xeznedar, Maruf (2001), ''Mêjûyî Edebî Kurdî'', Bergî yekem, Dezgeyê çap û belawkirdinewey Aras, Hewlêr. (cited in: Dr. Maruf Xeznedar, "Zimanê Kurdî", Wergerandina ji Soranî: Seîd Veroj, Bîr, hejmar: 3, payîz 2005, pp. 75-80.)</ref> ye ku ji aliyê [[kurd]]ên [[zaza]] ve tê axaftin Li gorî [[fîlolog]]nin rojavayî dimilkî ne zaravayê kurdîye, lê zimanekî kurdî<ref>http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120928055837/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/asie/turquie_1general.htm |date=2012-09-28 }} (li gora zimannas, Jacques Leclerc, ji zaningeha Laval Quebec/Canada, zazakî zimankê kurd e, û zaza kurd in);<br />[http://www.slrk.info/articles/kurds.html Dr. Orville Boyd Jenkins, "The Kurdish Peoples"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130925042843/http://www.slrk.info/articles/kurds.html |date=2013-09-25 }};<br />[http://www.hennerbichler.info/-kurdish-complex-.html Ferdinand Hennerbichler (according to: Prof. Dr. Gernot L. Windfuhr), "Kurdish Complex"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130828014000/http://www.hennerbichler.info/-kurdish-complex-.html |date=2013-08-28 }} Onlîne: 29 Adar 2013);<br />http://www.joshuaproject.net/people-profile.php?rog3=TU&peo3=11560);<br />Pranav Anand & Andrew Nevins (2003), [http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?rep=rep1&type=pdf&doi=10.1.1.3.7379 "On Indexicals in Zazaki Reported Speech", University of Texas, Austin: October 10, 2003] "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in southeast Anatolia, the Turkish section of Kurdistan, by 2-4 million ethnic Kurds.";<br />Pranav Anand & Andrew Nevins (2004), [http://elanguage.net/journals/salt/article/download/14.20/1732 "Shifty Operators in Changing Contexts", R. Young (ed), SALT XIV 20-37, Ithaca, NY: Cornell University, r.36] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150421112554/http://elanguage.net/journals/salt/article/download/14.20/1732 |date=2015-04-21 }} "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.";<br />Pranav Anand (2006), [http://dspace.mit.edu/handle/1721.1/37418 De De Se, Thesis (Ph. D.), Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2006, r.67] "Zazaki, also known as Dimili, is an Indo-Iranian language spoken mostly in Turkey by 2-4 million ethnic Kurds.");<br />Tamina C. Stephenson (2007), [http://semanticsarchive.net/Archive/2QxMjk0O/Stephenson-2007-thesis-corrected.pdf Towards a theory of subjective meaning, Thesis (Ph. D.) Massachusetts Institute of Technology, Dept. of Linguistics and Philosophy, 2007, r.134] "Zazaki is an Indo-Iranian language spoken by ethnic Kurds in Turkey";<br />Thomas Schmidinger, [http://homepage.univie.ac.at/thomas.schmidinger/php/texte/ethnologie_kurdische_sprache.pdf Kurdische Sprache(n] <br /> Finn Thiesen (2003), "[https://www.sprakradet.no/Vi-og-vart/Publikasjoner/Spraaknytt/Arkivet/2003/Spraaknytt_2003_3_4/Kurdisk/ Kurdisk(e) språk]", [https://www.sprakradet.no/localfiles/snytt0334.pdf Språknytt 2003 / 3–4] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210413121126/https://www.sprakradet.no/localfiles/snytt0334.pdf |date=2021-04-13 }}, p. 43: “"Det finnes nemlig fem innbyrdes uforståelige varianter av kurdisk:.. Zaza i Kurdistan, som snakkes i det nordvestlige hjørnet rundt Erzincan og Elazig i Tyrkia. Gorani, som tales i to enklaver i iransk Sør-Kurdistan, nær grensen til Irak...” <br /> Terry Lynn Todd (1985), A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985, p. vi: "Speakers of Dimili are Kurds psychologically, socially, culturally, economically, and politically." <br /> Utas, Bo (1986), "Kurdiska dialekter och skriftspråk", Svensk–kurdisk journal 1986. p.8-9. & Utas, Bo & Parkvall, Mikael (1993 ?), [https://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/kurdiska "Kurdiska",] Nationalencyklopedin (The National Encyclopedia), [Online]</ref> ye. Ango li gorî wan zazakî jî mîna kurmancî zimanekî kurdan e. == Belavbûn == Zazakî bi piranî li [[bakurê Kurdistanê]] tê axaftin, lê ji aliyê hejmareke biçûk ve li hinek herêmên [[başûrê Kurdistanê]] û [[Anatolyaya Navîn]] jî tê axaftin. Wekî din ji ber sedemên koçberiyê di van dehsalên bihurî de, hejmareke mezin ji zazakîaxêfan li gelek bajarên Tirkiyeyê û [[rojavayê Ewropayê]] belav bûne. Parêzgeh û bajarên ku li wan zazakî tê axaftin ev in: # [[Aksaray]] ([[Hîlkecîk]]) # [[Bidlîs]] ([[Motkî|Modkan]]) # [[Çewlîg]] ([[Azarpêrt]], [[Bongilan]], [[Çêrme]], [[Dara Hênî]], [[Gêxî]], [[Kanîreş]] û [[Xorxol]]) # [[Dêrsim]] ([[Çemişgezek]], [[Mazgêrd]], [[Pêrtag]], [[Pilemûriye|Pilemuriye]], [[Pulur]], [[Qisle]] û [[Xozat]]) # [[Diyarbekir (parêzgeh)|Diyarbekir]] ([[Çêrmûg]], [[Çinar]], [[Erxenî]], [[Gêl]], [[Hênê]], [[Hezro]], [[Licê]], [[Karaz]], [[Pasûr]], [[Pîran]] û [[Şankuş]]) # [[Erdêxan]] ([[Mêrdînik]]) # [[Erzingan]] ([[Îlîç]], [[Kemaliye]], [[Kemax]], [[Mose]] û [[Têrcan]]) # [[Gumuşxane]] ([[:diq:Şiran|Şîrân]], [[:diq:Kelkit|Kêlkît]]) # [[Erzirom]] ([[Aşqele]], [[Çad]], [[Hesenqele]] û [[Xinûs]]) # [[Meletî]] ([[Şîro]]) # [[Mûş]] ([[Gimgim]]) # [[Riha]] ([[Sêwreg]]) # [[Semsûr]] ([[Aldûş]]) # [[Sêrt]] ([[Hewêla]]) # [[Sêwas]] ([[Qengal]], [[Zara]], [[Ulaş]], [[Macîran]] û [[Dîvrîgî]]) # [[Xarpêt]] ([[Dep]], [[Maden]], [[Miyaran]], [[Palo]], [[Qovanciyan]], [[Sîvrîce]] û [[Xulaman]]).<ref name="Malmîsanij1">Malmîsanij, [http://tr.scribd.com/doc/44991767/ Kird, Kirmanc, Dimilî veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, Îstanbul 1996, r. 3-4]</ref><ref name="Malmîsanij2">Malmîsanij, “Destpêka Edebîyata Kirmanckî (Zazakî)”, Gotarên Konferansa Edebiyata Rojhilata Navîn û Pirçandiyê, Weşanên Enstîtuya Kurdî ya Stenbolê, Îstanbul 2004, r. 39-43</ref><ref name="Çem1">Munzur Çem, [http://tr.scribd.com/doc/44990387/ Kırmança (Zazaca) Konuşan Kürtler Ve 20. Yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri]</ref> Li derdora sê-çar milyon kes hene ku xwe wek [[kird]], [[kirmanc]], [[dimilî]] yan jî [[zaza]] dibînin. == Binavkirina xwebixwe == Kesên zazakîaxêv zimanê xwe bi hin navên cuda-cuda nav dikin. * '''Kirdkî''': Li herêma [[Çewlîg]], bakurê [[Diyarbekir]]ê bi piranî ji xwe re [[kird]] û zimanê xwe re jî [[kirdkî]] an jî [[kirdî]] dibêjin. Peyva "kird" û "kurd" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1">"Roşan Lezgîn, [http://www.zazaki.net/haber/among-social-kurdish-groups-general-glance-at-zazas-503.htm Among Social Kurdish Groups – General Glance At Zazas]".</ref><ref name="Zazaki.net2">"Bilal Zilan, [http://www.zazaki.net/file/tar%C3%AEx%C3%AA-xonamekerdis%C3%AA-kirdan.pdf "Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi, 4-6 Mayıs 2012] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306053758/http://www.zazaki.net/file/tar%c3%aex%c3%aa-xonamekerdis%c3%aa-kirdan.pdf |date=2016-03-06 }}</ref> * '''Kirmanckî''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Gumuşxane|Gumusxane]] û [[Erzingan]]ê ji xwe re dibêjin kirmanc û ji zimanê xwe re jî [[kirmanckî]]. Peyva "kirmanc" û "kurmanc" ji aliyê etîmolojîk ve heman kok in.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Dimilkî''': Li herêma [[Çêrmûg]], [[Sêwreg]], [[Aldûş]]ê ji xwe re dibêjin [[dimilî]] û ji zimanê xwe re jî dibêjin [[dimilkî]] an jî [[dimilî]].<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Zazakî''': Li herêma [[Xarpêt]] û [[Maden]] ji xwe re dibêjin [[zaza]] û ji zimanê xwe re jî dibêjin zazakî. Lê ev binavkirin di salên dawî de, li deverên din jî belav bûye.<ref name="Malmîsanij1"/><ref name="Zazaki.net1"/><ref name="Zazaki.net2"/> * '''Navên Din''': Li herêma [[Qoçgirî]] û [[Sêwas]]ê mirov ji zimanê xwe re dibêjin dimilkî an jî zazakî, ji xwe re jî dibêjin zaza an jî dimilî. Ji wan re [[Ginî]] jî tê gotin. Li herêmên [[Xinûs]] û [[Varto]] jî gelê wê derê ji xwe re dibêje ''[[Şarê Ma]]'', anku "gelê me", zimanê xwe re jî dibêjin ''[[Zonê Ma]]'', "zimanê me". Ji wan re [[Çarek]] û [[Lol]] jî tê gotin. Ginî, Çarek û Lol navên eşîrê kirmanc in.<ref name="Zazaki.net2"/> Di encama xebata standardîzekirina vê zaravayê de, ji van navan '''kirmanckî''' hatiye tercîhkirin<ref name="vate1">Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişe Kirmanckî, Weşanxaneya Vateyî, Îstanbul 2005</ref> û niha di warê nivîsînê de bi pirranî ev nav tê bikaranîn. == Cihê zazakî di nav zimanan de == Zazakî yek ji zimanên kurdî ye ku ev jî zimanê îraniya bakurê rojavayî ye. Li ser cihê zazakî di nav zimanzanan de du nêrîn hene. Piraniya zimanzanan dibêjin ku zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Li gor [[Peter Lerch]]<ref name="Lerch1">Lerch, Peter I. (1857), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Peter%20Lerch.pdf Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg]</ref> (1856-57), Friedrich Müller<ref name="Muller">Müller, Friedrich (1865) [http://books.google.com.tr/books/about/Beitr%C3%A4ge_zur_Kenntniss_der_neupersische.html?id=T71DAAAAcAAJ&redir_esc=y Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache] (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt) , cîld: 3</ref> (1864), Albert van Le Coq<ref name="Lcoq1">Le Coq, Albert Von (1903), [http://www.kirdki.com/images/kitaphane/Albert%20Von%20Le%20Coq-I.pdf Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin]</ref> (1903), [[Ely Bannister Soane]]<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.co.uk/books?id=NC4OAAAAIAAJ |sernav=Grammar of the Kurmanji or Kurdish Language |paşnav=Soane |pêşnav=Ely Bannister |tarîx=1913 |weşanger=Luzac & Company |ziman=en |lînka-nivîskar=Ely Bannister Soane }}</ref> (1913), K. R. Ayyoubi, I. A. Smirnova<ref name="Ayubi-Smirnova">Ayyoubi, Kerim Rakhmanovich & Smirnova, Iraida Anatolʹevna / Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), [http://www.glottolog.org/resource/reference/id/94341.xhtml The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r.] ([http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140221172027/http://iling.spb.ru/grammatikon/smirn_98_ogl.html?language=en |date=2014-02-21 }})</ref> (1998), M. J. Kenstowicz <ref name="Kenstowicz">Kenstowicz, Michael J. (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL, s.1-2, 10 vd. "Zaza dialect of kurdish"</ref> (2004), Gülşat Aygen<ref name="Aygen">Aygen, Gülşat (2010), [http://lincom-shop.eu/shop/article_ISBN%2B9783862880157/LWM-479%3A-Zazaki_Kirmanck%C3%AE-Kurdish.html?pse=apq Zazaki/Kirmanckî Kurdish, Volume 479 of Languages of the World, Lincom Europa]</ref> (2010) zazakî yek ji zimanên kurdî ye. Her wiha li gorî piraniya kurdan zazakî yek ji zaravên zimanê kurdî ye. Li gor hin zimannasan jî zazakî-goranî ne zimanên kurdî ne. Cara yekem [[Oskar Mann]] û şagirtê wî [[Karl Hadank]]î îdîa kirine ku zazakî ne zaraveyekî kurdî ye<ref>Karl Hadank, Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek Und Kor, Kurdisch-Persische Forschungen, abt. III (Nordwestiranisch), Band IV. 1932</ref>. Ji ber vê yekê heta îro jî hin zimannas zazakî wekî zimanekî cihê qebûl dikin. Di sala 1985an de [[Zanîngeha Michiganê]] ([[DYA]]) [[Terry Lynn Todd]] lêkolîna bi navê ''A Grammar of Dimli (Also known as Zaza)'' pêşkêş kir<ref>Terry Lynn Todd, A Grammar of Dimili (also known as Zaza), Michigan 1985</ref>; Dr. [[Ludwig Paul]] ji [[Zanîngeha Giessen]]ê (ew alman e û niha li [[Zanîngeha Hamburgê]] ye)<ref>Ludwig Paul, Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie (Zazaki: Gramer u cerrebê diyalektolociye), Wiesbaden 1998</ref> û Dr. [[Zülfü Selcan]]î jî ji [[Zanîngeha Berlînê]] li ser zazakîya Dêrsimê kitêb der anîne. Dîsa, zimannas û kurdnas K. R. Ayyoubi û I. A. Smirnova jî li ser zazakîya Dêrsimê kitêbek amade kirine.<ref name="Ayubi-Smirnova"/> Zimannas Gülşat Aygen jî li ser zazakî kitêbek amade kiriye û ji aliyê zimannasiyê ve zazakî analîz kiriye<ref name="Aygen"/>. Hinek zimannasên mîna kurdnas Prof. [[Qanatê Kurdo]] ji zanîngeha [[Zanîngeha Lênîngradê]] ([[Saint Petersburg]])<ref name="Kurdo">Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Translated by Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977, 32 p.</ref>, Prof. Dr. D. [[MacKenzie]] ji zanîngeha Giessenê{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} û Prof. Dr. [[Jost Gippert]] ji [[Zanîngeha Frankfurtê]] jî li ser zazakî meqale nivisandine û lêkolîn jî çêkirine. Ji aliyê tarîxa zimên ve zazakî zêdetirîn bi [[zimanê partî]] nêzikî nişan dide.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Ango, zazakiya wê demê bi partî re pirr nêzîk bûye,{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} lêbelê partiya ku hat nivîsandin, bi xwe nebûye. Lê halê îro jî zazakî ji hêla gramer û peyvan, mînak sazkirina dema nihayîn û gelek jî guharina dengên îraniyên kevn xwe kefş dike.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di nav zimanên kurdî de zazakî û [[goranî]] gelek nêzikê hev in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Di warê zanistî de jî nêzîkbûnên cihê hene. Mirov dikane bi pîvanên xwerû zimannasî nêzîk bibe, an jî li gor pîvanên civakî û zimannasî bi hev re. Kesên ku zimên ji civakê bi tevahî îzole dikin meyla wan ew e ku zazakî weke zimanekî serbixwe nîşan bidin. Kesên ku zimên weke endakî zînde yê civakî dinirxînin, meylan wan ew e ku divê civaka axaftvanên vî zimanî xwe çawa bi nav dike, nasnameya wê û zimanê wê jî weha be. Ji bo standartkirina zazakî di sala [[1996]]'an de li [[Stockholm]]ê Grûba Xebate ya Vateyî hat avakirin. Di sala [[2004]]'an de li [[Frankfurt]]ê [[Enstîtuya Zazakî]] hat avakirin. Ji bo rojanekirina zazakî di sala [[2010]]'an de [[Ziwan-Kom]] hat avakirin. == Devokên zazakî == [[Wêne:Zaza DialectsMap-5.gif|thumb|260px| {{Legend|#1273f0|Zazakiya bakur|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#cc0033|Zazakiya navîn|border=1px solid #aaa}} {{Legend|#001552|Zazakiya başûr|border=1px solid #aaa}} ]] Di zazakî de gelek devokên biçûk hene. Li gor zimannas û nivîskarên ku li ser zazakî dixebitin, meriv dikane bi giştî zazakî bike du devokên mezin:<ref name="lezgin1">Roşan Lezgîn, Dersê Ziwanî (Kirdkî-Kırmanckî-Zazakî-Dımılkî), Weşanxaneyê Roşna, Dîyarbekir 2012, r.15</ref><ref name="pamukcu1">Fahri Pamukçu, Gramarê Zazaki, Tij, Stenbol 2001</ref> # '''Zazakiya bakur''' an jî '''devoka (şîweya) Dêrsimê''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Erzingan]], [[Gumuşxane|Gumusxane]] ([[Şiran|Şîrân]], [[Kelkit|Kêlkît]]), Qoçgirî, [[Xinûs]] û [[Gimgim]]ê tê qise kirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên [[elewî]] diaxifin. # '''Zazakiya başûr''' an jî '''devoka (şîweya) derveyî Dêrsimê''': Li [[Çewlîg]], [[Elezîz]], [[Diyarbekir]] û [[Siwêrek]]ê tê qisekirin. Meriv dikane bibêje ku kurdên sunnî diaxifin. Li gor hin zimannasan û nivîskaran jî di zazakî de sê devokên sereke hene. # '''Zazakiya bakur''': Li herêma [[Dêrsîm]], [[Erzingan]], [[Gumuşxane|Gumusxane]], Qoçgirî, [[Xinûs]] û [[Gimgim]] tê qise kirin. # '''Zazakiya navîn''': Li [[Çewlîg]], [[Elezîz]] û hin qezayên [[Diyarbekir]]ê tê qisekirin. # '''Zazakiya başûr''': Li herêma [[Çêrmûg]], [[Siwêrek]] û [[Aldûş]]ê tê qisekirin. === Mînak === * Di nav devokên zazakî de hin peyvên sînonîm: {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur||Başûr û Navendî||[[Kurmancî]] |-- |doman||qeçek, qij, tût, gede, leyîr||''zarok'' |-- |nas kerdene||şinasnayîş, nas kerdiş|| ''nas kirin'' |-- ||niya dayene, qayt kerdene||ewnîyayene, ownîyayîş||''nihêrîn, qeyd kirin'' |-- |werte (< [[Tirkî|Trk.]])||mîyan||''navber, mîyan'' |-- |thal||veng||''vala, tal'' |-- |kepûge||vinî, zince, pirnike||''bêvîl, poz, kepû'' |-- |kemere||kerra, sîye||''kevir'' |} * Di devokên bakur û başûr de du qertafên mestarê hene (ji bo lêkeran ''-ene'', ji bo navan ''-iş''). Di devoka navîn (navendî) de tenê ''-iş'' heye. {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur û Başûr||Navendî||[[Kurmancî]] |-- |kerd-ene||kerd-iş||kirin (''lêker'') |-- |kerd-iş||kerd-iş||kirin (''nav'') |-- |} * Li gor devokan ''jî'': {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" !Bakur||Başûr||Navendî||[[Kurmancî]] |-- |kî||jî||zî||jî |-- |} * Di nav devokên zazakî de guherandina dengên '''k''' û '''ç''': {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur (giştî)'''||çê||çêna||cên-||cêra(y)ene||cî |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur (hindikahî)'''||kê||kêna||gên-||gêra(y)ene||gî |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Başûr û Navendî'''||keye||keyna||gên-||gêrayene, geyrayene, geyrayîş||gî/gi |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''[[Kurmancî]]'''||xanî||keç||girtin (dema nika)||gerîn||gû |-- |} * Li gor devokan guherandina dengên '''j''', '''z''' û '''c''' {| class="wikitable" style="margin:1em 0 1em 1em; font-size:100%; text-align: left;" |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Başûr û Navendî'''||roc/roj||zewac/zewaj (< [[Erebî|Ar.]])||lac/laj||vac-/vaj-||dec/dej||poc-/pewc-/pewj- |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''Bakur'''||roz||zewez||laz||vaz-||dez||poz- |-- |bgcolor=#F2F2F2 align=center|'''[[Kurmancî]]'''||roj||zewac||law||bêj- ||êş||pijandin (dema nika) |-- |} == Rêziman == {{Gotara bingehîn|Rêzimana kurdî}} === Zayend === Hemî peyvên zazakî di halê xweser de yan nêr û yan mê ne. Di [[rengdêr]] û [[lêker]]an de jî ev taybetmendî wisa ye. Çend îstisna hene, lê peyvên mê bi giştî di dawiyê de dengê "-'''e'''" digrin, peyvên pirjimar jî di dawiyê de dengê “-'''î'''” digrin. Mînak: {| class="wikitable" |- ! colspan=2 | Yekjimar || colspan=2 | Pirjimar |- ! nêr || mê || netewandî || tewandî |-- | golik || golik'''e''' || golik'''î''' || golik'''an''' |-- | merdim || merdim'''e''' || merdim'''î''' || merdim'''an''' |-- |} Ev peyv li her sê halan jî di [[kurmancî]] de mîna “golik” tê nivîsîn. Yanî, di kurmancî de heta ku peyv di nav hevokê de neyê xebitandin, diyar nabe ku gelo ka peyv nêr, mê yan pirjimar e. Lê di zazakî de peyv bi tena serê xwe jî taybetiya xwe nîşan dide. Ev taybetmendî di zimanê kevnare de heye. Di rewşa tewandî de qertafa pirjimarîyê "-'''an'''" e. === Zemîrên kesî (Cihnavên şexsî) === {| class="wikitable" |- ! Rowspan=2| Kes ||colspan=2| Kirdkî || colspan=2| [[Kurmancî]] ||rowspan=2| [[Soranî]] ||rowspan=2| [[Kelhûrî]] ||rowspan=2| [[Lekî]] ||rowspan=2| [[Hewramî]] |- ! Netewandî || Tewandî || Netewandî || Tewandî |- |1. Yekjimar||ez||mi(n)||ez||min||min||min||mi||min |- |2. Yekjimar||ti||to||tu||te||to||tu||tu||to |- |3. Yekjimar (nêr)||o||ey||rowspan="2" align="center|ew||wî / ewî|| rowspan="2" align="center" |ew||rowspan="2" align="center|ew||rowspan="2" align="center|iw||ad |- |3. Yekjimar (mê)||a||aye||wê / ewê||ade |- |1. Pirjimar||colspan="2" align="center"|ma||em||me||ême||îme||îme||ême |- |2. Pirjimar||colspan="2" align="center"|şima||hûn||we||êwe||îwe||hume||şime |- |3. Pirjimar||ê||înan||ewana||wan||ewan||ewan||iwin||adî |} === Dema borî === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="7" ! Bireser || [[Zazakî]]|| [[Zazakî]]|| [[Kurmancî]]|| [[Soranî]] |-- | rowspan="8" | sêv,saye (mê) Goşt (nêr) |-- ||min goşt werd || min saye werd'''e'''|| min sêv/goşt xwar|| (min) xwardim |-- |to goş werd || to saye werd'''e'''|| te sêv/goşt xwar|| (to) xwardit |-- |ey goşt werd (nêr)|| ey saye werd'''e'''|| wî sêv/goşt xwar(nêr) || (ew) xwardî |-- |aye goşt werd (mê) |aye saye werd'''e'''|| wê sêv/goşt xwar(mê) || (ew) xwardî |-- |ma goşt werd || ma saye werd'''e'''|| me sêv/goşt xwar || (ême) xwardiman |-- |şima goşt werd || şima saye werd'''e'''|| we sêv/goşt xwar || (êwe) xwarditan |-- |înan goşt werd || înan saye werd'''e'''|| wan sêv/goşt xwar || (ewan) xwardiyan |-- |} === Dema niha === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Kirdkî || [[Kurmancî]] !Kurmanciya anadola navin||[[Hewramî]] || Soraniya [[Erdelanî]]||[[Soraniya hewlêrî]]|| [[Kelhûrî]] |-- | ez şina || ez diçim |ez terim|| emin/min lû/milû || min eçim || min/emin deçim || min/mi çim/diçim |-- | ti/tu wenî/wena || tu dixwî |tu tuxî|| to/etu/tu werî/morî || to exweyt || to/eto dexoy|| tû/to/ti xwey/dixwey |-- | o/a keno/kena || ew dike |ew tike|| ad kero/mikero || ew ekat || ew dekat || ew/o keyd/dikey |-- | ma zanê/zanîme || em dizanin |em tizaninî|| êma/ême zanime/mizanime || ême ezanîn|| ême dezanîn|| îme zanîm/dizanîm |-- | şima rişnenê || hûn/hing dirijînin |ûn tirijînin|| şima/şime rişîd/merişîd ||êwe erijnin || êwe derêjnin || îwe/yûwe rişnin/dirişnin |-- | ê vînenê || ew dibînin |ewna toynin|| ed wînên/moynên || ewane ewînin || ewane debînin || ewane diwînin/dînin |-- |} === Raweya fermanî (împeratîf) === {| class="wikitable" border="1" cellspacing="0" padding="5" ! Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Hewramî]] || [[Erdelanî]] || [[Soraniya hewlêrî]]|| [[Kelhûrî]] |-- | şo! ||biçe! / here! || bilû! || biço! || biço! || biço! |-- | bê! || bê! / were! || borê! || bê! bêrew! || bê! were! || bew! |-- | bike! || bike! || kere! || bike! || bike! || bike! |-- | biwere! / bûre! || bixwe! || were! || bixwe! || bixo! || bixwe! |-- | bivîne! || bibîne! || biwîne! || biwîne! || bibîne! || biwîn! / bîn! |-- | vaje! / vace! || bêje! || waçe! / baçe! || bêje! || bile! || bîj! |-- | bivare! || bibare! || biware! || biware! || bibare! || biwar! / bar! |-- |} == Xebata standardîzekirinê == Xebata standardîzekirina zazakî di sala 1996an de li [[Swêd]]ê bi avakirina [[Grûba Xebate ya Vateyî]] destpê kir. Vê koma xebatê serê pêşî encamên kombûnên xwe wekî broşur belav kir, lê dû re kovareke bi navê [[Vate (kovar)|Vate]] derxist. Ev koma xebatê heta niha 22 caran bona standardîzekirina vê zaravayê kom bûye. Vê xebatê pêşî li nivîsîna vê dîyalektê û geşbûna edebiyata wê vekiriye. Ev xebat bi awayekî biîstîqrar her berdewam e. Di standardîzekirina kirmanckî (zazakî) de ji krîterên hilbijartin an jî tesbîtkirina forma peyvan yek jê ev e ku, divê diyalektên kurdî nêzî hev bibin. Di çarçeweya xebata standardîzekirinan zaravayê zazakî de [[Vate (kovar)|kovara Vateyê]] ku dengê [[Grûba Xebate ya Vateyî]] ye û xwerû bi kirmanckî (zazakî) diweşe, heta niha 39 hejmar weşiyaye.<ref name="haberdiyarbakir1">{{Jêder |sernav=Haberdiyarbakir, Hûmara 39. ya Vateyî Vejîya |url=http://www.haberdiyarbakir.com/humara-39-ya-vateyi-vejiya-56063h/ |roja-gihiştinê=2021-01-28 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305150959/http://www.haberdiyarbakir.com/humara-39-ya-vateyi-vejiya-56063h/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ferhenga tirkî-kirmanckî (zazakî) ku ji peyvên standardkirî pêk tê<ref name="ferheng1">Vate Çalışma Grubu, Türkçe – Kırmancca (Zazaca) Sözlük, Genişletilmiş üçüncü basım, Vate Yayınevi, İstanbul, 2009</ref> û ferhenga kirmanckî (zazakî)-tirkî ku ji peyvên standardkirî û versiyonên wan pêk tê.<ref name="ferheng1"/> Grûba Xebate ya Vateyî, Ferhengê Kirmanckî (Zazakî)-Tirkî/Kırmancca (Zazaca)-Türkçe Sözlük, Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul, 2009<nowiki></ref></nowiki> cara sisêyan wekî çapa firehkirî hatin weşandin. Dîsa, kitêba rastnivîsa zazakî ya bi navê ''Rastnuştişê kirmanckî (zazakî))'' ji aliyê vê komê ve amade bû û hat weşandin.<ref name="vate1"/> Ev xebatên hanê yên organîzekirî pêşî li geşedana nivîsîna zazakî vekirin ku bi dehan kitêb li gor standardê Vateyî hatin weşandin. == Ferhengok == {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Hejmarên kirdkî''' |- | {| | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''0'' || sifir || sifir || sifir |-- | ''1'' || yew || yek || yek |-- |''2'' || di, didi || du, dudu || dû |-- | ''3'' || hîrê || sê || sê |-- | ''4'' || çar || çar || çwar |-- | ''5'' || panc || pênc || pênc |-- | ''6'' || şeş || şeş || şeş |-- | ''7'' || hewt || heft || hewt |-- | ''8'' || heşt || heşt || heşt |-- | ''9'' || new || neh || no |-- | ''10''|| des || deh || de |} | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''11''|| yewendes || yazdeh || yazde |-- | ''12''|| duwês || diwazdeh || dwazde |-- | ''13''|| hîrês || sêzdeh || sêzde |-- | ''14''|| çarês || çardeh || çwarde |-- | ''15''|| pancês || pazdeh || pazde |-- | ''16''|| şîyês || şazdeh || şazde |-- | ''17''|| hewtês || hevdeh || hevde |-- | ''18''|| heştês || hejdeh || hejde |-- | ''19''|| newês || nozdeh || nozde |-- | ''20''|| vîst || bîst || bîst |-- | ''21''|| vîst û yew || bîst û yek || bîst û yek |} | valign="top" | {| class="wikitable" !''hj.'' || Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Soranî]] |-- | ''30''|| hîris || sî || sî |-- | ''40''|| çewres || çil || çil |-- | ''50''|| pancas || pêncî || penca |-- | ''60''|| şeştî || şêst || şêst |-- | ''70''|| hewtay || heftê || hefta |-- | ''80''|| heştay || heştê || heşta |-- | ''90''|| neway || nod || newed |-- | ''100''|| se || sed || se, sed |-- | ''500''|| panc sey || pênc sed || pênc sed |-- | ''1000''|| hezar || hezar || hezar |} |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Demsal''' |- | {| cellpadding="0" cellspacing="0" style="border-top: 1px solid #AAAAAA;" |- | colspan="4" align="center" height="10" style="background-color: #E0E0E0; font-size: small; border:1px solid #AAAAAA;" | '''Nameyê Mewsiman''' |- align="center" | style="border-left: 1px solid #AAAAAA;" | Wisar | Hamnan | Payîz | style="border-right: 1px solid #AAAAAA;" | Zimistan |- | [[Wêne:Muir1.jpg|85px|link=bihar]] | [[Wêne:Strohräder.jpg|90px|link=havîn]] | [[Wêne:Autumn.westonbirt.750pix.jpg|85px|link=payîz]] | [[Wêne:Windbuchencom.jpg|85px|link=zivistan]] |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Mehên kirdkî''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="2" | Nameyê Aşman/Mengan |- !''Meh'' || Kirdkî |-- | ''1'' || Çele |-- |''2'' || Sibate |-- | ''3'' || Adare |-- | ''4'' || Nîsane |-- | ''5'' || Gulane |-- | ''6'' || Hezîrane |-- | ''7'' || Temmuze |-- | ''8'' || Tebaxe |-- | ''9'' || Êlule |-- | ''10''|| Teşrîna Verêne |-- | ''11''|| Teşrîna Peyêne |-- | ''12''|| Kanûne |-- |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="2" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Navên rojan''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="2" | Nameyê Rojan |- ! Kirdkî || [[Kurmancî]] |-- | şeme || şemî |-- | yewşeme || yekşem |-- | dişeme || duşem |-- | sêşeme || sêşem |-- | çarşeme || çarşem |-- | panşeme || pêncşem |-- | îne || în |-- |} |} {| class="mw-collapsible mw-collapsed" |colspan="3" align="left" style="background-color:#f2f2f2; width:180px" | {{Pad}}'''Navên rengan''' |- | {| class="wikitable" |+ colspan="3" | Nameyê Rengan |- ! Kirdkî || [[Kurmancî]] || [[Lekî]] |-- | sipî || spî || ispê, çermê |-- | sîya, qer || reş || reş, sê |-- | kewe, kiho || şîn || kaû |-- | sûr || sor || sor |-- | sewz, hewz, kesk, yaşil || kesk || siwz |-- | qeweyî || qehweyî || hoîl, qehveyî |-- | gewr || gewr || xakî |-- | zerd, çeqer || zer || zerd |-- |} |} == Têkildar == * [[Kird]] * [[Ginî]] == Mijarên têkildar == * [[Zaza]] * [[Hîlkecikî]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{InterWiki|code=diq|dimilkî}} {{Incubator|kiu/Serrîpel}} * [http://www.zazaki.net zazaki.net] * [http://www.kirdki.com/ kirdki.com] * [http://www.kirmancki.com/ kirmancki.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160129173536/http://www.kirmancki.com/ |date=2016-01-29 }} * [http://www.dimilki.net/ dimilki.net]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=tebax 2025 }} * [http://dersiminfo.com/ dersiminfo.com] * [http://www.vateyayin.com/ vateyayin.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130109092028/http://www.vateyayin.com/ |date=2013-01-09 }} * [http://www.dimli.net/ dimli.net] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140517034700/http://dimli.net/ |date=2014-05-17 }} * [http://www.zazakionline.com/ zazakionline.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031081427/http://www.zazakionline.com/ |date=2013-10-31 }} * [http://www.zazaki.de zazaki.de] * [http://www.zazaki-institut.de/ zazaki-institut.de] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121111204634/http://www.zazaki-institut.de/ |date=2012-11-11 }} * [https://web.archive.org/web/20120219201448/http://gulf2000.columbia.edu/images/maps/Mid_East_Linguistic_lg.jpg Zimanên li Rojhilata Navîn de, Columbia University, USA] {{Zimanên îranî}} {{Zimanê kurdî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Zazakî| ]] [[Kategorî:Zimanên Kurdistanê]] [[Kategorî:Zimanê kurdî]] oz7ehnew4v3z0pn0mhql8azgr0hgls8 Herêma Kurdistanê 0 1116 2005935 2005270 2026-05-01T06:22:45Z Penaber49 39672 /* */ 2005935 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di nav têkoşîna otonomî û serxwebûna tamem de bûn. Di bin rejîma baesê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Herêmê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] koppl7wur6i8joauozmplmzdmcbxoa5 2005936 2005935 2026-05-01T06:27:41Z Penaber49 39672 2005936 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di nav têkoşîna otonomî û serxwebûna tamem de bûn. Di bin rejîma baesê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora 7000 {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] tbg7zbe7jquppmwmpkyta429jpz4wyj 2005937 2005936 2026-05-01T06:29:37Z Penaber49 39672 2005937 wikitext text/x-wiki {{Ev gotar| di derbarê '''herêma otonom a Kurdistanê''' de ye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve tê birêve birin. Ji bo devera erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ji kerema xwe li gotara [[Başûrê Kurdistanê]] binêrin.}} {{Agahîdank welat2/wîkîdane | wêneyê nexşe = Kurdistan Region (orthographic projection).svg | }} [[Wêne:Iraqi Kurdistan in Iraq (de-facto and disputed hatched).svg|thumb|{{Unbulleted list |style=text-align:left;padding-top:5px; |{{Legend|#c12838|Herêma Kurdistanê}} |{{Legend|#a72835|Herêmên bi nakok}} |{{Legend |#d0676f|Herêmên xwestin û di bin kontrolê de ne}} |{{Legend |#dea5a5|Herêmên xwestî}} |{{Legend |#fefee9|Iraq}} }}]] '''Herêma Kurdistanê'''<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Şandeke Herêma Kurdistanê serdana Bexdayê dike |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/kurdistan/221120193 |roja-gihiştinê=24 kanûna pêşîn 2019 |xebat=Rûdaw |ziman=ku }}</ref> herêmeke îdarî ya otonom e ku hinek bajar û parêzgehên herêma [[Başûrê Kurdistanê]] vedigire. Herêma Kurdistanê ji parêzgehên wekê parêzgeha [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêrê]], parêzgeha [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmaniyê]], parêzgeha [[Dihok (parêzgeh)|Dihokê]] û parêzgeha [[Helebce (parêzgeh)|Helebcê]] pêk hatiye ku ji aliyê [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ve têne birêvebirin. Herêm li rojhilat bi [[Rojhilata Kurdistanê]], li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] û li rojava jî bi [[Rojavayê Kurdistanê]] re sinor e. Di seranserê sedsala 20an de kurdên Başûrê Kurdistanê di nav têkoşîna otonomî û serxwebûna tamem de bûn. Di bin rejîma baesê de, kurd ji aliyê hikûmeta Bexdayê ve rastî erebkirin û kampanyayên qirkirinê hatine.<ref name=":11">{{Jêder-kitêb |sernav=Iraqi Kurdistan in Middle Eastern politics |weşanger=Routledge |tarîx=2017 |isbn=978-1-315-46840-2 |cih=London New York |paşnavê-edîtor=Danilovič |pêşnavê-edîtor=Alex }}</ref> Lêbelê dema ku [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê herêmên qedexekirî yên firînê li [[Başûrê Kurdistanê]] ragihandine ku piştî Şerê Kendavê û serhildanên Başûrê Kurdistanê ya 1991ê desthilata hikûmeta Iraqê li deverên Herêma Kurdistanê hatiye bi sinor kirin, rêveberiya herêmê hatiye avakirin û herêma xweser di sala 1992an de bi awayekî de facto hatiye ragihandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://calhoun.nps.edu/bitstream/handle/10945/9104/unitedstateskurd00lamb.pdf?sequence=1&isAllowed=y |sernav=Calhoun Repository :: Login |malper=calhoun.nps.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> Piştê ku di sala 2003an de ku rejêma baesê ji desthilatdariyê hate hilweşandin û destûreke federal û demokratîk a Iraqê hatiye pejirandin û Herêma Kurdistanê wekê herêmeke otonom hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |sernav=Iraq Timeline: Since the 2003 War |malper=United States Institute of Peace |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-09-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190905231729/https://www.usip.org/publications/2019/07/iraq-timeline-2003-war |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Herêma Kurdistanê bi piranî ji ber bêpariyên ku di salên dawî yên desthilatdariya Sedam Huseyn de li deverên din ên Iraqê û her weha ji tevlêheviya piştî hilweşandina rejîma baes a Sedam Huseyn di [[Şerê Iraqê]] (2003–2011) de ku bandor li herêmê kiribû, rizgar bûye û demokrasiyeke parlamenterî avakiriye û piştê rêveberiya otonom a Herêma Kurdistanê, geşedaneke aborî ya mezin bidest xistiye.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-07-03 |sernav=South Kurdistan profile |url=https://www.bbc.com/news/world-middle-east-28147263 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> Heya roja îro tevahiya deverên Başûrê Kurdistanê ji rêveberiya Herêma Kurdistanê nehatiye birêvebirin. Bi polîtîkaya erebkirina deverên Başûrê Kurdistanê kurdên ji van deveran ji aliyê rejîma baesê ve hatine derxistin an koçber kirin û heman dever ji aliyê rejîma baesê ve hatiye ereb kirin.<ref name="Long2013"/> Li gel erebkirina herêmê dîsa piraniya gelên van deverên ku wekê deverên bi nakok hatine binavkirin ji kurdan pêk tên. Heta dawiya sedsala 20an ji bo dagirkirina bajar û gundên kurdan nêzîkî 1,5 milyon kurd ji deverên ku di nav de Kerkûk, Musil, Tûzxûrmatû û navendên din hene hatiye koçber kirin û li van herêman ereb hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurds say Iraq's attacks serve as a warning |url=https://www.csmonitor.com/2002/0513/p08s01-wome.html |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=Christian Science Monitor |issn=0882-7729 }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Kurdish Refugees Straggle Into Iran, Followed By Tragedy |url=https://apnews.com/2a413a508ec5af132b9cc245172f3f9c |roja-gihiştinê=2026-04-09 |xebat=AP NEWS |ziman=en }}</ref> Li gorî wezareta plandanînê hejmara şêniyên Herêma Kurdistanê di sala 2020an de 6.171.083 kes bû û her diçe zêde dibe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Nifûsa Herêma Kurdistanê sala 2040î dê çend be? |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-10-23 }}</ref> == Dîrok == {{Gotara bingehîn|Dîroka Başûrê Kurdistanê}} === Pêşdîrok === [[Wêne:Shanidar Cave - overview.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şikefta Şanederê ku nişteciheke dîrokî ya Kurdistanê ye. Li gorî lêkolînên arkeolojîk ên ku li Şanederê hatiye kirin, diroka jiyana mirovahiya li Şikefta Şanederê ji 75.000 salên berê niha vedigere.]] [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Keleha Hewlêrê ku dîroka kelehê ji 6000 salên berê niha vedigere]] Herêma Kurdistanê wekê herêmên din ên [[Kurdistan]]ê yek ji herêmên herî kevin ê cihanê ye ku malavaniya mirovahiyê kiriye.<ref name="Pomeroy2020">{{Jêder-kovar |paşnav=Pomeroy |pêşnav=Emma |paşnav2=Bennett |pêşnav2=Paul |paşnav3=Hunt |pêşnav3=Chris O. |paşnav4=Reynolds |pêşnav4=Tim |paşnav5=Farr |pêşnav5=Lucy |paşnav6=Frouin |pêşnav6=Marine |paşnav7=Holman |pêşnav7=James |paşnav8=Lane |pêşnav8=Ross |paşnav9=French |pêşnav9=Charles |paşnav10=Barker |pêşnav10=Graeme |tarîx=2020 |sernav=New Neanderthal remains associated with the ‘flower burial’ at Shanidar Cave |url=https://www.cambridge.org/core/journals/antiquity/article/new-neanderthal-remains-associated-with-the-flower-burial-at-shanidar-cave/E7E94F650FF5488680829048FA72E32A |kovar=Antiquity |ziman=en |cild=94 |hejmar=373 |rr=11–26 |doi=10.15184/aqy.2019.207 |issn=0003-598X }}</ref><ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://historyofkurd.com/english/category/history-of-kurdistan/ancient-history-of-kurdistan/#:~:text=Ancient%20Kurdistan%20(Kardouchoi)%20Southeastern%20Turkey,(406%20BC)%20caused%20Xenophon%20%E2%80%A6 |sernav=Ancient history of Kurdistan – History of Kurdistan |roja-gihiştinê=2026-04-10 }}</ref> Li gorî delîlên ku di qada arkeolojîk a [[Şaneder|şikefta Şanederê]] de hatiye dîtin dîroka mirovahî ya li Herêma Kurdistanê ji 75 hezar salên berê niha vedigere.<ref name=":7">{{Jêder-malper |url=https://www.cam.ac.uk/stories/shanidar-z-face-revealed |sernav=Revealed: face of 75,000-year-old female Neanderthal from cave where species buried their dead |malper=www.cam.ac.uk |tarîx=2024-05-02 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Li gorî lêkolînên ku di destpêka salên 2020an de li qada arkeolojîk Şanederê de hatiye kirin de hatiye tesbîtkirin ku dîroka bermahiyên Neandertalan 75.000 sal berê niha ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/meet-shanidar-z-a-75000-year-old-neanderthal-woman-180984284/ |sernav=Meet Shanidar Z, a Neanderthal Woman Who Walked the Earth 75,000 Years Ago |malper=Smithsonian Magazine |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kuta |pêşnav=Sarah }}</ref> Di heman demê de Herêma Kurdistanê li di dora sala 7000 ê {{bz}} de malavaniya çanda Çermo kiriye. Cihê Neolîtîk ê herî kevn ê li Kurdistanê li Hasûnayê ye ku navenda çanda Hassuna ye û dîroka çandê ji 6000 salên {{bz}} vedigere. Mezinahî, cih û dirêjahiya [[keleha Hewlêrê]] kelehê wekê yek ji cihên herî girîng ên Kurdistanê nîşan dide ku xwedî potansiyela beşdarbûnek bingehîn ê di têgihîştina arkeolojîk a herêmê de ye.<ref name="Kopanias2016">{{Jêder-kitêb |sernav=The Archaeology of the Kurdistan Region and Adjacent Regions |paşnav=Kopanias |pêşnav=Konstantinos |weşanger=Archaeopress Publishing Ltd |tarîx=2016-06-23 |isbn=978-1-78491-394-6 |ziman=en |url=https://books.google.com.tr/books?id=BkxmEAAAQBAJ&pg=PA415&dq=Prehistoric+history+of+the+Kurdistan+region&hl=tr&newbks=1&newbks_redir=0&source=gb_mobile_search&sa=X&ved=2ahUKEwjm99PmyeKTAxXBB9sEHV95K0oQ6AF6BAgLEAM#v=onepage&q=Prehistoric%20history%20of%20the%20Kurdistan%20region&f=false |paşnav2=MacGinnis |pêşnav2=John }}</ref> Lêkolîna rûberî ya berê nîşan daye ku li ser gir bermahiyên ku herî kêm diroka wan ku 6.000 sal berê niha vedigerin hene û dibe ku ev dîrok hê kevintirîn be jî.<ref name="Kopanias2016" /> Di heman demê de lêkolînên dawî yên li ser nivîsên kevnar ên mîxî yên (MacGinnis 2014) li bajarê [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]], di dîroka Kurdistanê de Hewlêrê wekê ciheke girîng ê dîrokî yên li Kurdistanê destnîşan kiriye.<ref name="Kopanias2016" /> Di vê serdemê hatiye dîtin ku dîroka mirovahiyê ya li Herêma Kurdistanê ji 75.000 salên berê niha vedigere.<ref name="Pomeroy2020" /><ref name=":6" /><ref name=":7" /> Ev dîrok bi gelemperî wekê serdema paleolîtîkê an 70-75 hezar salên berê niha hatiye belgekirin.<ref name="Kopanias2016" /> Li nêzîkî keleha Hewlêrê delîlên hebûna mirovî di serdema mezolîtîk de (nêzîkî 13000-8500 {{bz}}) li binê keleha Hewlêrê hatine dîtin.<ref name="Kopanias2016" /> Hebûna cihên li deştên derdora bajêr ku di serdema Xelefê de (5800-5300 {{bz}}) mirovan lê jiyan kirine, daye nişan dibe ku Hewlêrê malavaniya çanda Xelef ê kiribe.<ref name="Kopanias2016" /> Perçeyên dîzikên ku di lêkolînên arkeolojîk ên di girê keleha Hewlêrê hatine dîtin nîşan dane ku di serdema Ûbeyd de (5300-4500 {{bz}}) li Hewlêrê niştecihbûneke mirovan hatiye avakirin.<ref name="Kopanias2016" /> "[[Dergûşa şaristaniyê]]" têgeheke nûjen e ku ji bo herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê jî hatiye bikaranîn ku malavaniya şaristaniya [[sumer]]iyan kiriye.<ref name="Maisels2005">{{Jêder-kitêb |sernav=The Near East: Archaeology in the 'Cradle of Civilization' |paşnav=Maisels |pêşnav=Charles Keith |weşanger=Routledge |tarîx=2005-10-24 |isbn=978-1-134-66469-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=7-KFAgAAQBAJ&pg=PA6 }}</ref> Şaristaniya sumeriyan, şaristaniyeke herî kevn ê naskirî ye ku di serdema kalkolîtîkê (serdema Ubeyd) de li ser çemên [[Dîcle]] û [[Firat]]ê hatiye avakirin ku du çemên Kurdistanê ne ku ji bakurê Kurdistanê derdikevin û ber bi rojava û başûrê Kurdistanê ve diherikin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bibliographie |paşnav=Daoudy |pêşnav=Marwa |weşanger=CNRS Éditions |tarîx=2005 |rr=215–244 |isbn=978-2-271-07815-5 |cih=Paris |url=https://doi.org/10.4000/books.editionscnrs.2461 }}</ref> Kurdistan cihê ku yekem pergala nivîsandinê ya cîhanê ya naskirî ye ku di dawiya hezarsala 4ê {{bz}} de derketiye holê. Di heman demê de sumerî yekem netewe bûn ku çerxan bikar anîne û [[bajardewlet]]an ava kirine. Nivîsên wan, delîlên yekem ên naskirî yên matematîk (bîrkarî), astronomî, astrolojî, qanûna nivîskî, bijîşkî û dîn û baweriyên rêxistinkirî tomar kirine.<ref name="Maisels2005" /> === Serdema kevnar === [[Wêne:Near East 600BC.svg|thumb|Li dora 600 berî zayînê nexşeya [[Rojhilata Nêzîk]] ku Medyayê nîşan dide]] Di Serdema destpêkê û serdema navîn a bronzê de herêm ji aliyê erdnîgarî ve wekê Subartu hatiye naskirin û ligel gûtî û lûlûbiyan, sûbariyên ku bi zimanê hûrî diaxivin ve li herêmê bicih bûne. Di sala 2200 ê {{bz}} de herêm ji aliyê Naram-Sin ê akadî ve hatiye dagirkirin û carek din dîsa di sala 2150 yê {{bz}} de ji aliyê gûtiyan ve ku gelê xwemaliyên herêmê bûn, hatiye rizgarkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Akkad: The First World Empire : Structure, Ideology, Traditions |paşnav=Liverani |pêşnav=Mario |weşanger=Sargon |tarîx=1993 |isbn=978-88-11-20468-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=CHYMAQAAMAAJ&q=naram+sin+subartu }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://dash.harvard.edu/bitstream/handle/1/11510264/Ur%20etal%202013%20EPAS%20Iraq.pdf |sernav=Ancient Cities and Landscapes in the Kurdistan Region: The Erbil Plain Archaeological Survey 2012 Season |malper=dash.harvard.edu |roja-gihiştinê=2026-04-09 }}</ref> [[Împeratoriya Med]]an ku di navbera sedsalên 7ê {{bz}} heya nivê sedsala û 6ê {{bz}} (700 {{bz}} – 550 {{bz}}) li ser erdnîgariyeke berfireh ê ku li hemî herêmên [[Kurdistan]]ê, [[Îran]] û hinek deverên [[Anatolya]]yê di nav de bû li seranserê axa [[Medya (herêm)|Medyayê]] hikûm kiriye. Di serdema kevnar de Herêma Kurdistanê yek ji herêmên Kurdistanê bû ku di navbera salên 624-550 {{bz}} de ji aliyê [[Împeratoriya Med|Împaratoriya Medan]] ve ku împeratoriyeke [[kurd]] bû,<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Geschichte des Artachsir i Papakan aus dem Pehlewi uebersetzt |paşnav=Theodor Noldeke |ziman=de |url=http://archive.org/details/GeschichteDesArtachsirIPapakanAusDemPehlewiUebersetzt }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kârnâmê î Artakhshîr î Pâpakân: being the oldest surviving records of the Zoroastrian emperor Ardashîr Bâbakân, the founder of the Sâsânian dynasty in Irân ; the original Pahlavi text edited for the first time with a trans-literation in Roman characters, translation into the English and Gujerati languages, with explanatory and philological notes, an introduction, and appendices |paşnav=Sanjānā |pêşnav=Dārāb Peshotan |weşanger=Printed at the Education Society's Steam Press |tarîx=1896 |ziman=en |url=https://books.google.iq/books?id=NMwzAQAAMAAJ&pg=PA22&dq=The+K%C3%A2rn%C3%A2m%C3%AA+%C3%AE+Artakhsh%C3%AEr+%C3%AE+P%C3%A2pak%C3%A2n+median+king+of+the+kurds&hl=en&sa=X&ved=2ahUKEwizo5fBx8HuAhVGZMAKHUViDnAQ6AEwAHoECAYQAg#v=onepage&q&f=false }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://search.worldcat.org/title/946967827 |sernav=The medieval reception of the Shahnama as a mirror for princes {{!}} WorldCat.org |malper=search.worldcat.org |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Karname I Artakshir I Papakan : being the oldest surviving records of the Zeroastrian emperor Ardashir Babakan |paşnav=Sanjana |pêşnav=Darab Dastur Peshotan |weşanger=Education Society Steam Press, Bombay |tarîx=1896 |url=http://archive.org/details/dli.ministry.15864 }}</ref> === Serdema navîn === Heta sedsala 7ê {{bz}} herêm ji aliyê [[Împeratoriya Sasanî|împeratoriya sasaniyan]] ve hatiye birêvebirin. Piştre di heman sedsalê de (sedsala 7ê {{bz}}) bi hinceta belavbûna [[îslam]]ê herêm rastî gelek êrîşên ereban hatiye bajarê [[Kerkûk]]ê, [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] û hinek deverên Herêma Kurdistanê ji aliyê ereban ve hatiye dagirkirin. Di sedsala 9an de Hewlêr ji aliyê [[Xanedana Hezbanî|xanedana hezbaniyan]] ve hatiye parastin û herêm ji aliyê hezbaniyan ve hatiye birêvebirin. Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran e ku piştê sedsala 10an bi caran rastî êrîşan hatiye û di encama van êrîşan de bi caran hatiye dagirkirin. Di heman demê de di sedsala 13an de wekê dever û herêmên din ên li gelek deverên din ên [[Kurdistan]]ê û herêmên li [[Rojhilata Navîn]], Herêma Kurdistanê jî ji [[mongol]]an ve hatiye dagirkirin û bajar ên herêmê û keleha Hewlêrê ji aliyê mongolan ve hatiye şelandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.journals.uchicago.edu/action/cookieAbsent |sernav=University of Chicago Press Journals: Cookie absent |malper=RCNi Company Limited |roja-gihiştinê=2026-04-11 |ziman=en |doi=10.1086/372531 }}</ref> Berê ku mongol herêmê dagir bikin di sala 1258an de [[Bexda]]yê dagir dikin û piştê ketina Bexdayê ji bo dagirkirina Kurdistanê berê xwe dane Hewlêrê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=https://kar.zcu.cz/ovp/data/blob.php?table=internet_list&name=FileName&type=FileType&file=Data&id=IDInternet&idname=200 |sernav=Research of the Arbil Citadel, Kurdistan, First Season |malper=kar.zcu.cz |roja-gihiştinê=2026-04-11 }}</ref> Keleha Hewlêrê li dijî dorpêç kirin û êrîşên mongolan şeş meh berxwe dide û piştê berxwedana şeş mehan keleh ji aliyê mongolan ve tê dagirkirin.<ref name=":5" /> Di sedsala 10an de careke din dîsa Kerkûk û deverên din ên Herêma Kurdistanê ji aliyê kurdan ve hatiye rizgarkirin, Kerkukê û deverên derdora Kerkûkê ji sala 1014an heya 1120an ji aliyê kurdên hesenweyhî û kurdên enazîdî ve hatiye birêvebirin. Piştre bajêr ji aliyê tirkên selçûqî ve hatiye kontrolkirin û çend salan bajêr û dever di bin kontrola selçûqiyan dimîne. === Serdema nûjen a despêkê === ==== Mîrektiya Soran (1399 - 1836) ==== [[Wêne:Soran Emirate (1832-1835).png|thumb|çep|Nexşeya Mîrektiya Soran]] Di serdema nûjen a despêkê de Herêma Kurdistanê wekê ciheke stratejîk, di navenda şerên di navbera osmanî û sefewiyan de maye. Her çiqas di vê serdemê de Herêma Kurdistanê di navbera şerên her du aliyan bimîne jî û hinek caran ji aliyê van hêzan were kontrol kirin jî di dîrokên cûda de ji aliyê reveberiya [[Mîrektiya Soran]] (d. 1399 – 1836)<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mariscotti |pêşnav=Cathlyn |tarîx=1997 |sernav=A Modern History of the Kurds |url=https://doi.org/10.1080/03612759.1997.9952739 |kovar=History: Reviews of New Books |cild=25 |hejmar=2 |rr=84–85 |doi=10.1080/03612759.1997.9952739 |issn=0361-2759 }}</ref> hatiye birêvebirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.crwflags.com/fotw/flags/krd_slvd.html |sernav=Kurdistan: Short-lived independent states |malper=www.crwflags.com |roja-gihiştinê=2026-04-18 }}</ref> Di navbera sedsala 13 û sedsala 19an de yek ji desthilatên Herêma Kurdistanê Mîrektiya Soran bû ku demek dirêj li herêmeke berfireh ê Kurdistanê birêve biriye û yek ji mîrekiyên herî girîng û herî bi hêzê dîroka Kurdistanê ye. Rêveberê herî bi hêz ê mîrektiyê [[Mîr Muhemmed Paşa]] bû ku di serdema wî de (di sedsala 19an de) gihîştiye bilindeya desthilatdariya xwe ya herî bi hêz.<ref>{{Jêder-malper |url=https://e-space.mmu.ac.uk/326242/1/Sharameen%20Ebraheem%2007977278%20phd%202013-1.pdf |sernav=The Impact of Architectural Identity on Nation Branding: The Case Study of South Kurdistan. }}</ref> Paytexta Mîrektiya Soran navçeya [[Rewandiz]]ê bû ku niha yek ji navçeyên bi ser [[Hewlêr (parêzgeh)|parêzgeha Hewlêrê]] ve ye. Mîrektiya Soran herêmeke berfireh ê [[Kurdistan]]ê birêve biriye. Bajarên girîng ên Kurdistanê ku ji aliyê mîrektiyê ve hatine birêvebirin bajarên wekê [[Sêrt]], [[Mêrdîn (bajar)|Mêrdîn]], [[Qamişlo]], [[Dihok]], [[Mûsil]], [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]], [[Kerkûk]] û bajarê [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bedirxan, Begê Cizîra Botan: Salên Berxwedan û Serhildanê |paşnav=Kardam |pêşnav=Ahmet |weşanger=Dipnot |tarîx=2011 |ziman=tr |url=https://books.google.com.tr/books/about/Cizre_Botan_Beyi_Bedirhan.html?id=ffDFzQEACAAJ&redir_esc=y }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hakan |pêşnav=Sinan |tarîx=2007-01-01 |sernav=Kurd û Berxwedana Kurdan di Belgeyên Arşîvên Osmanî de (1817-1867) |url=https://www.academia.edu/96986747/Osmanl%C4%B1_Ar%C5%9Fiv_Belgelerinde_K%C3%BCrtler_ve_K%C3%BCrt_Direni%C5%9Fleri_1817_1867_ |kovar=Doz Yayınları }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Archival Document Collection Codes from the Başbakanlik Arşivi (Bbk)/Ottoman Prime Ministry Archives |weşanger=I.B.Tauris |tarîx=2015 |isbn=978-1-78076-852-6 |url=https://doi.org/10.5040/9780755693351.0008 }}</ref> === Serdema nûjen === ==== Mîrektiya Babanan (1649 – 1850) ==== [[Mîrektiya Baban]] a Kurdistanê di navbera sedsalên 16an û 19an de li devereke berfireh ê [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Rojhilata Kurdistanê]] serwerî kiriye ku demek dirêj rêveberiya xwe parastine.<ref name=":8">{{Jêder-malper |url=https://www.iranicaonline.org/articles/baban-2/ |sernav=BĀBĀN |malper=Encyclopaedia Iranica |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en-US }}</ref> Mîrektî li devera [[Pijdarê]] [[Feqî Ehmed]] (rêv. 1649-1670) ve hatiye damezrandin û di sedsala 17an de pêş ketiye. Di dema avakirina mîrektiyê paytexta mîrektiyê navçeya [[Qeladizê]] bû û piştre jî di sala 1784an de bajarê Silêmanî ji aliyê [[Îbrahîm Paşayê Baban]] ve hatiye avakirin û paytexta mîrektiyê derbasê bajarê Silêmaniyê bûye. Mîrektiya Baban bikaranîna [[Soranî|kurdiya soranî]] di nav nivîskarên wêjeyî yên herêmî de teşwîq kiriye û mêrektî di warê pêşketina xwe yê [[wêjeya kurdî]] hatiye zanîn.<ref name=":8" /> Herêma Kurdistanê heya sedsala 18an ji aliyê Mîrektiya Babanan ve hatiye birêvebirin û Herêma Kurdistanê serweriya mîrektiyê heya sala 1850an berdewam kiriye. Di heyema rêveberiya Babanan de, bi taybetî di sedsalên 18 û 19an de li navenda mîrektiyê li bajarê Silêmanî bû Herêma Kurdistanê serdemeke zêrîn a siyasî û çandî derbas kiriye.<ref name=":8" /> ==== Hewlên destpêka ji bo serxwebûnê (1923 – 1975) ==== {{Gotara bingehîn|Dewleta Kurd (1918-1919)}} [[Wêne: Mosul Vilayet, Ottoman Empire (1900).svg|thumb|Kurdistana Berzenci di sala 1918]] Bi hilweşîna [[Împeratoriya Osmanî]]yan ku di meha çirî ya sala 1918an de hilweşiyaye û berî ku Iraq di sala 1923an de bibe dewleteke serbixwe, kurdên Başûrê Kurdistanê bi serhildanên Mehmûd Berzencî têkoşîna xwe ya serxwebûnê li dijî Iraq a di bin kontrola Brîtanî de daye destpêkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Kurdish Nationalism on Stage: Performance, Politics and Resistance in Iraq |paşnav=Rostami |pêşnav=Mari R. |weşanger=I. B. Tauris & Company, Limited |tarîx=2019 |isbn=978-1-78831-870-9 |cih=London |series=Kurdish Studies }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kurds Divided |paşnav=O’Ballance |pêşnav=Edgar |weşanger=Palgrave Macmillan UK |tarîx=1996 |rr=12–20 |isbn=978-1-349-39576-7 |cih=London |url=https://doi.org/10.1057/9780230377424_2 }}</ref> Bi hilweşîna osmaniyan re Mehmûd Berzencî hewl daye ku ji osmaniyan veqete û herêmeke xweser a kurdî di bin çavdêriya Brîtanyayê de ava bike. Berzencî ji aliyê konseya esilzadeyên kurd ên li herêma Silêmaniyê ve wekî serokê hikûmetê hatiye hilbijartin. Dema ku di 25ê cotmeha sala 1918an de leşkerên îngilîz derbasê Kerkûkê dibin Berzencî ber bi deverên di bin kontrola osmanî de diçe û van deveran kontrol dike û soza dilsoziya xwe dide Brîtanyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qdl.qa/en/archive/81055/vdc_100049244985.0x00008a |sernav='HISTORY OF THE GREAT WAR BASED ON OFFICIAL DOCUMENTS. THE CAMPAIGN IN MESOPOTAMIA 1914-1918. VOLUME IV.' [‎166v] (337/540) |malper=Qatar Digital Library |tarîx=2016-10-07 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |ziman=en }}</ref> Herêmên din ên Kurdistanê wekê Ranye û Koy Sanjaq bi awayê serxwebûna xwe ragehandine.<ref name=":9">{{Jêder-malper |url=http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |sernav=Britain's Policy Towards The Kurdish Question, 1915-1923 |roja-gihiştinê=2026-04-18 |roja-arşîvê=2019-10-31 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20191031085954/http://etheses.lse.ac.uk/2625/1/U615574.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Mehmûd Berzencî ji aliyê Brîtanyayê ve wekê waliyê Herêma B hatiye erkdar kirin ku ji başûrê Çemê Zap a Biçûk heta sinorê kevin ê osmanî û farisî dirêj dibû.<ref name=":9" /> Berzencî hewl daye ku bandora xwe li derveyî herêma diyarkirî berfireh bike û ji bo dabînkirina mûçeyên leşkerên xwe û ji bo alîkariya başbûna ji wêraniyên şer, subvansiyonên brîtanî bi kar aniye. Berzencî hêvî dikir ku bi wergirtina dilsoziya serokê eşîran bingeha desthilatdariya xwe xurt bike.<ref name="McDowall1997">{{Jêder-kitêb |sernav=A Modern History of the Kurds |paşnav=McDowall |pêşnav=David |weşanger=Bloomsbury Academic |tarîx=1997 |isbn=978-1-86064-185-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=xpefAAAAMAAJ }}</ref> Ev yek bû sedema xirabûna pêwendiyên bi Brîtaniyayê re û di encamê de bibû sedema nakokî û şerên di navbeyna Berzencî û hêzên Brîtanyayê.<ref name="McDowall1997" /> Digel astengî û êrîşên li dijî kurdan ku di dîrokên cihêreng de ku ji aliyê hêzên cihêreng ve pêk hatiye, têkoşîna kurdan berdewam kiriye ku Mistefa Barzanî di destpêka salên 1920an de ji bo doza neteweperwer a kurd gav bi gav pêş ketiye û di şerên [[Başûrê Kurdistanê]] û Iraqê ku di sedsala 20an de qewimiye, bûye xwedî roleke girîng. Di sala 1943an de Mistefa Barzanî li dijî herêmên di bin kontrola hêzên Iraqê û bi serdegirtina qereqolên polîsên Iraqê ku li Kurdistanê bicih bibûn kiriye. Hikûmeta [[Bexda]]yê ji bo êrîşên li dijî kurdan 30.000 leşker dişîne [[Kurdistan]]ê. Ji ber êrîşan li ser Herêma Kurdistanê serokatiya kurdên Başûrê Kurdistanê neçar dimîne ku di sala 1945an de derbasê [[Rojhilata Kurdistanê]] bibin. Li [[Rojhilata Kurdistanê]] [[Mistefa Barzanî]] [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] damezrandiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Iraq in the Twenty-First Century: Regime Change and the Making of a Failed State |paşnav=Ismael |pêşnav=Tareq Y. |weşanger=Taylor and Francis |tarîx=2015 |isbn=978-1-317-56759-2 |cih=Hoboken |series=Durham Modern Middle East and Islamic World Series }}</ref> Ji sala 1961ê heta 1970an şerê yekem ê Iraqê û hêzên kurd berdewam kiriye ku di encamê vê şerê de [[Peymana Xweseriyê 1970|peymana otonomiya kurdî]] hatiye îmzekirin. Lê belê hikûmeta erebî ya Îraqê li gel peymana otonomiya kurdî li herêmên kurdî dest bi paqijkirina etnîkî kiriye ku dest dayne li deverên Herêma Kurdistanê ku li gorî rêjeya hêjmara nifûsê dihatin diyarkirin.<ref name=":11"/> Paqijkirina etnîkî yên li deverên Kurdistanê ji bo vê peyamê dibe sedema nebaweriyê ku di encamê di navbera salên 1974 û 1975an de dibe sedema sedema şerê duyem ê Iraqê û hêzên kurd ku ev şer ji bo hêzên kurd dibe sedema şikestineke giran û di encama vê şikestinê de hêzên kurd neçar dimînin ku careke din dîsa vekişin Rojhilata Kurdistanê. ==== Otonomiya Herêma Kurdistanê (1992–2009) ==== [[Wêne:Shar Park, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji Şehrpark a Hewlêrê ku bajêr piştê rêveberiya kurd pêşketineke girîng bidest xistiye]] [[Wêne:Slemanijpg.jpg|thumb|çep|Dîmenek bajarê Silêmanî ku yek bajarên mezin ê Herêma Kurdistanê ye.]] Piştê [[Şerê Kendavê 1991|şerê kendavê ya yekem]] rejêma baesê di sala 1991ê de ji bo komkujiyên nû berê dide Kurdistanê ku di encama van êrîşan de bi milyonan mirov ber bi sinorên Bakurê Kurdistanê û Rojhilata Kurdistanê ve herikîne.<ref name="Long2013">{{Jêder-kitêb |sernav=The Point of No Return: Refugees, Rights, and Repatriation |paşnav=Long |pêşnav=Katy |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-08-29 |isbn=978-0-19-165422-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=K8VoAgAAQBAJ&q=kurdish+refugees+in+turkey+1991&pg=PA107 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.voanews.com/a/turkey-concerned-at-growing-numbers-of-syrian-refugees-142346395/180465.html |sernav=Turkey Concerned at Growing Number of Syrian Refugees |malper=Voice of America |tarîx=2012-03-11 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Hatiye diyarkirin ku di dema vê koçberiyê 1.500 kurd ji ber sermayê di rê de jiyana jidest dane.<ref name="Long2013" /> Ji bo pêşîgirtina li vê [[krîza mirovî]] û parastina kurdan [[Neteweyên Yekbûyî]] (NY) [[Biryara 688an a Neteweyên Yekbûyî|biryara 688]] pejirandiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://digitallibrary.un.org/search?f1=author&as=1&sf=title&so=a&rm=&m1=e&p1=UN.+Security+Council+(46th+year+:+1991)&ln=en |sernav=Resolution 688 (1991) / adopted by the Security Council at its 2982nd meeting, on 5 April 1991. |malper=digitallibrary.un.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 }}</ref> Piştê vê biryarê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbuyî yên Amerîkayê]], [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê li bakurê hêlîpan a 36em qedexekirina firînê ragihandine ku bi vê awayê kurd ji komkujî û êrîşên hewayî yên rejîma baesê hatine parastin. Piştê vekişîna hêzên rejêma baesê otonomiya Herêma Kurdistanê hatiye ragihandin û di 19ê gulana sala 1992an de [[Hilbijartina Parlamena Herêma Kurdistanê, 1992|yekem hilbijartinên]] [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ya demokratîk hatiye lidarxistin.<ref name=":12">{{Jêder-malper |url=https://www.parliament.krd/english/about-parliament/history-of-parliament/ |sernav=History of Parliament |malper=Kurdistan Parliament - Iraq |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di vê hilbijartinê de nêzîkî milyonek hilbijêran li seranserê herêmê dengên xwe dane ku beşdarbûna vê hilbijartinê nîşana herî xurt a xwesteka wan a ji bo avakirina nîzameke siyasî ya nû yê li Herêma Kurdistanê bû. [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK) piraniya dengan bi dest xistine û hikûmetek parvekirina desthilatdariyê ava kirine<ref name=":12" /> ku wekê hevpeymaniya "pêncî-pêncî" (50/50) hatibû zanîn. Bi vê hilbijartinê ji meqamên wezîran bigire heta kadroyên hikûmeta herêmî, her meqam bi awayekî wekhev di navbera her du partiyên Herêma Kurdistanê de hatibû dabeşkirin.<ref name=":12" /> Di navbera salên 1994 û 1998an de ji ber nakokiyên li ser parvekirina dahatê û kontrola îdarî şerê dramatîk a birakujiyê di navbera partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê KDP û YNKê de rû daye. Di vê pêvajoyê de Herêma Kurdistanê bi du deverên îdarî hatiye dabeş kirin yek ku deverek parêzgeha [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] (KDP) û devera din jî parêzgeha Silêmaniyê (YNK) bûne navendên partiyên siyasiyên Herêma Kurdistanê. Piştre di sala 1998an de ev nakokî bi peymana [[Washington (parêzgeh)|Washingtonê]] (1998) bi navbeynkariya Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, di navbera [[Mesûd Barzanî]] û [[Celal Talebanî]] de peymanek aştiyê hatiye çêkirin ku bi fermî şerên birakujiyê bi dawî bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.washingtoninstitute.org/policy-analysis/kurdish-agreement-signals-new-us-commitment |sernav=Kurdish Agreement Signals New U.S. Commitment {{!}} The Washington Institute |malper=www.washingtoninstitute.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Piştê destwerdana [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ya Iraqê ku di sala 2003an de li dijî rejîma baes a Sedam Huseyn pêk hatibû,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/articles/persian-gulf-war |sernav=Persian Gulf War: Dates & Operation Desert Storm - HISTORY |malper=HISTORY |tarîx=2009-11-09 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en |paşnav= |pêşnav= }}</ref> rewş û statuya Herêma Kurdistanê bi tevahî hatiye guhertin. Piştê [[Şerê Iraqê|Şerê Iraq û DYAyê]], bi destûra bingehîn ê nû yê Iraqê ya sala 2005 Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federe hatiye nas kirin. Di çarçoveya destûra nû de [[zimanê kurdî]] li kêleka [[zimanê erebî]] wekê zimanê fermî ya Iraqê hatiye qebûlkirin. Di sala 2006an de di çarçoveya pêvajoya "yekgirtinê" rêveberiyên cuda yên li [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] û li [[Silêmanî (bajar)|Silêmaniyê]] di bin hikûmetek yekgirtî de hatine yek kirin û [[Nêçîrvan Barzanî]] bûye yekem serokwezîrê hikûmeta yekgirtî ya Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gov.krd/boi-en/why-kurdistan/region/facts-figures/ |sernav=Region {{!}} Facts & Figures |malper=Kurdistan Regional Government |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en }}</ref> Di navbera salên 2006 û 2009an de Herêma Kurdistanê di bin desthilatiya Hikûmeta Herêma Kurdistanê de pêşketinên girîng ên siyasî û aborî bidestxistiye. Di salan li bajarên mezin ên Herêma Kurdistanê gelek avahiyên bilind hatine avakirin û herêm pêşketineke aborî ya berbiçav bidest xistiye ku ev sal wekê destpêka "serdema zêrîn" Herêma Kurdistanê hatine binavkirin.<ref name=":13">{{Jêder-malper |url=https://www.institutkurde.org/info/iraqi-kurdistan-does-independence-beckon--1189163374 |sernav=Iraqi Kurdistan : Does independence beckon ? |malper=Institutkurde.org |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=fr }}</ref> Di van salan de li bajarên wekê Hewlêr û Silêmaniyê, projeyên mîmarî yên modern, avahiyên bilind û navendên danûstandinê hatine avakirin û bajaran bi awayekê bilez pêşçûnên nûjen bidest xistine.<ref name=":13" /> ==== Şerê li dijî DAIŞê (2014–2017) ==== [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15267333592).jpg|thumb|Dîmenek ji operasyona hêzên (Pêşmerge) Herêma Kurdistanê ku di sala 2014an de li dijî DAIŞê hatibû destpêkirin]] Herêma Kurdistanê yek ji wan deveran bû ku rastê êrîşên DAIŞê hatibû. Di heyama beriya dagirkirina Iraqê ji aliyê DAÎŞê ve ku di hezîrana sala 2014an de pêk hatibû, pêwendiyên Herêma Kurdistanê bi bi Iraqê re di rewşek baş de nebû û di dema şerê li dijî DAÎŞê re xirabtir bibû. Pêşketina DAIŞê ber bi Hewlêrê ve û êrîşa DAÎŞê li ser herêma Şingalê bûye sedema krîza mirovî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ihd.org.tr/en/ihd-statement-on-the-yazidi-genocide/ |sernav=IHD STATEMENT ON THE YAZIDI GENOCIDE – İHD |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=tr }}</ref> Di encamê de li Şingalê li dijî êzîdiyan komkujî û gelek dîlgirtin diqewime.<ref name=":10">{{Jêder-malper |url=https://freeyezidi.org/yezidi-genocide-2014/ |sernav=Yezidi Genocide 2014 – Free Yezidi Foundation |roja-gihiştinê=2026-04-19 |ziman=en-US }}</ref> Bi hezar kurdên êzîdî berê xwe dabûn çiyayê Şingalê ku xwe ji komkujiya DAIŞê xilas bikin.<ref name=":10" /> Di encama encama êrîşan de gerîlayên Partiya Karkerên Kurdistanê ku di wî demê de derbasê Herêma Kurdistanê bibûn ji bo gelên ku ji Şingalê direvin rastî êrîşan neyê li çiyayê Şingalê korîdoreke mirovî avakiribû. Ev krîza mirovî bûye sedema destwerdana civaka navneteweyî û koalîsyona bi pêşengiya Amerîkayê ku bi êrîşên hewayî li Şingalê êrîşê DAÎŞê bikin. Dema ku hêzên Iraqê ji ber êrîşên DAÎŞê direvin û ji bajarên Başûrê Kurdistanê bajarê wekê Mûsil, Kerkuk, Xaneqîn, Celewla û Başîqayê vekişiyan Herêma Kurdistanê neçar dimîne ku di eniyeke bi qasê dirêjahiya 1000 kîlometre li dijî êrîşên DAÎŞê Herêma Kurdistanê biparêze. Bajarên Başûrê Kurdistanê ku di nav van bajaran de Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal hebûn aliyê DAÎŞê ve hatibûn dagirkirin. Piştê demek dirêj ê şerê Herêma Kurdistanê ku li dijî DAIŞê hatibû berdewam kirin bajarên wekê Kerkûk, Xaneqîn, Celewla, Başîqa, Şingal û Mexmûr, ji aliyê gerîla û pêşmergeyên Kurdistanê ve ji DAÎŞê hatibûn rizgarkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2017-10-18 |sernav=Iraq takes disputed areas as Kurds 'withdraw to 2014 lines' |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-middle-east-41663350 |roja-gihiştinê=2026-04-19 |xebat=BBC News |ziman=en-GB }}</ref> == Erdnîgarî == === Herêm û sinor === [[Wêne:Iraq great zab.png|thumb|Geliyek li bakurê herêmê ku ava Zap a Mezin di nav de diherike]] Herêma Kurdistanê li herêmeke li [[Başûrê Kurdistanê]] ye ku Li rojhilat bi Rojhilata Kurdistanê, li bakur bi [[Bakurê Kurdistanê]] re û li rojava jî bi [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdiatanê]] re sinor e. Ev herêm piraniya Başûrê Kurdistanê digire nav xwe ku ev herêm beşa herî başûrê herêma erdnîgarî ya [[Kurdistan]]ê ye. Herêm di navbera [[hêlîpan]]ên bakur 34° û 38°N û [[hêlîlar]]ên rojhilat 41° û 47°E de ye. Piraniya beşên bakur û bakurê rojhilat ên herêmê çiyayî ne, nemaze deverên ku bi Bakurê Kurdistanê û bi Rojhilata Kurdistanê re sinor in deverên çiyayî yên Herêma Kurdistanê ne. Herêm xwedî çend çiyayên bilind û rêzeçiyayan e. Deverên din ên herêmê gir û deşt in ku beşên navendî û beşên herî başûrê herêmê pêk tînin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-geography/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Geography |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en-US }}</ref> Herêma Kurdistanê xwedî rûpîvaneke nezîkî 40643&nbsp;km<sup>2</sup> e û ji sedî 10e wê ji av pêk tê. Tixûbên herêmê bi Rojhilata Kurdistanê re 220&nbsp;km, bi Rojavayê Kurdistanê re 150&nbsp;km û bi Bakurê Kurdistanê re jî 352&nbsp;km ne. Nêzîkî 1.368.388 hektar rûber (%33) ji erdê herêmê ê, erdê çandiniyê yê ku bi baranê tê avdan û 328.428 hektar (%8) jî erdê çandiniyê erdên avdaniyê ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://krso.gov.krd/en/indicator/agriculture/agricultural-lands |sernav=Agricultural lands |malper=krso.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 |ziman=en }}</ref> Piraniya barîna li Herema Kurdistanê di navbera mehên mijdar û nîsanê de dibare ku bi gelemperî wekê baran an berf dibare ku barîna salane di navbera 375 û 724 mm de ye. Vê yekê ji demên kevnar ve çandiniya berhemên zivistanê (sebze û fêkî di havînê de) û xwedîkirina ajalan gengaz kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Geography of Iraq - Fanack.com |url=https://fanack.com/iraq/geography-of-iraq/ |roja-gihiştinê=2026-04-04 |xebat=Fanack.com |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region 2003-2008.png|thumb|Berê desteserkirina Iraqê sinorê Herêma Kurdistanê (2003 – 2008)]] Heya roja îro tevahiya erdên Başûrê Kurdistanê neketiye destê rêveberiya Herêma Kurdistanê. Gelek deverên Başûrê Kurdistanê bi polîtîkaya erebkirina rejîma baesê û bi berdewamî ya heman polîtîkaya erebkirinê di bin di bin navê deverên nakokî di bin desteserkirina Iraqê de ye. Ji ber vê yekê xaka Herêma Kurdistanê bi awayekî rast nehatiye destnîşankirin û bi demê re bi şêweyên guherbar ên kontrola de facto û bi hukmên destûrî û pêşketinên siyasî re pêşketiye. Hikûmeta Herêma Kurdistanê di demên cuda de kontrola li ser deverên Başûrê Kurdistanê ku ji aliyê Iraqê ve hatine desteser kirin pêk aniye. Ev kontrol emaze di demên pevçûnên wekê piştî sala 2003an û di navbera 2014 û 2017an de pêk hatiye ku hêzên Herêmê Kurdistanê (Pêşmerge) van deverê Başûrê Kurdistanê ji dagirkirkirina DAÎŞê rizgar kiribû. Ji ber polîtîkaya erebkirinê ku di dîrokên cihêreng de ereb li deverên kurdî hatine bicihkirin, ev dever hê jî di navbera Iraq a federal û Herêma Kurdistanê de bi nakok e û ji aliyê Iraqê ve desteserkirî ye. === Avhewa === Keşûhewaya Herêma Kurdistanê avhewayeke nîvhişk a parzemînî ye ku di mehên havînan de germ û hişk ev û di mehên zivistanan sar û şil e.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://presidency.gov.krd/krp/english/ndisplay.aspx?sm=5yBwBg+oqQY=#:~:text=The%20climate%20of%20the%20Kurdistan,cold%20and%20wet%20in%20winter. |sernav=The Kurdistan Region is an autonomous region in federal Iraq |malper=presidency.gov.krd |roja-gihiştinê=2026-04-04 }}</ref> Herêm di mehên havînan germ û hişk in ku germahiyên navînî yên bilind ji 35&nbsp;°C ê li deverên herî sar ên bakur heta 40&nbsp;°C a li başûrê rojavayê herêmê diguherin û germahiyên herî nizm ji dora 21&nbsp;°C ê heta 24&nbsp;°C an diguherin. Di mehên zivistanan de germahiyên herî bilind bi navînî di navbera 9&nbsp;°C û 11&nbsp;°C an de ne û germahiyên herî nizm li hinek deveran li dora 3&nbsp;°C e û li din ên herî sar jî bi navînî dadikeve −2&nbsp;°C û 0&nbsp;°C an.<ref name=":0" /> == Rêveberî û siyaset == {{Gotara bingehîn|Hikûmeta Herêma Kurdistanê}} {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Seal of the President of the Kurdistan Region.svg |width1 = 160 |caption1 = Nîşana serokatiya Herêma Kurdistanê. |image2 = Coat of arms of Kurdistan Regional Government.svg |width2 = 160 |caption2 = Nîşana hikûmeta Herêma Kurdistanê. |}} Li gorî destûra bingehîn a Iraqê Herêma Kurdistanê herêmeke federal ê di nav Iraqê de ye û bi rêya saziyên xwe di gelek waran de ku di nav de lêçûna herêmê, polîs û ewlehî, perwerde û tenduristî, çavkaniyên xwezayî, binesazî, siyaseta derve û siyaseta din, qanûndanîn, cîbicîkar û dadwerî hene, rayeya xwe pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tandfonline.com/action/cookieAbsent |sernav=Governing Kurdistan |malper=www.tandfonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-04 |doi=10.1080/17449057.2018.1525166 }}</ref> === Dezgeha qanûndanînê === Parlamentoya Herêma Kurdistanê ku berê wekê Meclîsa Neteweyî ya Kurdistanê dihat zanîn, berpirsiyarê qanûndanînê, destnîşankirina serokê Herema Kurdistanê, dayîna û kişandina baweriyê ji bo wezîran û pesendkirina lêçûna Herêma Kurdistanê ye. 100 endamên parlamentoyê hene ku divê herî kêm ji %30 ji parlamenter endamên jin bin û hemî parlamenterên parlamentoya Herêma Kurdistanê ji bo heyameke çar salan têne hilbijartin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/394269/slug |sernav=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |malper=Kurdistan Region Judicial Council issues statement on latest ruling of Iraqi Federal Supreme Court |tarîx=2024-03-13 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Partiyên siyasî yên jêrîn ku di parlamentoya Kurdistanê de hene ev in: [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK), [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] (YNK), [[Tevgera Nifşê Nû]] (NGM), [[Yekgirtiya Îslamî ya Kurdistanê|Yekgirtûya Îslamî ya Kurdistanê]], [[Tevgera Helwesta Neteweyî]], [[Koma Edaletê ya Kurdistanê]], [[Eniya Gel, Partiya Sosyalîst Demokrat a Kurdistanê]] (PSK) û [[Tevgera Goran]] e. === Rêveberî === {{Multiple image |align = right |direction = horizontal |header_align = center |header = |image1 = Nechirvan Barzani 2025 (cropped).jpg |width1 = 151 |caption1 = Serokê Herêma Kurdistanê [[Nêçîrvan Barzanî]]. |image2 = Masrour Masoud 2025 (cropped).jpg |width2 = 150 |caption2 = Serokwezîrê Herêma Kurdistanê [[Mesrûr Barzanî]]. |image3 = Qubad Talabani Photo.jpg |width3 = 172 |caption3 = Cîgirê serokwezêrê Herêma Kurdistanê [[Qubad Talebanî]]. |}} Serokê Herêma Kurdistanê ji aliyê parlementoyê ve tê hilbijartin û wekê serokê dewletê kar dike. Serokê Herêma Kurdistanê dikare du heyamên ku ji çar salan pêk tê li ser erka xwe bisekine û di heman divê dema ku qanûnan bikevin meriyetê ji aliyê serokê herêmê were pesend kirin. Di heman demê de parlamentoya Kurdistanê dikare her guhertinek betal bike. Serokkomarê niha [[Nêçîrvan Barzanî]] (PDK) ye ku di 1ê hezîrana sala 2019an de dest bi erka xwe kiriye.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav= |pêşnav= |sernav=Nechirvan Barzani elected president of Kurdistan Region of Iraq |url=https://www.reuters.com/article/us-iraq-kurds/nechirvan-barzani-elected-president-of-kurdistan-region-of-iraq-idUSKCN1SY0TE |roja-gihiştinê=2026-04-05 |xebat=U.S. |ziman=en-US }}</ref> Serokwezîrê Herêma Kurdistanê serokê Hikumeta Herêma Kurdistanê ye û kabîneya wî ya wezîran û hinek kursî ji bo jin û komên kêmneteweyan hatine veqetandin. Serokwezîrê niha [[Mesrûr Barzanî]] (KDP) ye ku di sala 2019an de dest bi kar kiriye. Kursîyên kabîneyê berê bi wekhevî di navbera KDP û YNKê de dihatin parvekirin lê KDP ji ber nûnertiya wî ya zêdetir a li parlamentoyê li dijî berdewamiya vê rêjeyê ye. === Dadwerî === [[Konseya Dadwerî ya Kurdistanê]] (KDK) li Herêma Kurdistanê li gorî qanûna desthilata dadwerî ya hejmara 14e ya sala 1992an hatiye damezrandin û wekê dadgeha temyîzê ya herêmê kar dike. Li gorî qanûna 23ê ya sala 2007an Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji aliyê îdarî û darayî ve ji şaxa cîbicîkirinê serbixwe ye. Wek mînak serokê dadgeha Herêma Kurdistanê ji aliyê dadweran ve têne hilbijartin û dadwer jî ji aliyê [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] ve têne erkdar kirin.<ref name="Chomani2019">{{Jêder-malper |url=https://timep.org/2019/01/11/judiciary-in-kurdistan-region-in-peril/ |sernav=Judiciary in Kurdistan Region in Peril |malper=The Tahrir Institute for Middle East Policy - |tarîx=2019-01-11 |roja-gihiştinê=2026-04-05 |ziman=en-US |paşnav=Chomani |pêşnav=Kamal }}</ref> Lêbelê analîst û rêxistinên wekê Enstîtuya Tahrîr a ji bo Siyaseta Rojhilata Navîn destnîşan dikin ku dadwerî bi pirsgirêkên girîng re rû bi rû maye. Gelek bendên qanûna hejmar 23 ya sala 2007an bi tevahî nehatine bicîhanîn ku ev yek jî dibe sedema têgihîştina siyasîbûna dadweriyê. Bi demê re PDK û YNK bandora xwe di nav Hikûmeta Herêma Kurdistanê de berfirehtir kirine û li gorî raporê dadwer ne ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve têne erkdar kirin, ji aliyê serokwezîrê herêma ve têne erkdar kirin. Serokê dadgehê ji aliyê serokwezîrê herêmê ve hatiye erkdar kirin û gelek dadwer wekê girêdayî yek ji du partiyên serdest ên herêmê têne dîtin.<ref name="Chomani2019" /> === Destûra bingehîn a Herêma Kurdistanê === [[Wêne:Kurdistan Parliament.jpg|thumb|Dîmenek ji Parlamentoya Kurdistanê, Hewlêr]] Bingehên rêveberiya kurdan li Başûrê Kurdistanê di 8ê nîsana sala 1992an de bi qanûna hilbijartinê ya qanûna hejmar 1ê, piştî rêkevtinek di navbera Eniya Kurdistanê de ku hevpeymaniyek e ku PDK û YNK jî di nav de ye, hatiye danîn. Ev yek rê li ber avakirina saziyên qanûndanînê, rêveberî û dadwerî vekiriye ku li ser bingehek fiîlî dixebitin.<ref name="I•CONnect2025">{{Jêder-malper |url=https://www.iconnectblog.com/three-decades-without-a-social-contract-a-call-for-constitutional-adoption-in-the-kurdistan-region-of-iraq/ |sernav=Three Decades Without a Social Contract: A Call for Constitutional Adoption in the Kurdistan Region of Iraq |malper=www.iconnectblog.com |tarîx=2025-08-03 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav=I•CONnect }}</ref> Di sala 2002an de, [[Parlamena Kurdistanê|Parlamentoya Kurdistanê]] destûreke herêmî ya ji ku 78 bendan pêk hatiye amade kirîye lê ji ber bêîstîqrariya siyasî ya li Iraqê û zextên derveyî yên welatên cîran, bi taybetî li ser statuya Kerkukê wekê paytexta pêşniyarkirî ya Herêma Kurdistanê, nehatiye pejirandin. Lêbelê ev amadekariya qanûnê ji bo nîqaşên destûrî yên paşê de wekê xaleke referansê maye.<ref name="I•CONnect2025" /> Piştî şerê Iraqê ya di sala 2003an de û ji nû ve organîzekirina siyasî ya ji aliyê desthilata demkî ya koalîsyonê ve, Destûra bingehîn a Iraq a sala 2005an hatiye pejirandin. Bi bandora prensîbên wekê federalîzm û cudakirina desthilatan, Herêma Kurdistanê bi fermî wekê herêmeke federal li gorî benda 117an qanûna bingehîn a Iraqê, hatiye naskirin û rewatiya destûrî daye herêmê û saziyên herêmê ya heyî hatiye piştrast kirin. Benda 120an rê daye herêmê ku destûra xwe ya herêmî qebûl bike. Piştre di sala 2009an de komîteyeke nû ya destûrî hatiye avakirin û pêşnûmeyeke duyem a destûrî ku ji 122 bendan pêk dihat, hatiye amadekirin. Lêbelê nakokiyên siyasî yên berdewam di navbera partiyên sereke de, bi taybetî li ser ka divê sîstem nîv-serokatî be an jî parlemanî be, rê li ber pêşkêşkirina pêşnûmayê ji bo referandûmê girtiye û pêşnûme awayeke bi bandor hatiye paşvexistin.<ref name="I•CONnect2025" /> Di encama vê yekê de Herêma Kurdistanê bêyî destûreke nivîskî ya neteweyî ya herêmî berdewam dike. Bêyî çarçoveyeke destûrî ya bilindtir ku dibe sedema pirsgirêkên siyasî yên berdewam, rêveberî bi giranî li ser qanûnên ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatine derxistin dimîne.<ref name="I•CONnect2025" /> === Partiyên siyasî === Di partiyên sereke yên Herêma Kurdistanê [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê|YNK]] ye ku di sala 1975an de ji hev veqetiyane. PDK li parêzgehên Hewlêr û Dihokê serdest e YNK jî li parêzgehên wekê Silêmanî û Helebçeyê serdest e. Ev herdu partî ji aliyê malbatên Barzanî û Talabanî ve hatine damezrandin û bi hev re desthilatdariya Herêma Kurdistanê parve dikin. Tevgera Gorran di salên 2010an de ji bo demek kurt wekê hêzek mezin a opozisyonê derket holê, li dijî serdestiya YNKê siyaset kiriye lê ji wê demê ve paşve çûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://researchbriefings.files.parliament.uk/documents/CBP-10398/CBP-10398.pdf |sernav="Kurdistan Region of Iraq: Introductory profile" }}</ref> Hilbijartinên pêşîn ku di 19ê gulana sala 1992an de di bin çavdêriya rêxistinên mafên mirovan de hatiye lidarxistin, di wê demê de wekê hilbijartinên herî demokratîk ên [[Rojhilata Navîn]] dihatin hesibandin ku bi beşdariya dengdêran a bêhempa pêk hatiye. Rêjeya beşdariya dengdêran li Herêma Kurdistanê ji deverên din ên Iraqê bi her dem bi berdewamî bilindtir bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/978-3-032-03953-8_3.pdf |sernav=Yoshioka, Akiko (3 December 2025). "Hybrid Governance with Armed Non-State Actors in a Fragile State: The Case of Iraq and the Kurdistan Region". }}</ref> === Parêzgehên Herêma Kurdistanê === Tenê çar parêzgehên Başûrê Kurdistanê di bin serweriya Herêma Kurdistanê ji çar parêzgeh. Parêzgehên ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê têne birêve birin parêzgehên Hewlêrê, Silêmanî, Dihok û Helebçeyê. Navendên bi heman navên parêzgehan navendên îdarî yên parêzgehan e û bi tevahî 26 navçeyan pêk hatine.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.krso.net/ |sernav=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |malper=Why Choosing the Right Sunscreen Matters for Australia's Reefs {{!}} KRSO |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> [[Wêne:Kurdistan Region Governorates.jpg|thumb|Nexşeya parêzgehên Herêma Kurdistanê]] {| class="wikitable sortable" ! colspan="1" |Parêzgeh !Nifûs (2020) !Qad (km<sup>2</sup>) |- | [[Hewlêr (parêzgeh)|Hewlêr]] | align="right" |2.932.800 | align="right" |14.873 |- | [[Silêmanî (parêzgeh)|Silêmanî]] | align="right" |2.250.000 | align="right" |20.144 |- | [[Dihok (parêzgeh)|Dihok]] | align="right" |1.292.535 | align="right" |10.956 |- | [[Helebce (parêzgeh)|Helebce]] | align="right" |109.000 | align="right" |889 |- ! Tevahî ! align="right" |6.584.335 ! align="right" |46.862 |} Di sala 2012an de dabeşkirineke îdarî ya din ê bi navê rêveberiya serbixweji bo parêzgehan hatiye damezrandin. Yekem ji van dabeşên îdarî rêveberiya [[Raparîn]]ê bû ku deverên [[Ranye]] û [[Qeladizê|Qeladiza]] girtiye nav xwe.<ref>{{Jêder-malper |url=https://uor.edu.krd/en/history-of-raparin-area/ |sernav=History of Raparin Area |malper=University of Raparin |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ev statû nenavendîbûneke mezintir peyda dike û desthilatê zêdetir dide rayedarên herêmî ku xizmetên giştî baştir bikin. Rêveberiyên serbixwe yên din rêveberiya [[Soran (navçe)|Soran]] û [[Zaxo]] ne ku her du di sala 2021ê de hatine damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388679/slug |sernav=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |malper=PM Barzani decrees establishment of new agricultural directorates in independent administrations |tarîx=2022-06-13 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/388443/slug |sernav=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |malper=PM Barzani decrees establishing general municipality directorate for Raparin |tarîx=2022-05-23 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> === Pêwendiyên derve === [[Wêne:President Trump at Davos (49425059701).jpg|thumb|Civîneke serokê Herêma Kurdistanê Nêçîrvan Barzanî û serokê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê Donald J. Trump di 22ê çileya 2020an li Navenda Kongreyê ya Davosê li Davosê, Swîsreyê]] Herêma Kurdistanê pêwendiyeke xurt ê derve bi gelek welatên cîhanê re birêve dibe. Herêma Kurdistanê pêwendiyên çêker bi welatên cîran re berdewam dike û bi gelek welatên ewropî re xwedî pêwendiyên baş e. Dezgeha sereke ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê ji bo birêvebirina karûbarên derve, Wezareta Pêwendiyên Derve (WPD) ye. Armancên sereke yên wezaretê ew in ku profîla Herêma Kurdistanê li ser asta cîhanî bilind bike, têkiliyên navneteweyî yên herêmê bi hikûmet û rêxistinên navneteweyî yên cûrbecûr re baştir bike û derfetên karsaziyê yên nû li Herêma Kurdistanê ji aktorên herêmî û navneteweyî re pêşkêş bike.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://investingroup.org/home/ |sernav=Overview: Kurdistan Region of Iraq |malper=Fin-Afford |tarîx=2022-09-28 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Vîzyona siyaseta derve ya Hikûmeta Herêma Kurdistanê rê li ber damezrandina nûnertiyên dîplomatîk ên cûrbecûr li Kurdistanê vekiriye.<ref name=":1" /> Her çiqas Herêma Kurdistanê welatekê deryayî nebe jî siyaseteke derve ya proaktîv dimeşîne ku tê de xurtkirina têkiliyên dîplomatîk ên bi Îran, Tirkiye, Rûsya, Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê û Fransayê re heye. Nûnerên dîplomatîk ên 31 welatan li Herêma Kurdistanê heye û di heman demê de Herêma Kurdistanê li 14 welatan xwedî ofîsên nûnertiyê ye. Dezgehên pirneteweyî ku di nav de YE, NY, ICRC, JICA û KOICA hene li Herema Kurdistanê ofîsên xwe vekirine.<ref name=":1" /> === Hêz === {{Gotara bingehîn|Pêşmerge}} [[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Dîmenek ji şervanekî pêşmerge ya Herêma Kurdistanê]] Ji sala 1991ê vir ve Herêma Kurdistanê ji aliyê hêzên [[Pêşmerge]] ve tê parastin. Ewlhehî û aramiya herêmê ji aliyê Pêşmerge, asayîş û polîsên Herêma Kurdistanê ve tê birêve birin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://repo.uum.edu.my/id/eprint/10401/1/S1.pdf |sernav=Kurdistan Region: A Country Profile }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://d1wqtxts1xzle7.cloudfront.net/38238638/2015_WPS_Working_Papers.pdf?1738221140=&response-content-disposition=inline%3B+filename%3DUS_Naval_War_College_Women_Peace_and_Sec.pdf&Expires=1770726432&Signature=ebQH0-17rc00MeCuOZzxgYMgOTJfAwxzfjUvQ0Q4tFEyrORlFskBA9rivIt2DYgPJEv~9-CvEvysZsUNX40CswVQo0JJF841XK0yMWoh5Es7Iw8CODRSxt~GBe4U5o12S238diBSuM20ICXFs-V7cf~N2aq5CN6D0JR8hvBl4qDRB9cXjN~9plC3VqCFGPuMlZqo67yUbva44u1pgQWucAKVRIBsfW-6XA1kTXVNZqF21KUS66ivyYOVxaxQg462d-5tuakzsnyUqgdaUFGLmp7ncckohLkX73p96c4C2NPQMnNbJyBqQGQj6b8lrK5yN9E2eHmVDSX1AK6Iq4NOJg__&Key-Pair-Id=APKAJLOHF5GGSLRBV4ZA#page=317 |sernav=THE SUB-CONFLICT BETWEEN ISIL AND THE KURDISH FORCES: WOMEN'S PARTICIPATION BEYOND ARMED STRUGGLE }}</ref> Li gorî benda 117an a destûra bingehîn a Iraqê ya sala 2005an Herêma Kurdistanê bi hêzên xwe yên ewlehiyê yên navxweyî ku di nav de "polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê" hene parastina xwe dike. Hêzên Herêma Kurdistanê bi tevahî ji hêzên Iraqê hêzeke serbixwe xwe ye ku biryarên xwe bi zincîra fermandariya xwe werdigire.<ref>{{Jêder-malper |url=https://gppi.net/assets/Gaston__Horvath__van_den_Toorn__Mathieu-Comtois___2017__Literature_Review_of_Local__Regional_or_Sub-State_Defense_Forces_in_Iraq.pdf |sernav=Backgrounder: Literature Review of Local, Regional or Sub-State Defense Forces in Iraq }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sosnowski |pêşnav=Piotr |tarîx=2019-03-28 |sernav=Rentier economy of the Kurdish region in Iraq as a source of barriers for the regional security sector reform |url=https://securityanddefence.pl/Rentier-economy-of-the-Kurdish-region-in-Iraq-as-a-source-of-barriers-for-the-regional,105429,0,2.html |kovar=Security and Defence Quarterly |ziman=en |cild=23 |hejmar=1 |rr=144–157 |doi=10.35467/sdq/105429 |issn=2300-8741 }}</ref> Hêzên Pêşmerge ku hêzeke girêdayê [[Wezareta Pêşmerge]] ye, sereke hêzên leşkerî Herêma Kurdistanê ye. Li gel hêza Pêşmerge, Herêma Kurdistanê xwedî rêzek saziyên ewlehiyê ye ku di nav wan de polîsê Herêma Kurdistanê, ewlehî û îstîxbarata navxweyî ([[Asayîş û Konseya Ewlekariya Herêma Kurdistanê]]), îstîxbarata biyanî ([[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|Parastin]] û [[Zanyarî]]), hêzên cendermeyan ([[Zeravanî]] û [[Hêzên Parastinê û Awarte]]) û [[hêzên dijî-terorê]] û yên taybet ên wekî Daîreya Dijî Terorê, CTG Kurdistan û Hêzên Komando yên Kurdistanê hene. == Demografî == === Nifûs === Li gorî daneyên hêjmara nifûsa sala 2024an, nifûsa Herêma Kurdistanê 6.370.668 kes e Nêzîkî ji %84ê nifûsa Herêma Kurdistanê li deverên bajarî û ji %16 ji nifûsa herêmê jî li deverên gundewarî dijîn. Li Herêma Kurdistanê 1,38 milyon malbata heye û bi navînî serê malbatê 4,3 kes dikeve. Nifûs li gorî zayendê hema hema bi awayekî wekhev dabeşkirî ye û nifûsa herêmê ciwan e ku ji %31,9 di bin 15 salî de û ji %63,07 jî di temenê xebatê de ne. Herêm ji sala 2009an vir ve bi rêjeya ji %2,48 nifûsa herêmê zêde bûye. {{Bajarên Herêma Kurdistanê}} === Ziman === Herêma Kurdistanê herêmeke pirzimanî ye ku gelek ziman û zaravayên cuda lê herêmê têne axatin. Piraniya nifûsê bi zaravayên cûrbecûr ên kurdî diaxivin ku [[zimanê kurdî]] li gel çend zimanên din yek ji fermî yê herêmê ye. Du zaravayên sereke yên kurdî li herêmê [[Soranî|kurdiya navendî]] (soranî) ku li Hewlêrê û Silêmanî tê axaxtin û [[Kurmancî|kurdiya bakur]] e (kurmancî) ku bi piranî li Dihokê tê axavtin. Di roja îro de nêzîkî hemî nifûsa Herêma Kurdistanê dikarin her du zaravayên sereke biaxivin an jî jê fem bikin.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/english-language/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} Language |malper=www.krgspain.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US }}</ref> Ziman û zaravayên din ên kurdî ku ji aliyê civakên wan ve têne axavtin hewramî û kurdiya başûrî ye. Di heman demê de zimanê erebî, neo-aramî (ku di nav de keldanî û suryanî hene), zimanê ermenî û zimanê tirkmenî li herêmê têne axavtin. Hikûmeta Herêma Kurdistanê pirrengiya zimanî pêş dixe û hinek dibistan bi karanîna van zimanên kêmneteweyan wekê navgîniya sereke ya perwerdeyê hatine damezrandin.<ref name=":4"/> Li gorî qanûna zimanên fermî ya sala 2014an ku ji aliyê Parlamentoya Kurdistanê ve hatiye derxistin, zimanê tirkmenî, suryanî û zimanê ermenî li Herema Kurdistanê ligel zimanê kurdî, zimanên naskirî ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdishglobe.krd/kurdistan-a-safe-haven-for-iraqs-minorities/ |sernav=Kurdistan a safe haven for Iraq’s minorities |malper=Kurdishglobe |tarîx=2025-08-18 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en-US |paşnav= }}</ref> === Dîn === Herêma Kurdistanê xwedî nifûseke dînî ya cihêreng e ku ev serdestî bi derketina DAÎŞê ji ber ku endamên gelek komên kêmnetewe reviyan herêmê, hinek zêdetir xurt bûye. Dînê serdest a li Herêma Kurdistanê baweriya îslamê ye ku piraniya niştecihên Herêma Kurdistanê vê dînê dihebînin. Di nav kesên ku baweriya xwe bi dînê îslamê anîne de kurd, tirkmenên Herêma Kurdistanê û ereb hene ku bi piranî wan girêdayî mezheba şafiî ya îslama sunî ne. Her wiha hejmareke hindik ji kurdên yeylî yên şîe yên Herêma Kurdistanê hene.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=http://masaratiraq.org/wp-content/uploads/2013/04/Minorities-in-Iraq.pdf |sernav="Minorities in Kurdistan: Memory, Identity and Challenges" |malper=masaratiraq.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> Di heman demê de li Herêma Kurdistanê kesên ku baweriya xwe bi dînê xiristiyanê anîne hene ku di nav wan de asûrî, keldanî, kurd û ermenî hene. Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl dide ku tevlêbûna civakên xiristiyan pêş bixe; wek mînak, hikûmeta Herêma Kurdistanê di sala 2015an de qanûnek derxist ku bi fermî kêmneteweyên dînî biparêze, ji bo avakirina dêr û saziyên perwerdehiyê alikariya darayî peyda kiriye û di sala 2021ê de xweseriyeke berfireh daye Ankawayê ku taxeke Hewlêrê ye ku bi piranî xiristiyanên Herêma Kurdistanê lê dijîn.<ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://www.ekd.de/ekd_de/ds_doc/01_Link_Kurdistan_BAMF_laenderreport-68-Irak.pdf |sernav=Länderreport 68 Irak: Die Autonome Region Kurdistan }}</ref> Baweriya êzîdî yek ji baweriyên girîng ên Herêma Kurdistanê ye ku li gorî daneyên sala sala 2005an nêzîkî 650.000 kes<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.aina.org/reports/yezidiscpt.pdf |sernav=Kurdistan's Yezidis: A Religious and Ethnic Minority Group Faces Repression and Assimilation |malper=www.aina.org |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> li Herêma Kurdistanê baweriya xwe dînê êzdêtî anîne.<ref name=":3" /> Nêzîkî 200.000 kes baweriya bi baweriya yarsanî (ehlî heq an kakaî) anîne.<ref name=":3" /> Di sala 2020an de hatiye ragihandin ku 60 malbatên xwedî baweriya zerdeştî li Herêma Kurdistanê dijîn,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/382656/slug |sernav=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |malper=Kurdistan welcomes US State Department report on religious freedom |tarîx=2020-06-21 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> di heman demê de çavkaniyên din texmîn kirine ku li Herêma Kurdistanê 15.000-30.000 kesên ku baweriya xwe bi dînê zerdeştî tînin hene. Her çiqas hêjmara kesên girêdayî zerdeştê bi awayekê baş diyar nebe jî hatiye texmîn kirin ku ji ber hinek kurd zerdeştîtiyê wekî dînî xwe ya "resen" dibînin û ji neteweperestiya kurdî bandor bûne û piştî wehşetên ku ji aliyê Dewleta Îslamî (DAÎŞ) ve hatine kirin, ji îslamê dûr ketine û baweriya bi dînî zerdeştî anîne.<ref name=":2" /> Yekem perestgeha zerdeştî ya nûjen di îlona sala 2016an de li bajarê Silêmanî yê hatiye vekirin<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/kurdistan/210920163 |sernav=Hopes for Zoroastrianism revival in Kurdistan as first temple opens its doors |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-06 }}</ref> û di heman demê de perestgeheke din jî di sala 2020an de li Hewlêrê hatiye vekirin.<ref name=":2" /> Li herêmê civateke etno-dînî ya biçûk a mandaiyan jî heye. Komeleya neteweyî ya cihûyên ji Kurdistanê li Îsraêlê diyar kirine ku hejmareke kêm ji cihûyên koçber li Herêma Kurdistanê hene lê ti cihû ji civakên cihûyên resen nemane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://docs.google.com/document/d/1O7JJ_94H8tw8HZq2BUnor2aaSGF-bub_kvAP9ouxQuE/edit?usp=embed_facebook |sernav=2020-11-17 Quadruple communique from the National Association |malper=Google Docs |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=tr }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.jpost.com/middle-east/use-of-jewish-issue-by-krg-official-may-cause-confusion-and-damage-436499 |sernav=Publicity seeking Kurdish official brings back memories of Jewish Kurd aliya fiasco {{!}} The Jerusalem Post |malper=The Jerusalem Post {{!}} JPost.com |tarîx=2015-12-07 |roja-gihiştinê=2026-04-06 |ziman=en }}</ref> Endamên dînê baha'î jî li Herêma Kurdistanê hatine naskirin.<ref name=":2" /> === Koçberî === Çalakiyên aborî yên berfireh di navbera Herêma Kurdistanê û Bakurê Kurdistanê û Tirkiyeyê de derfet dane kurdên Bakurê Kurdistanê ku koçê Herêma Kurdistanê bi cih bibin. Rojnameyeke kurdî texmîn kiriye ku di sala 2009an de nêzîkî 50.000 kurdên ji Bakurê Kurdistanê li Herêma Kurdistanê bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=An unusual new friendship |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2009/02/19/an-unusual-new-friendship |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Li gorî amarên kanûna sala 2017an, Herêma Kurdistanê malavaniya 1,2 milyon koçberên navxweyî yên iraqî kiriye ku ji ber şerê li dijî Dewleta Îslamî (DAÎŞ) koçberê Herêma Kurdistanê bibûn. Berê sala 2014an nêzîkî 335.000 koçberên navxweyî û penaber li herêmê hebûn û hinek ji van koçberan di sala 2014an de ji ber aloziyên li Rojavayê Kurdiatanê û Sûriyeyê di êrîşên destpêkê ya DAÎŞê gihîştibûn Herêma Kurdistanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/english/middleeast/iraq/220220183 |sernav=Urgent reconstruction needed for returning Iraqi refugees: IOM |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2026-04-07 }}</ref> == Aborî == [[Wêne:Empire World Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji herêma Empire World a bajarê Hewlêrê]] Aboriya Herêma Kurdistanê ji aliyê pîşesaziya petrolê û sektoreke giştî ya mezin ve serdest e ku ji ber vê yekê wekê dewleteke rantîer an jî dewleteke petrolî yên mîna welatên kendavê hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=The Kurdish opening |url=https://www.economist.com/middle-east-and-africa/2012/11/03/the-kurdish-opening |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Economist |issn=0013-0613 }}</ref> Piştê damezrandina hikumeta xweser, li Herêma Kurdistanê geşbûneke aborî ya bihêz çêbûye ku di navbera salên 2003 û 2006an de, hejmara milyonerên li Silêmanî ji 12 kesan bilindê 2.000 kesan bûye<ref>{{Jêder-malper |url=http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |sernav=Iraqi President Talabani's Letter to America - DefendAmerica News |malper=defendamerica.mil |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2007-02-15 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070215031201/http://defendamerica.mil/articles/sept2006/a092206pc1.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û derfetên aborî di navbera salên 2003 û 2005an de nêzîkî 20.000 karker ji deverên din ên Iraqê ji bo kar û xebatê derbasê Herêma Kurdistanê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barkey |pêşnav=Henri J. |paşnav2=Laipson |pêşnav2=Ellen |tarîx=2005 |sernav=I raqi K urds and I raq's F uture |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |kovar=Middle East Policy |ziman=en |cild=12 |hejmar=4 |rr=66–76 |doi=10.1111/j.1475-4967.2005.00225.x |issn=1061-1924 }}</ref> Ji dawiya salên 2010î vir ve Hikûmeta Herêma Kurdistanê hewl daye ku aboriyê cûrbecûr bike ku xetereyên ji ber girêdayîbûna tenê bi petrolê ve derdikevin kêm bike û lawaziya qeyranên aborî kêm bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://doi.org/10.18551%2Frjoas.2019-01.48 |sernav=Diversification Of Economy–An Insight into Economic Development with Special Reference to Kurdistan" s Oil Economy and Agriculture Economy }}</ref> Li gorî deverên din ên Iraqê, Herêma Kurdistanê xwedî rêjeyên hejariyê ya herî nizm e û xwedî aboriyeke bihêztir e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nbcnews.com/id/wbna30849286 |sernav=Nearly 25 percent of Iraqis live in poverty |malper=NBC News |tarîx=2009-05-20 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> Lêbelê bêkarî li Herêma Kurdistanê hê jî zêde ye ku bi taybetî nifûsa ciwanan di dîtina kar û xebatan de zehmetiyan dikişînin. Di navbera salên 2021 û 2022an de rêxistina navneteweyî ya kedê rêjeyên bilind ên bê kariya bi berdewamî yên ji %14-18 ragihandiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ilo.org/sites/default/files/wcmsp5/groups/public/@arabstates/@ro-beirut/documents/publication/wcms_850359.pdf |sernav=Kurdistan Labour Force Survey }}</ref> ku ji ber pandemiya COVID-19 xirabtir bûye û amarên fermî nîşan didin ku rêje di sala 2024an de ku di nav nakokiyên bi hikûmeta Iraqê ya li ser dayîna mûçeyan, ev rêje bilind ê ji %24an bûye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://theinsightinternational.com/iraqi-kurdistan-unemployment-2024-12-24 |sernav=Iraqi Kurdistan unemployment hits 25% amid ongoing salary crisis |malper=The Insight International |tarîx=2024-12-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en-US |paşnav=team |pêşnav=T. I. I. }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.nrttv.com/detail/44198 |sernav=نزیکەى ٢٥٪ى خەڵکى هەرێمى کوردستان بێکارن |malper=nrttv.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |paşnav=Corporation |pêşnav=Nalia }}</ref> Li gorî texmînan, deynê Herêma Kurdistanê di çileya sala 2016an de gihîştibû 18 milyar dolarên amerîkî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2016/01/turkey-iraq-kurds-cash-crisis-derail-battle-against-isis.html |sernav=Is the KRG heading for bankruptcy? - AL-MONITOR: The Middle Eastʼs leading independent since 2012 |malper=www.al-monitor.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en }}</ref> === Çavkaniyên petrol û mîneralê === Li Herêma Kurdistanê nêzîkî 4 milyar bermîl rezervên petrolê yên kivşekirî vedihewîne. Di heman demê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê texmîn kiriye ku herêm nêzîkî 45 milyar bermîl (7.2×109 m3) çavkaniyên petrolê ku hê nehatine kivşekirin vedihewîne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Iraq Kurds Cabinet Approves Plan for Starting Oil Company |url=http://www.bloomberg.com/news/2014-11-13/iraq-kurds-cabinet-approves-plan-for-starting-oil-company.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=Bloomberg |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-06-13 |sernav=New oil pipeline boosts Iraqi Kurdistan, the region made of three northern provinces |url=https://www.washingtonpost.com/business/new-oil-pipeline-boosts-iraqi-kurdistan-the-region-made-of-three-northern-provinces/2014/06/12/50635600-ef30-11e3-bf76-447a5df6411f_story.html |roja-gihiştinê=2026-04-07 |xebat=The Washington Post |ziman=en-US |issn=0190-8286 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnn.com/2014/06/24/world/meast/iraq-kurds-oil-sale |sernav=Destination unknown: Will Kurds use oil to break free from Kurdistan? |malper=CNN |tarîx=2014-06-24 |roja-gihiştinê=2026-04-07 |ziman=en |paşnav=Lister |pêşnav=Tim }}</ref> Derxistina hinek rezervên nefta Kurdistanê di sala 2007an de dest pê kiriye. Ji bo ku hilberîna petrolê herêmê di 5 salên pêş de bi qasî pênc caran zêde bike û heta nêzîkî 1 milyon bermîl di rojê de (160,000 m3/d) derîne, Hikûmeta Herêma Kurdistanê şirketên biyanî aniye Kurdistanê ku li 40 deverên nû yên petrolê veberhênanê bikin. Pargîdaniyên girîng ên ku li Herêma Kurdistanê çalak in Exxon, TotalEnergies, Chevron, Talisman Energy, DNO, MOL Group, Genel Energy, Hunt Oil, Gulf Keystone Petroleum, û Marathon Oil e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |sernav=Kurdistan Oil and Gas Activity Map |malper=www.westernzagros.com |roja-gihiştinê=2026-04-07 |roja-arşîvê=2013-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131109173803/http://www.westernzagros.com/wp-content/uploads/2012/12/121126_operator_activity_EXTERNAL.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Perwerdehî == [[Wêne:University of sulaimani front gate (old campus).jpg|thumb|Dîmenên ji Zanîngeha Silêmanî ku di sala 1968 hatiye vekirin]] Dibistana navneteweyî ya Şûeyfatê ku yekem dibistana navneteweyî ye ku di sala 2006an de şaxê dibistanê li Herêma Kurdistanê hatine vekiriye. Dibistanên din ên navneteweyî jî hatine vekirin û Dibistanên Navneteweyî yên Brîtanî li Kurdistanê ya herî dawî ne ku hatibû plankirin ku di îlona 2011an de li Silêmaniyê werin vekirin. Li Herêma Kurdistanê li gel zimanê kurdî, bi zimanî îngilîzî, erebî û çend zimanên din ên kêmneteweyan perwerdehî tê dayîn. Piştê damezrandina rêveberiya otonomî ya Herêma Kurdistanê geşedanên akademîk bi awayekê berbiçav li herêmê pêş ketiye. Li gel zanîngehên heyî gelek zanîngeh taybet û kolej li Herêma Kurdistanê hatine avakirin. Zanîngeha herî kevin ê Herêma Kurdistanê [[Zanîngeha Silêmaniyê]] ye ku di sala 1968an hatiye damezrandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://univsul.edu.iq/en/history/ |sernav=History |malper=University of Sulaimani |roja-gihiştinê=2026-04-08 |ziman=en-US }}</ref> Zanîngehên din ên herêmê [[Zanîngeha Selahedînê]], [[Zanîngeha Dihokê]], [[Zanîngeha Zaxoyê]], [[Zanîngeha Koyeyê]], [[Zanîngeha Hewlêrê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Silêmaniyê]], [[Zanîngeha Amerîkî ya Dihokê]], [[Zanîngeha Bijîşkî ya Hewlêrê]], [[Zanîngeha Fransî ya Libnanî]], [[Zanîngeha Cîhanê]], [[Zaningeha Işik]], [[Zanîngeha Zanist û Teknolojiyê ya Komarê]], [[Zanîngeha Soran]], [[Zanîngeha Newrozê]], [[Zanîngeha Pêşveçûna Mirovî]], [[Zanîngeha Polîteknîk a Silêmaniyê]],<ref>{{Jêder-malper |url=https://spu.edu.iq/ku/?page_id=34176 |sernav=دەربارەی زانکۆ |malper=زانکۆی پۆلیتەکنیکی سلێمانی |roja-gihiştinê=2026-04-08 }}</ref> [[Zanîngeha Zanînê û Zanîngeha Katolîk a Hewlêrê]] ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://cue.edu.krd/about/ |sernav=About CUE }}</ref> == Binesazî û veguhastin == === Binesazî === Ji ber wêraniyên ku ji ber kampanyayên artêşa Iraqê di bin serokatiya Sedam Huseyîn û rejîmên berê de çêbûne, piraniya binesaziya Herêma Kurdistanê paşketî dimîne. Piştî damezrandina herêma ewle di sala 1991ê de Hikûmeta Herêma Kurdistanê bi projeyên nû ji nû ve avakirina herêmê daye destpêkirin. Heta salên 2000an 4.500 (ji sedî 65ê tevahiya gundan) gundên ku di kampanyayên berê de wêran bûbûn ji nû ve hatine avakirin. Zanyaran ji nû ve avakirina herêmê ku ji aliyê Hikûmeta Herêma Kurdistanê ve hatiye despêkirin ku diviyabû hema hema ji binî ve dest pê bike, wekê serketineke bi nav kirine. === Veguhastin === [[Wêne:Erbil International Airport entrance.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê]] [[Wêne:44929 The Sulayamaniyah International Airport in 2007.jpg|thumb|Dîmenek ji Balafirgeha Navneteweyî ya Celal Talebanî]] [[Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê|Balafirga Navneteweyî ya Hewlêrê]] û [[Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê|Balafirgeha Navnetewî ya Celal Talebanî]] du balafirgehên çalak ên Herêma Kurdistanê ne ku ji gelek welatên biyanî geştên ji derveyê welat têne lidarxistin. Rêyên bejahiyê herî çalak rêya di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê]] de ye ku hêsanî bi rêya deriyê sinorê Xabûrê di navbera her du beşên [[Kurdistan]]ê de geşt dikarin werin pêkanîn. Du deriyên sinorê, deriyê sinorê Hacî Omeran û deriyê sînorê Başmegê ku li nêzîkî bajarê Silêmaniyê di navbera Başûrê Kurdistanê û [[Rojhilata Kurdistanê]] de çûn û hatin dikare pêk were. Di heman demê de deriyeke sinorî bi [[Rojavaya Kurdistanê]] re heye ku wekê deriyê sinorê Sêmalka tê zanîn. Ji hundirê Iraqê jî bi rêya bejahî û bi rêya gelek rêyan di navbera Başûrê Kurdistanê û Iraqê de çûn û hatin heye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.upi.com/Energy-News/2008/06/13/Iraq-federal-Kurd-region-oil-chiefs-informally-agree-on-exports/47301213371522/ |sernav=Iraq federal, Kurd region oil chiefs informally agree on exports - UPI.com |malper=UPI |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}</ref> Balafirgeha Navneteweyî ya Hewlêrê û Balafirgeha Navneteweyî ya Silêmaniyê geştên ber bi Rojhilata Navîn û Ewropayê li her du balafirgehan pêk tên. Pargîdaniyên ku rêwî ji her du werdigirin Turkish Airlines, Austrian Airlines, Lufthansa, Etihad, Royal Jordanian, Emirates, Gulf Air, Pegasus Airlines, Egyptair, Middle East Airlines, Fly Baghdad, Atlas Jet, Iraqi Airways, Wizz Air, Flynas û Flydubai ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.flynas.com/en/contact-us/office-locations/ |sernav=Office Locations {{!}} Flynas |malper=flynas.com |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }}</ref> Li Herêma Kurdistanê herî kêm 2 balafirgehên leşkerî hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milaircomms.com/ |sernav=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |malper=Why Australia's Housing Market Offers Unique Insights for Marketers {{!}} Milair Comms |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en-US }}</ref> Li Başûrê Kurdistanê bi tenê rêyeke hesin heye ku ji bajarê [[Hewlêr]] ber bi [[Kerkûk]], [[Tûzxûrmatû]], [[Celewla]], [[Bakûbayê]] ve diçe [[Bexdayê]]. Di van salên dawîyê da [[dewleta Iraqê]] vê riya hesîn hilweşandiye. === Riyên reş û asfalt === Ew riyên ku hene jî, ji bo leşkerî û berhemên Kurdistanê ku bikşînin herêma Araban çêkirine. Di herêma Başûr de riyên reş û hesin ên hên girîng û mezin ev in. # Riya yekem, ji Dihokê dest pê dike ber di Zaxo ve diçe Xabûrê. Ji wir jî diçe Bakurê Kurdistanê. # Riya duyem, Ji Dihokê diçe [[Elkeş]], [[Mûsil]], [[Kelek]] û [[Hewlêr]]ê. # Riya sêyem, ji Hewlêrê diçe [[Perdê]], [[Kerkûk]], [[Tûz Xurmatû]], [[Xalîs]] û heta Bexdayê # Riya çarem, ji Hewlêrê diçe Koyê, Ranya û digihe Qeladizê. # Riya pêncem, ji Hewlêrê diçe Koyê û Silêmaniyê. # Riya şeşem, ji Kerkûke diçe [[Çemçemal]] û [[Silêmaniyê]]. # Riya heftem, ji Silêmanîye diçe Çemçemal, Kerkûk, Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. # Riya heştem jî, ji Kerkûkê diçe Tûzxûrmatû, Xalîs û Bexdayê. Wîlayeta Silêmaniyê, ji Mawet, Sêrdaş, Qeladiz, Herbet, Senger, Pêncûyî, Helepce, Qeredax, Seyidsadiq, Çarte, Dokan, Derbendîxan, Pişder, Bekreçê û Xurmalê pêk tê. == Çand û huner == Çanda Herêma Kurdistanê bi giranî kurdî ye ku bi kevneşopiyên cuda yên bi muzîk, reqs, cil û berg û festîvalan herêmê ji deverên din ên Iraqê cuda dike. Pîrozbahiya salane ya cejna [[Newroz|Nevrozê]] ku wekê sersala kurdî û cejna biharê her sal di 21ê adarê de tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/en/story/902021/slug |sernav=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |malper=Newroz: The Flame of Freedom Igniting Kurdish Identity and Resilience |tarîx=2026-03-20 |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=en |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> Yek ji festîvalên girîng ên Herêma Kurdistanê pirozbahiya [[Newroza Akreyê]] ye ku her sal bi pîrozbahiyeke bêhempa li navçeya [[Akrê|Akreyê]] tê pîrozkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://ilketv.com.tr/akre-nasil-newrozun-baskenti-oldu/ |sernav=Akrê çawa bû paytexta Cejna Newrozê? |malper=İlke TV |roja-gihiştinê=2026-04-09 |ziman=tr |paşnav=RonseCreative }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajarên Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Başûrê Kurdistanê| ]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1992an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Herêmên xweser]] [[Kategorî:Kurdistan]] 0hk0g7gtunhnricw6i7qwcwszb6vgu6 Mîtanî 0 2302 2005849 2004672 2026-04-30T16:26:20Z Penaber49 39672 2005849 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] c3p6brgs5qj9rsh907t17r9sphhl5go 2005850 2005849 2026-04-30T16:27:27Z Penaber49 39672 2005850 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] ido2t1p6yvu31hzg4iomhngkgu8uada 2005857 2005850 2026-04-30T17:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, --Kategoriya ducarî.) 2005857 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Near East 1400 BCE.png|thumb|Tixûbên dewleta Mîtanî di salên 1400î yên berî zayînê de]] '''Mîtanî''', '''Dewleta Mîtanî''' yan jî '''Xanîgalbat''' ({{nêzîkî}} 1550–1260 {{bz}}) keyaniyek bakur a rojhilata nêzîk a kevnar e ku navenda keyaniyê li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistan]] a îro bû. Keyaniya Mîtanî di navbera sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} li herêma di navbera [[Bakurê Kurdistanê]] û [[Rojavayê Kurdistanê]] de hikûm kiriye. Mîtanî şaxeke ji [[gelên îranî]] bûn ku yek ji gelên dîrokî yên li deverên [[Mezopotamya]]yê bûn. Ji ber ku li şûnwarên ên kolandinê de hê ti dîrok, salnivîsên padîşah û kronîk nehatine dîtin, agahiyên li ser mîtaniyan li gorî hêzên din ên herêmê kêm e. Agahiyên di derbarê wan de bi gelemperî ji aliyê cîranên wan ve hatiye nivîsandin. Hûrî di dawiya hezarsala 3em ê berî zayînê de li herêmê bicih bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=1997 |sernav=Urkesh: The First Hurrian Capital |url=https://ixtheo.de/Record/1787586049/Description |kovar=The Biblical archaeologist |ziman=en |cild=60 |hejmar=2 |rr=77 }}</ref> Keyê [[Girê Mozan|Ûrkeşê]] ya bi navê Hûrî, Tupkish li ser mohra gil a bi dîroka 2300 {{bz}} li [[Girê Mozan]] hatiye dîtin. Yekem nivîsa tomarkirî ya di derbarê zimanê mîtaniyan de nivîsa şahê Ûrkeşê (di sedsala 21ê {{bz}}) Tiş-atal bû. Piştre Hûrî nifûsa sereke ya Mîtanî ku pêşî bi navê Habigalbat hatiye zanîn pêk anîne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_3 |kovar=acamedia.edu }}</ref> Împeratoriya Mîtanî hêzeke herêmî ya bihêz bû ku ji aliyê [[hîtît]]iyan ve li aliyê bakur, ji aliyê misiriyan ve li rojava, ji [[kasîtan]] ve li aliyê başûr û ji aliyê asûriyan ve jî ji aliyê rojhilat ve hatibûn dorpêçkirin. Sinorê keyaniya mîtaniyan li aliyê rojava heya [[Kizzuwatna]] bi [[Toros|Çiyayên Torosê]], li aliyê başûr heya Tunip, li aliyê rojhilat heya Arraphe û li bakur heya [[Gola Wanê]] berfireh bûye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Qada bandora mîtaniyan bi navên cihên hûriyan, navên kesan û bi belavbûna cûreyeke kelûpelên xweliyê li [[Rojavaya Kurdistanê]] û li [[Şam (herêma erdnîgarî)|herêma Şamê]] berfireh bûye. == Etîmolojî == === Navên "Mîtannî"/"Mîttanî" === Navê dewleta Mîtanî wekê paşgira hûrî -nni ji kokekê hatiye ravekirin ku ji peyva hind û aryeniye, *maita- 'yekkirin' hatiye deynkirin ku bi lêkera sanskritî mith (मिथ्; 'yekkirin, cotkirin, hevdû dîtin') re hevwate ye. Ji ber vê yekê navê Mîtanni tê wateya 'padîşahiya yekbûyî'.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fournet |pêşnav=Arnaud |tarîx=2010-01-01 |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |url=https://www.academia.edu/642020 |kovar=Journal of Indo-European studies |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2023-06-24 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230624124120/https://www.academia.edu/642020 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Gernot Wilhelm li cihê vê pêşniyar kiriye ku Maittan(n)i tê wateya 'ya M(a)itta' ku navê "serokekî (an eşîrekê) ye û ne navê herêmek an nifûsekê ye".<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2001-03-01 |sernav=Adelheid Otto, Die Entstehung und Entwicklung der Klassisch-Syrischen Glyptik , Untersuchungen zur Assyriologie und Vorderasiatischen Archäologie, Ergänzungsbände zur Zeitschrift für Assyriologie und Vorderasiatische Archäologie, Band 8, 1 vol. in-8° de 316 p., avec fig. au trait dans le texte et 40 pl. + 7 cartes hors texte, Walter de Gruyter, Berlin, New York, 2000 |url=https://doi.org/10.3917/assy.093.0081b |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=93 |hejmar=1 |rr=84–86 |doi=10.3917/assy.093.0081b |issn=0373-6032 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://brill.com/display/book/9789004704312/BP000015.xml |sernav=brill.com |malper=brill.com |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> Dibe ku Maitta damezrînerê xanedanê ye. Li gorî vê analîza zimannasî, navê padîşahiyê niha bi gelemperî wekî "Mittani" (Mitta/Maitta û paşgira hûrî -ni) li cihê "Mîtannî" hatiye nivîsandin.<ref name="von2022"/> === Navê "Xanîgalbat" === Keyaniya Mîtanî berî sala 1600 ê {{bz}} de li Babîlê, di dema serweriya Ammî-Saduqa de, wekê Xabingalbat hatiye naskirin ku di du nivîsên dawiya serdema Babîliya Kevin de wekê ḫa-bi-in-gal-ba-ti-i û ḫa-bi-in-ga-al-ba-at hatiye piştrast kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Koppen |pêşnav=Frans Van |sernav="The Geography of the Slave Trade and Northern Mesopotamia in the Late Old Babylonian Period," in: H. Hunger and R. Pruzsinszky (ed.), Mesopotamian Dark Age Revisited (Vienna: Österreichische Akademie der Wissenschaften, 2004) 9-33 |url=https://www.academia.edu/2462202/_The_Geography_of_the_Slave_Trade_and_Northern_Mesopotamia_in_the_Late_Old_Babylonian_Period_in_H_Hunger_and_R_Pruzsinszky_ed_Mesopotamian_Dark_Age_Revisited_Vienna_%C3%96sterreichische_Akademie_der_Wissenschaften_2004_9_33 |kovar=academia.edu }}</ref> Misriyan keyaniyê re digotin Naharin û Mîtanî û di heman demê de hîtîtên hurî û asûriyan keyaniyê wekê Ḫanigalbat an Ḫani-Rabbat binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gauthier, Henri - Dictionnaire des Noms Géographiques Contenus dans les Textes Hiéroglyphiques T.3 (1926) |paşnav=Gauthier |pêşnav=Henri (1877-1950) |tarîx=1926 |url=http://archive.org/details/Gauthier1926 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=An Egyptian hieroglyphic dictionary : with an index of English words, king list and geological list with indexes, list of hieroglyphic characters, coptic and semitic alphabets, etc. |paşnav=Budge |pêşnav=E. A. Wallis (Ernest Alfred Wallis) |weşanger=London : J. Murray |tarîx=1920 |kesên-din=Robarts - University of Toronto |url=http://archive.org/details/egyptianhierogly02budguoft }}</ref> Li gorî Michael C. Astour ev nav ji heman keyaniyê re hatine bikaranîn û pir caran bi hev re dihatin bikaranîn. Di salnameyên hîtîtiyan de behsa gelê bi navê hûrrî (Ḫu-ur-ri) hatiye kirin ku li herêma Rojavaya Kurdistanê ya îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Astour |pêşnav=Michael C. |tarîx=1972 |sernav=Ḫattus̆ilis̆, Ḫalab, and Ḫanigalbat |url=https://doi.org/10.1086/372153 |kovar=Journal of Near Eastern Studies |cild=31 |hejmar=2 |rr=102–109 |doi=10.1086/372153 |issn=0022-2968 }}</ref> Nivîsareke hîtîtan dibe ku ji serdema Mursili I be, behsa "padîşahê hûriyan" dike û guhertoya asûrî-akadî ya nivîsê "hûrî" wekê Xanîgalbat wergerandiye. Tushratta ku di nameyên xwe yên amarna yên akadî de xwe wekê "padîşahê Mîtanî" bi nav dike ku padîşahiya xwe wekê Xanîgalbat bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna Letters and Their Study |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2016-12-05 |rr=4–20 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxgx7g.6 }}</ref> Nivîsandina herî kevn a peyva Xanîgalbat bi zimanê akadî dikare were xwendin, digel guhertoya hîtîtî ku behsa "dijminê hûrî" dike, di nivîsareke ji sedsala 13an berî zayînê ya "salnameyên Ḫattušili I" de ye, dibe ku piştî 1630 salê {{bz}} de hikum kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.X1BUcIvB_IU }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/publication/338001738_The_Annals_and_Lost_Golden_Statue_of_the_Hittite_King_Hattusili_I |sernav=(PDF) The Annals and Lost Golden Statue of the Hittite King Hattusili I |malper=ResearchGate |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Yener |pêşnav=Kutlu Aslihan |tarîx=2021-01-01 |sernav=Some Thoughts about Middle Bronze Age Alalakh and Ugarit: Reassessing an Alalakh Wall Painting with Archival Data |url=https://www.academia.edu/61046107/Some_Thoughts_about_Middle_Bronze_Age_Alalakh_and_Ugarit_Reassessing_an_Alalakh_Wall_Painting_with_Archival_Data |kovar=Ougarit, un anniversaire. Bilans et recherches en cours, }}</ref> Têgeha peyv Xanîgalbat a bi zimanê asûrî di dîrokê bi gelek awayan hatiye ravekirin. Beşa yekem bi peyvên "𒄩𒉡 ha-nu," "nanu" an "hana" ve girêdayî ye ku yekem car di zimanê marî de ji bo danasîna kesên ku hatine perava başûr a herêma bakurê Firatê, nêzîkî Terqa (paytexta Keyaniya Ḫana) û çemê Xabûrl hatiye piştrastkirin. Ev têgeh ne tenê ji bo navekî komeke mirovan hatibû bikar anîn, di heman demê de deverekî topografîk jî rave kiriye. Di serdema asûrîya navîn de, hevoka "𒌷𒆳𒄩𒉡𒀭𒋫" "URUKUR Ḫa-nu AN.TA," "bajarên Hanuya Jorîn" rave kiriye ku di navbera du Hanuyên cuda de ne, bi îhtimaleke mezin li her du aliyên çem in ku cûdahiyeke di navbera wan de hene. Ev destnîşankirina aliyê bakur piraniya axa bingehîn a dewleta Mîtanî girtiye nav xwe. Du nîşanên ku bûne sedema xwendinên guherbar "𒃲 gal" û forma wê ya alternatîv "𒆗 gal9" in. Yekem hewldanên deşîfrekirinan di dawiya sedsala 19an de formên ku "gal", ku di zimanê sumerî de tê wateya "mezin", şîrove dikin ku wekî sumerogramek ji bo "rab" a akadî ku xwediyê heman wateyê ye; "Ḫani-Rabbat" nîşan dide ku tê wateya "Haniyê Mezin". J. A. Knudtzon, û piştî wî E. A. Speiser, li cihê wê, piştgirî dane xwendina "gal" a li ser bingeha rastnivîsa wê ya alternatîv a bi "gal9" ku ji demê ve bûye nêrîna piraniya zanyaran. Di demên dawî de, di sala 2011an de, zanyar Miguel Valério ku di wê demê li Zanîngeha Nû ya Lîzbonê bû, piştgiriyek berfireh daye xwendina kevintir a "Hani-Rabbat".<ref>{{Jêder-malper |url=https://um-es.academia.edu/MiguelVal%C3%A9rio |sernav=Miguel Valério - Universidad de Murcia |malper=um-es.academia.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 |ziman=en |paşnav=valério |pêşnav=miguel }}</ref> == Dîrok == [[Wêne:Carte du Mitanni.png|thumb|çep|Di sala 1490ê {{bz}} de Keyaniya Mîtannî ya herî mezin ku di bin rêveberiya Barattarna bû.]] Mîtaniyan di sedsala 16an ê berî zayînê de li Mezopotamyaya jorîn û qiraliyeteke bi hêz avakiriye ku paytexta wan li bajarê [[Waşşûkanî]] yê bû. Keyaniya mîtaniyan li sê xala [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojavaya Kurdistanê]] û [[Başûrê Kurdistanê|Başûrê Kurdistan]] a îro hatibû avakirin. Keyaniya mîtaniyan gelek salan li herêmên Mezopotamyayê serwerî kiriye. Yekem car ku di dîrokê de hatiye zanîn ku li Mezopotamyayê madena [[hesin]]î ji aliyê mîtaniyan ve hatiye vedîtin û hatiye bikaranîn. Asûrî parçeyek biçûk ê ji Keyaniya Mîtanî bûn. Heft êlên mîtaniyan hebûn ku wekê "MIL" an jî "MILAN" hatine binavkirin.<ref>http://wikitry.com/index.php/Mitanni{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref> Bikaranîna yekem a naskirî (heta niha) navên hind û aryanî ya serwerên Mîtannî bi [[Shuttarna I]] dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta bûye serwerê keyaniyê.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space |tarîx=2014-04-01 |weşanger=De Gruyter |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en }}</ref> Keyê Mîtannî [[Barattarna]] keyaniya rojava ber bi [[Heleb]]ê ve berfireh kiriye û keyê Amorî, Îdrîmî ya Alalakh xiste bindestê xwe û dixuye ku pênc nifş vî keyaniyê (ku bi navê Parattarna jî tê zanîn) ji bilind bûna Keyaniya Mîtannî vediqetînin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/64390584 |sernav=A history of the ancient Near East |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap= |cih=Malden, MA |oclc=64390584 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] ya li rojava jî bi mîtannîyan re girêdaye û Asûrya li rojhilat bi giranî di nîveka sedsala 15an a berî zayînê de bûye dewletekî mîtanîyan. Gelê Mîtanî, di serdema Şauştatar de bi hêztir bûye lê hûriyan dixwest ku [[Hîtît]]iyan di hundirê çiyayên [[Anatolya Navîn|Anatolyayê]] de bihêlin. Li dijî [[Hîtît]]an, [[Kizzuwatna]] li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên hev ên girîng bûn. === Keyaniya destpêkê === [[Wêne:Cylinder seal,ca. 16th–15th century BC Mitanni.jpg|thumb|Mohra silindir, li dor sedsala 16-15an ê berî zayînê, Mîtanî.]] Tê zanîn ku hûrî ji serdema akadiyan ve li rojhilatê çemê Dîcleyê li ser çemê bakurê [[Mezopotamya]]yê û li [[Geliyê Xabûrê]] jiyan kirine. Koma ku bûne Mîtanî, berî sedsala 17an ê berî zayînê hêdî hêdî berê xwe dane başûrê [[Mezopotamya]]yê. Koma beriya mîtaniyan (hûrî) di dawiya sedsala 17an an di nîvê yekem a sedsala 16an ê de berî zayînê de qiraliyeteke hêzdar bûn ku dema destpêka qiraliyeta wan heta dema Thutmose I, ji dema serwerên hîtît [[Hattusili I]] û [[Mursili I]] dirêj dibûn.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Nivîsarên nuziyan ên taybet de, Ûgarît û arşîvên hîtîtiyan ê li Hatûşayê tenê behsa hûriyan dike. Nivîsarên mixî yên ji Marî behsa hikumdarên bajar-dewletên li Mezopotamyaya Jorîn bi navên Amurru (Amorî) û Hûrî dikin. Serwerên bi navên Hûrî jî ji bo Ûrshûm û Hasûm hatine pejirandin û tabletên ji Alalakh (qata VII, ji beşa paşîn a serdema Babîliya Kevin) behsa kesên bi navên Hûrî yên li ser peravên [[Çemê Orontesê]] dikin. Ji bo dagirkirinên ji aliyê bakurê rojhilat ve ti delîl tune ne. Bi gelemperî ev çavkaniyên onomastîk ji bo berfirehbûna [[Hurî|Hûrî]] ya li başûr û rojava wekî delîl hatine girtin. Parçeyeke nivîsarên hîtîtan dibe ku ji serdema Mursilî I ve maye, behsa "Keyê Hûriyan" dike (LUGAL ERÍN.MEŠ Hurri). Ev termînolojî herî dawî ji bo qiralê mîtannî Tuşratta, di nameyekê de di arşîvên [[Amarna]]yê de hatiye bikaranîn. Sernavê normal ê padîşah 'padîşahê hurri-men' bû (bêyî ku KUR diyarkereke welatek nîşan bide). Stêrnas û saetçêkerê fermî ya Misirê Amenemhet (Amen-hemet) xuya ye ku ferman daye ku li ser gora wî were nivîsandin ku ew ji "welatê biyanî yê bi navê Mtn (Mi-ti-ni)"<ref>{{Jêder-malper |url=https://123dok.org/document/8yd06e1z-political-cultural-relations-kingdom-subordinated-polities-southeast-anatolia.html |sernav=Redirecting |malper=123dok.org |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref> hatiye lê [[Alexandra von Lieven]] (2016) û [[Eva von Dassow]] (2022) difikirin ku sefera ber bi Mîtanî ve, dibe ku di serdema firewn Ahmose I (nêzîkî 1550–1525 {{bz}}) de pêk hatibe ku bi taybetî sefera ku ji aliyê bavê wî Amenemhet ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lieven |pêşnav=Alexandra von |sernav=von Lieven, Clockmaker Amenemhet.pdf |url=https://www.academia.edu/28449812/von_Lieven_Clockmaker_Amenemhet_pdf |kovar=academia }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-21 |isbn=978-0-19-068760-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=Hr9qEAAAQBAJ&dq=astronomer+and+clockmaker+Amenemhet&pg=PA466 |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Di dema serweriya firewn Thutmose I (1506–1493 {{bz}}), navên Mîtannî û Naharîn di nav bîranînên çend efserên firewn de ne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref> Bikaranîna yekem a navên hind û aryenî ya hikumdarên Mîtanî bi Shuttarna I dest pê dike ku li cihê bavê xwe Kirta hatibû li ser textê.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Constituent, Confederate, and Conquered Space: The Emergence of the Mittani State |weşanger=De Gruyter |tarîx=2014-04-01 |isbn=978-3-11-026641-2 |ziman=en |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/9783110266412/html }}</ref> Qiral Barattarna ya Mîtanî keyaniya xwe ber bi rojava ve berfireh kiriye ku heta digihîje Helebê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oracc.museum.upenn.edu//aemw/alalakh/idrimi/corpus |sernav=aemw/alalakh/idrimi |malper=oracc.museum.upenn.edu |roja-gihiştinê=2026-02-10 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=A history of the ancient Near East, ca. 3000-323 B.C |paşnav=Van de Mieroop |pêşnav=Marc |weşanger=Blackwell Pub |tarîx=2007 |isbn=978-1-4051-4910-5 |çap=2 |cih=Malden, MA |series=Blackwell history of the ancient world }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hunger |pêşnav=Hermann |paşnav2=Pruzsinszky |pêşnav2=Regine |tarîx=2004 |sernav=Mesopotamian Dark Age Revisited |url=https://doi.org/10.1553/0x0003f0d6 |kovar=doi.org |doi=10.1553/0x0003f0d6 }}</ref> Dewleta [[Kizzuwatna]] li rojava dilsoziya xwe ji bo mîtaniyan diyar kirine û asûrî li rojhilat heta nîvê sedsala 15an berî zayînê bi piranî bibûn dewleteke vasal a keyaniya Mîtanî. Di dema serweriya Şauştatar de keyaniya Mîtanî bihêz bûye lê hûriyan dixwestin ku [[Hîtît]] li çiyayên bilind ên [[Anatolya]]yê bimînin. Kizzuwatna li rojava û Ishuwa li bakur hevalbendên herî girîng ên li dijî hîtîtan bûn ku di wî demî de dijberê mîtaniyan bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roller |pêşnav=Duane W. |tarîx=2005 |sernav=''Qumran in Context: Reassessing the Archaeological Evidence''. Yizhar Hirschfeld. |url=https://doi.org/10.1086/basor25066923 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=340 |rr=94–95 |doi=10.1086/basor25066923 |issn=0003-097X }}</ref> === Piştî keyaniyê === Piştê dawiya keyaniya mîtaniyan, beşên rojavayî yên xaka mîtaniyan rasterast dikevin bin kontrola hîtîtan û beşên rojhilat rasterast dikevin bin kontrola asûriyan. Parçeya navîn erdê mîtaniyan wekî eyaleta Hanigalbatê berdewam kiriye. Di dawiyê de, di dema [[Şalmaneserê I]] de, careke din dîsa beşa mayî ya Mîtanî dikeve bin kontrola asûriyan. Kontirolkirina erdê Mîtanî heta paşketina hêza asûriya navîn piştî mirina [[Tukulti-Ninurta I]] berdewam kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A2722770/view |sernav=Çavkanî -1 }}</ref> Dema ku erdê mîtaniyan di bin kontrola rasterast a asûriyan de bû, Hanigalbat ji aliyê parêzgerê tayînkirî yên wekî mezin-wezîrê asûrî Ilī-padâ, bavê Ninurta-apal-Ekur (1191-1179) ku sernavê Keyê Hanigalbat wergirtibû ve hatiye birêvebirin. Keyê asûrî li navenda îdarî ya asûriyan a li Tell Sabî Abyadê ya ku nû hatiye çêkirin (li ser birc û rûnişgeha Mîtanî ya heyî) rûniştiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.researchgate.net/profile/Bleda-During/publication/311509524_During_BS_Visser_E_and_Akkermans_PMMG_2015_Skeletons_in_the_Fortress_The_Late_Bronze_Age_Burials_of_Tell_Sabi_Abyad_Syria_Levant_4730-50/links/5b61804baca272a2d6791b6d/Duering-BS-Visser-E-and-Akkermans-PMMG-2015-Skeletons-in-the-Fortress-The-Late-Bronze-Age-Burials-of-Tell-Sabi-Abyad-Syria-Levant-4730-50.pdf |sernav=Çavkanî-2 }}</ref> Lîsteya keyên babîlî a, navê hikumdarê asûrî Sennaherîb (705–681 b.z.) û kurê wî Aşûr-nadîn-şûmî (700–694) wekî “Xanedana Ĥabigal” bi nav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Babylonian and Assyrian Historical Texts |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1955-12-31 |rr=265–317 |url=http://dx.doi.org/10.1515/9781400882762-013 }}</ref> Navê Hanigalbat heya dawiya hezarsala 1ê {{bz}} hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Da Riva |pêşnav=Rocío |tarîx=2018-09-17 |sernav=Addendum to Rocío Da Riva, A new attestation of Ḫabigalbat in Late Babylonian sources, WdO 47/2 (2017) 259–264 |url=http://dx.doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.96 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=96–98 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.96 |issn=0043-2547 }}</ref> == Koka keyaniyê == [[Wêne:Ridpath's history of the world; being an account of the ethnic origin, primitive estate, early migrations, social conditions and present promise of the principal families of men (1897) (14781319734).jpg|thumb|çep|Wêneyek ku jiyana mirovên hind û aryanî rave dike]] Çend teonîm ên navên xwerû û rêzikên (termînolojiya teknîkî) mîtanî bi koka xwe Hind û Aryanî an [[Proto-Hind û Aryanî]] ne.<ref name="CotticelliKurras2023">{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-Aryans in the Ancient Near East |paşnav=Cotticelli-Kurras |pêşnav=P. |weşanger=Brill |tarîx=2023-06-23 |rr=332–345 |isbn=978-90-04-54863-3 |ziman=en |url=https://brill.com/display/book/9789004548633/BP000013.xml |paşnav2=Pisaniello |pêşnav2=V. }}</ref> Ji serdema [[Shuttarna I]] ve dest pê dike ku mîtaniya yekem e ku di dîrokê de îsbat kiriye ku navên qiralên mîtaniyan bi zimanê [[Hind û îranî|Hind û Aryanî]] bû.<ref name=":0"/> Nivîsarên perwerdehiya hespê Kikkuli têgînên teknîkî yên bi koka xwe Hind û Aryanî hene<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Thieme |pêşnav=Paul |tarîx=1960 |sernav=The 'Aryan' Gods of the Mitanni Treaties |url=https://www.jstor.org/stable/595878?origin=crossref |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=80 |hejmar=4 |rr=301–317 |doi=10.2307/595878 |issn=0003-0279 }}</ref> û xwedawendên Hind û Aryanî Mitra, Varuna, Indra û Nasatya (Aşvîn) di du peymanên ku li Hattusa ku di navbera padîşahên Sattiwaza mîtanî û Šuppiluliuma I ê hîtîtî de hatine dîtin ku hatine rêz kirin û gazî kirin: (peymana KBo I 3) û (peymana KBo I û dubareyên peymanan).<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |sernav=Journal of Indo-European Studies. 2010. About the Mitanni Aryan gods. (1-2: 26-40) |malper=www.academia.edu |roja-gihiştinê=2024-11-20 |roja-arşîvê=2022-02-18 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220218173909/https://www.academia.edu/642020/Journal_of_Indo-European_Studies._2010._About_the_Mitanni_Aryan_gods._1-2_26-40_ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Toponîma paytexta mîtaniyan [[Waşşûkanî|Waşûkanî]] jî "bi yekdengî" tê qebûlkirin ku ji zaravayekî Hind û Aryanî hatiye wergirtin.<ref name="CotticelliKurras2023" /> Annelies Kammenhuber (1968) pêşnîyar kiriye ku ev peyv ji zimanê Hind û Îranî yê hêj nehatiye veqetandin hatiye wergirtin lê Mayrhofer destnîşan kiriye ku bi taybetî taybetmendiyên Hind û Aryayî hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The coming of the Greeks |paşnav=Robert Drews |weşanger=Princeton University Press |tarîx=1989 |isbn=978-0-691-02951-1 |kesên-din=Internet Archive |url=https://archive.org/details/comingofgreeksin00drew/page/61 }}</ref> Bi giştî tê bawer kirin ku gelên Hind û Aryayî li Mezopotamyaya Jorîn ([[Bakurê Kurdistanê]]) û [[Rojavayê Kurdistanê]] û herêmên bakurê Suriyê bi cih bûne û piştî demekî valahiyeke siyasî, Keyaniya Mîtanî ava kirine ku di heman demê de zimanê hûrî jî qebûl kirine. Ev yek wekî beşek ji koçberiyên Hind û Aryenî hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=History of Humanity: From the Third Millennium to the Seventh Century B.C. |paşnav=UNESCO |weşanger=UNESCO Publishing |tarîx=1996-12-31 |isbn=978-92-3-102811-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=BnY0KYbJC6wC }}</ref><ref name="Beckwith2009">{{Jêder-kitêb |sernav=Empires of the Silk Road: A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present |paşnav=Beckwith |pêşnav=Christopher I. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2009-04-05 |isbn=978-0-691-13589-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5jG1eHe3y4EC }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2005 |isbn=978-0-19-927908-1 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=HMHmCwAAQBAJ }}</ref> Ji dawiya sedsala 20an vir ve nêrîna ku Qiraliyeta Mîtanî ji aliyê malên key û arîstokratên ku bi eslê xwe Hind û Aryenî ne hatiye birêvebirin di nav zanyaran de belav bûye. Li gorî vê yekê şaxek Hind û Ariyan li dora hezarsala duyemê {{bz}} ji hind û îraniyên din veqetiyane û ber bi rojava ve koç bûne. Bi vê koçberiyê re Keyaniya Mîtanî hatiye avakirin û di heman demê de zimanê hûrî jî ji aliyê keyaniyê ve hatiye pejirandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Indo-European and Indo-Iranian Wagon Terminology and the Date of the Indo-Iranian Split |paşnav=Lubotsky |pêşnav=Alexander |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |rr=257–262 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge |paşnavê-edîtor=Willerslev |pêşnavê-edîtor=Eske |url=https://www.cambridge.org/core/books/abs/indoeuropean-puzzle-revisited/indoeuropean-and-indoiranian-wagon-terminology-and-the-date-of-the-indoiranian-split/ADBF07BCD6447A00E1B5E3EE4E128FA7 |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Kristiansen |pêşnavê-edîtor3=Kristian }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The BMAC of Central Asia and the Mitanni of Syria |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |rr=69–91 |url=https://academic.oup.com/book/27664/chapter/197781872 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.003.0008 }}</ref><ref name="Beckwith2009"/> == Rêveber û civak == === Malbata keyaniyê === Agahiyên pir kêm derbarê malbata qiralên mîtaniyan de hene. Ji xeynî keyên navê bavên çend keyan tê dizanin ku rewşa wan wekê key nayê zanîn ku şahbanûyek tenê, Yunî, jina Tushratta (ku li gorî tîpa Amarna EA 26 rasterast bi dayika şahbanûya Misirê Tiye re têkildar e) û ya sê prensesên ku bi şahên Misirê re zewicî ne (yek ku navê wê nayê zanîn ku bi Thutmose IV, Gilu-Heba û piştre Tadu-Heba ku bi Amenhotep III re zewicî). Bi gelemperî serweriya textê ji bav derbasî kur bûye lê belê bi kêmasî jî be mînakên din ên derbasbûna li ser textê hene ku ev qaîdeya serweriya ji bavê derbasbûna textê qaideyeke berdewam a qiraliyeta mîtaniyan nebû.<ref name="von2022">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Prensîba xanedaniyê di bikaranîna mohra xanedaniyê ya Şewtatar de, ji aliyê cîgirên Şewtatar heta Tuşratta berdewam kiriye.<ref name="von2022" /> Endamên malbata qiralan navên hûrî li xwe dikirin û dema ku ew dihatin ser desthilatdariyê, qiralan navekî textê ya hind û aryanî digirtin.<ref name="von2022" /> Nameya Amarna EA 19 jî nîşan dide ku Tushratta di vê demê de ji bo bapîrê xwe (Artatama) dest bi avakirina tirbeyeke (karašku) kiriye û ji bo wî ji keyê Misirê zêr xwestiye. === Rêveberî === [[Wêne:Ancient Near East 1400BC.svg|thumb|Nexşeya rojhilata kevnar ê li dora sala 1400 {{bz}} ye ku serdema amarnayê dide nîşan ku di nav de Hîtît, Mîtanî, Kaşît, Elam û Xanedaniya 19an a Keyaniya Nû nîşan dide.]] Rêxistina keyaniya mîtaniyam, hetta di nîvê duyem a sedsala 15an de jî ku di asta herî bi hêz de bû, di derbarê wan de agahî pir kêmbûn. Ji ber agahî ji hejmareke kêm a belgeyan hatine berhevkirin, agahiyên di derbarê keyan de bi sinor in. Li gorî daneyên di çavkaniyan de hatiye diyarkirin ku keyaniya Mîtanî cureyekî konfederasyonê bû ku ji aliyê keyên Mîtanî ve dihate birêvebirin ku yek ji "keyên mezin" (akadî šarru rabu) ên (tevî yên Misira Kevnar, [[Babîl (dewlet)|Babîl]] û [[Hîtît]]an) rojhilata nêzîk a di nîvê duyem ê sedsala 2an de bû. Keyaniyê rêberiya komeke heterojen ê ji saziyên siyasî kiriye dibe ku ev sazî di bin cureyên cûrbecûr ên serdestiyê de bûn. Qiraliyeta mîtaniyan wîlayetên (ḫalṣu) vedihewîne ku rasterast hatine birêvebirin ku wekê [[Heleb]]ê ji aliyê parêzgeran ve (Hurrî ḫalzogli?) hatine spartin. Di heman demê de padîşahiyên vasal ên wekê Alalakh û Arrapha jî di nav xwe de girtiye. Hinek bajarên li herêma firata navîn ji aliyê saziyên komunal ve dihatin birêvebirin ku bi komeke karsazên herêmî (ev rewş li Emar, Basiri, dibe ku li Ekalte û Azû jî wisa be) ve rasterast bi qiralê mezin re di nav pêwendiyan de bûn.<ref name="Pruzsinszky2007">{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-kovar |tarîx=2014 |sernav=Levantine Polities under Mittanian Hegemony |url=https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |kovar=Constituent, Confederate, and Conquered Space |rr=11 |doi=10.1515/9783110266412.11 |roja-gihiştinê=2024-11-09 |roja-arşîvê=2022-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220912023757/https://www.academia.edu/7479998/Levantine_Polities_under_Mittanian_Hegemony |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian Theophoric Names in the Documents from the Hittite Kingdom |paşnav=de Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=Firenze University Press |tarîx=2023 |rr=89–98 |isbn=979-12-215-0109-4 |cih=Florence |url=https://doi.org/10.36253/979-12-215-0109-4.10 }}</ref> Têkiliyên di navbera padîşahê mîtaniyan û vasalên wan de hiyerarşîk bûn. Ji ber vê yekê çavê wî li têkiliyên di navbera bindestên xwe de bû, peymana di navbera Îdrîmî yê Alalaxê û Pilliya yê Kizzuwatnayê de di bin parastina qiral Barattarna de hatiye danîn. Pêşgotina dîrokî ya peymana di navbera Talmî-Şerrûmayê Helebê û keyên hîtîtan Muwatallî II de behsa ji nû ve dabeşkirina erdên sinor ji aliyê keyê Mîtnanî ve ji bo Aştata û Nuhaşşe li ser hesabê Helebê piştî serhildana dawî dike. Wekê ku di nameyên cûrbecûr ên ji Alalaxê de derbarê nakokiyên qanûnî yên ku desthilatdariya Mîtanî tê de destwerdan kiriye de hatiye destnîşankirin ku kesên naskirî yên mîtaniyan dikarin daxwazên fermî ji vasalan bikin ku di nav de desteserkirina milkê kesan an jî girtina mirovan û radestkirina wan ê ji rayedarên Mîtanî re hebûn. Tabletên Nûzî yên li ser têkiliyên di navbera keyên herêmî, Arrapha û serwerê mîtaniyan de nîşan didin ku dema ew ji keyaniyekî diman an jî diçûn qiraliyeteke din, neçar dibûn ku meseleya mirovên ji qiraliyetekê çareser bikin. Keyaniya Mîtanî jî bac kom kiriye lê ev yek bi kêmasî hatiye belgekirin. Ji aliyekî din ve, keyê Mîtanî erd daye peyrewên xwe ku di du tabletên ji Tell Bazi bi vî awayî behsa bexşandina erd ên qiraliyetî ji gelê basîrî re tomar kirine.<ref name="Pruzsinszky2007"/><ref name="von2022"/> ==== Kronolojî ==== <timeline> ImageSize = width:800 height:auto barincrement:12 PlotArea = top:10 bottom:30 right:130 left:20 AlignBars = justify DateFormat = yyyy Period = from:-1500 till:-1250 TimeAxis = orientation:horizontal ScaleMajor = unit:year increment:25 start:-1500 ScaleMinor = unit:year increment:25 start:-1250 Colors = id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97) id:PA value:red id:GP value:green id:eon value:rgb(1,0.7,1) # light purple Backgroundcolors = canvas:canvas BarData = barset:Rulers PlotData= width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till barset:Rulers from: -1500 till: -1490 color:PA text:"[[Kirta]]" from: -1490 till: -1470 color:PA text:"[[Shuttarna I]]" from: -1470 till: -1450 color:PA text:"[[Baratarna]]" from: -1450 till: -1440 color:PA text:"[[Parshatatar]]" from: -1440 till: -1410 color:PA text:"[[Shaushtatar]]" from: -1410 till: -1400 color:PA text:"[[Artatama I]]" from: -1400 till: -1385 color:PA text:"[[Shuttarna II]]" from: -1385 till: -1380 color:PA text:"[[Artashumara]]" from: -1380 till: -1350 color:PA text:"[[Tushratta]]" from: -1351 till: -1350 color:PA text:"[[Artatama II]] from: -1350 till: -1348 color:PA text:"[[Shuttarna III]]" from: -1350 till: -1320 color:PA text:"[[Shattiwaza]]" from: -1320 till: -1300 color:PA text:"[[Shattuara I]]" from: -1300 till: -1280 color:PA text:"[[Wasashatta]]" from: -1280 till: -1270 color:PA text:"[[Shattuara II]]" barset:skip </timeline> === Hêza bergirî === Ji perspektîva leşkerî ve arşîvên Nûzî nîşan didin ku Mîtanî leşkeran di nav vasalên xwe de bi cih kirine ku parastina wan misoger bikin û di heman demê de ew berpirsiyarê parastina wan bûn. Artêşa Mîtanî li gel sewqiyata ceh di heman demê de wesayîtên ku di atolyeyên herêmî de dihatin çêkirin jî dikiriyan ku hinek ji wan wesayîtan wekê bexş (iškaru) belav kiribûn. Ji ber vê yekê ev bi awayekî berfirehtir piştgiriyek leşkerî bû ku ji bo vasalên serwer hatibûn dayîn. Nivîsên li ser rêveberiya leşkerên li qesra qiraliyetê hatine dîtin lê di derbarê beşdarbûna malbatê mezin ku beşdarê şer bûne nivîsên bi vî rengî tunene.<ref name="Abrahami2022">{{Jêder-kovar |paşnav=Abrahami |pêşnav=Philippe |paşnav2=Lion |pêşnav2=Brigitte |tarîx=2022-07-01 |sernav=Les femmes exerçant des fonctions administratives d'après les tablettes du palais de Nuzi |url=https://doi.org/10.21825/akkadica.99685 |kovar=Akkadica |cild=143 |hejmar=2 |doi=10.21825/akkadica.99685 |issn=1378-5087 }}</ref> Ev nivîs hebûna wesayîtên şer li qadên şer ên Serdema Bronzê ya Dereng piştrast dikin ku ev diyarde di qiraliyetên din ên wê serdemê de baş hatiye belgekirin û rola girîng a kategoriya civakî ya ajokarên wesayîtan (maryannu) nîşan dide. Hatiye dîtin ku şervanên qiraliyetê ji kategoriyên din ên civakî jî bûn. Nivîsarên Nûzî nîşan didin ku leşker di yekîneyên ji 10 û 50 kesan pêk dihatin û ji aliyê efseran ve dihatin birêvebirin. Her wiha agahî li ser alavên şervanan jî hatiye peydakirin ku ev yek bi kolandinan jî hatiye belgekirin ku zirxê giran ê ajokarên wesayîtan ku ji plakayên bronzan hatiye çêkirin ku ji zirxê çermî yê siviktir ê şervanan cuda bû. Rim, şûr, kevan, tîr û kêr çekên ku herî zêde ne ku hatine behskirin in.<ref name="Abrahami2022" /> === Çînên civakî === Hêza leşkerî ya mîttaniyan li ser elîtek şervan, maryannu, dispêre ku di karanîna wesayîtan şer de pispor bûn. Ev hêzên leşkerî li seranserê sinorên bandora hûriyan têne dîtin ku di nivîsarên Alalakh, Nûzî (ku li wir ew bi akadî wekê rākib narkabti ku wekê "ajokarên wesayîtan" hatine binavkirin) û her wiha heman mijar di nivîsarên Ugarît û Qatna de jî hatine nivîsandin. Ew di civakê de di pozîsyona herî bilind de ne û pir caran xwediyê milkên girîng bûn. Ji ber vê yekê, ew elîta serdest bûn û bi awayekî "esilzade" ye ku bi nêzîkbûna xwe ya bi qiralan re tê hatine nas kirin. Lêbelê ji ber ku ew hema hema li her gund an her mezrayek hatine belgekirin û hatine dîtin, ev kom nêzîkî nifûsa asayî têne dîtin.<ref name=":2"/><ref name=":1"/> Piraniya nifûsa azad a welatên ku Mîtanî lê serdest bûn, ango gelê asayî, wekê ḫupšu têne binavkirin ku peyvek bi eslê xwe semîtî ye ku di destpêkê de mêrên ku divê bi zorê werin leşkeriyê, destnîşan dikir. Ew bi piranî di nivîsan de wekê cotkar, şervan û karsaz xuya dibin ku di nivîsên nûziyan de wekê ālik ilki, "xebatkarê kar an leşkerî" jî têne bikar anîn.<ref name=":1">{{Jêder-kitêb |sernav=Mittani and Its Empire |paşnav=von Dassow |pêşnav=Eva |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2022-04-12 |rr=455–528 |isbn=978-0-19-068760-1 |url=https://doi.org/10.1093/oso/9780190687601.003.0029 }}</ref> Nivîsên ji qiralên Alalakh û Arrapha du komên civakî yên din jî belge kirine. Di destpêkê de ku jê re egelli, šūzubbu an nakkošše hatiye gotin hene ku pisporên pîşeyî yên wekê ajokarê wesayîtan an perwerdekarê hespan bûn. Ev ew kes ên ku xwedî jêhatîyên ku ji aliyê elîtan ve têne xwestin in bûn û ji bo wan erkên xwe pêk dianîn û dibe ku di berdêla wan de erd wergirtine.<ref name=":1" /> Paşê miletên azad û feqîr hene ku li Nûziyê wekê aššabu ('nifûs') û li Alalakhê jî wekê ḫaniaḫḫe hatine binavkirin. Ev rewş diyar dike ku bi nebûna milk tê xuya kirin, dibe ku ji ber windakirina milkan be. Lê ew hê jî mecbûrî leşkeriya mecbûrî û xizmeta dewletê ne.<ref name=":1" /> Li gorî E. von Dassow, ew rastiya ku ev çîn li her du aliyên axên ku Mîtanî lê serdest in têne dîtin, dikare nîşan bide ku ev kategorîzekirinek e ku ji aliyê qiraliyeta serdest ve hatiye xwestin û li ser vasalên qiraliyetê hatiye ferzkirin. Ev kategori bi piranî ji aliyê xwezaya têkiliya wan ê bi rêveberiyê re û karûbarên ku ew dikarin pêşkêşî rêveberiyê bikin ve têne destnîşankirin. Ev yek bi taybetî ji tabletên lîsteyên hêjmara nifûsê û lîsteyên leşkeran diyar dibe. == Arkelojî == Têgeheke bi navê "serdema tarî" heta demek berê, ji bo valahiya arkeolojîk a di navbera Serdema Bronz a Navîn û Dereng de li deverên bakurê Mezopotamyayê dihat bikaranîn lê Costanza Coppini vê yekê wekê "veguherîn" dibîne ku dikare wekê "Serdema Bronzê ya Dereng 0" were binavkirin ku ji hilweşandina Lîlan a ku ji ber Samsu-iluna di sala 23an a di dema serweriya wî de, li dora 1728 {{bz}} [kronolojiya navîn] heta serdestiya Mîtanî (li dora 1600–1550 {{bz}}) hatiye piştrast kirin. Ev şopên pêşîn ên tiştê ku di Serdema Bronza Dereng I de, di warê dîrokî de Mîtanî bû ku di dema derketina holê ya qonaxa sêyem a alavên Xabûr de ne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Coppini |pêşnav=Costanza |tarîx=2022 |sernav=Problems of Transitions in Second Millennium BC Northern Mesopotamia: a View from Tell Barri (Northeastern Syria) |url=https://www.academia.edu/73944209/Problems_of_Transitions_in_Second_Millennium_BC_Northern_Mesopotamia_A_View_from_Tell_Barri_Northeastern_Syria_ |kovar=Exploring ‘Dark Ages’. Archaeological Markers of Transition in the Near East from the Bronze Age to the Early Islamic Period |rr=14 |doi=10.13173/2701-5602 |issn=1869-845X }}</ref> Herêma sereke ya arkeolojîk a Mîtanniya Mezopotamyaya jorîn û herêma Trans-Tigrîd (Başûrê Kurdistanê) e. === Mezopotamyaya jorîn === Cihên arkeolojîk ên mîtaniyan bi giranî li sê herêmên Mezopotamyaya jorîn hatine dîtin ku bi gelemperî li [[Rojavaya Kurdistanê]] ([[Kantona Cizîrê|Katntona Cizîrê]]) û li deverên din ên Rojavaya Kurdistanê û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin. ==== Rojavaya Kurdistanê (Kantona Cizîrê) ==== [[Wêne:TellBrakMitanni.jpg|thumb|çep|Dîemek ji bingeha bermahiyên qesra Mîtaniyan li Brakê]] Qonaxa yekem a Mîtanî li Kantona Cizîrê nîşan dide ku Kelûpelên Xabûrê yên Dereng ku dîroka wan ji 1600 heta 1550 {{bz}} vedigere, ev dîzikkarî berdewamiya serdema Babîliya Kevin a ne-Mîtanî ya berê bû.<ref name=":3">{{Jêder-malper |url=https://www.openstarts.units.it/bitstream/10077/30235/1/12_W&E_4_BH5_III_online.pdf |sernav=OpenstarTs :: Login |malper=www.openstarts.units.it |roja-gihiştinê=2026-02-12 }}</ref> Ji dora 1550 heta 1270 {{bz}}, kelûpelên Nûzî yên boyaxkirî (qelemên herî taybetmendî di serdema Mîtanî de) wekê kelûpelên hevdem ên Xabûrê ya destpêkê pêş ketine.<ref name=":3" /> Mîtanî li paytexta [[Waşşûkanî|Waşûkaniyê]] baregehên polîsan hebû ku cihê baregehan ji aliyê arkeologan ve li ser çavkaniya çemê Xabûrê hatiye destnîşankirin ku bi îhtimaleke mezin li cihê qada arkeolojîk a Fexeriyeyê ye ku kolandinên arkeolojîk ên alman ên vê dawiyê destnîşan dikin. Bajarê Taite wekê "bajarekî qiraliyetê" ya Mîtaniyê hatiye naskirin lê cihê bajêr di roja îro de heya niha nehatiye zanîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Political and Cultural Relations between the Kingdom of Mittani and its Subordinated Polities in Syria and Southeast Anatolia |paşnav=De Martino |pêşnav=Stefano |weşanger=DEU |tarîx=2018 |isbn=978-3-86835-283-2 |url=https://iris.unito.it/handle/2318/1685098#.Xo50qnLB_IV }}</ref> Navenda bajarî ya sereke ya Brak a di hezarsala 3an de ku di serdema Babîliya Kevin de veguheriye wargeheke biçûk ku di dora sala 1600an de ji aliyê Mîtanî ve pêşketineke mezin dîtiye. Avahiyên bîrdarî yên wekê qesrek û perestgehekê li ser erda bilind hatine çêkirin û bajarokekî 40 hektarî ber bi jêr ve hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Oates |pêşnav=David |tarîx=1985 |sernav=Excavations at Tell Brak, 1983-84 |url=https://doi.org/10.2307/4200237 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=159 |doi=10.2307/4200237 |issn=0021-0889 }}</ref> Bicihbûna mîtaniyan heta wêrankirina vê cihê (di du qonaxan de) heya salên 1300 û 1275 {{bz}}ê berdewam kiriye û bi îhtimaleke mezin ev wêrankirin ji aliyê asûriyan ve pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Ur |pêşnav=Jason |paşnav2=Karsgaard |pêşnav2=Philip |paşnav3=Oates |pêşnav3=Joan |tarîx=2011 |sernav=The Spatial Dimensions of Early Mesopotamian Urbanism: The Tell Brak Suburban Survey, 2003–2006 |url=https://doi.org/10.1017/s0021088900000061 |kovar=Iraq |cild=73 |rr=1–19 |doi=10.1017/s0021088900000061 |issn=0021-0889 }}</ref> Di lêkolînên nûjen de du tabletên ji serdema mîtaniyan hatine dîtin. Yek ji van tabletan (TB 6002) behsa "qiral Artassumara dike ku kurê qiral Shuttarna ye".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Finkel |pêşnav=Irving L. |tarîx=1985 |sernav=Inscriptions from Tell Brak 1984 |url=https://doi.org/10.2307/4200239 |kovar=Iraq |cild=47 |rr=187 |doi=10.2307/4200239 |issn=0021-0889 }}</ref> Heftdeh tabletên Mîtanî yên ji serdema dereng li Hemîdiye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2014-03-14 |paşnavê-edîtor=Bonatz |pêşnavê-edîtor=Dominik |sernav=The Archaeology of Political Spaces |url=https://doi.org/10.1515/9783110266405 |kovar=The Archaeology |doi=10.1515/9783110266405 }}</ref> ==== Deverên din ên li Rojavaya Kurdistanê ==== Kevntirîn tableta ku ji aliyê qiralekî mîtanyayî yê nenas ve hatiye derxistin, li deverê Kobanê hatiye dîtin ku dîroka tabletê vedigere dora sala 1500 {{bz}}.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Cuneiform Manuscript Culture and Gender Studies |paşnav=Michel |pêşnav=Cécile |weşanger=De Gruyter |tarîx=2024-06-03 |rr=103–128 |isbn=978-3-11-138271-5 |url=https://doi.org/10.1515/9783111382715-004 }}</ref> Di navbera 1400 û 1200 salê {{bz}} de bermahiyên niştecihên Mîtanî (radyokarbon) li cihê Baziyê hatiye dîtin. Di nav keşifkirinên hatine dîtin de mohreke silindirî ya Mîtanî û çend tasên ayînî hebûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref> Du tabletên bi nivîsa mîxî yên serdema mîtaniyan ku ji aliyê hikumdarê Mîtanî Saushtatar ve yeka din jî ji aliyê Artatama I ve hatine mohrkirin, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Three ritual vessels from the Mittani-period temple at Tell Bazi |paşnav=Otto |pêşnav=Adelheid |weşanger=Warsaw University Press |tarîx=2019 |url=https://doi.org/10.31338/uw.9788323541714.pp.503-518 |paşnav2=Einwag |pêşnav2=Berthold }}</ref> Li Hedîdî (Azu) jî qeyda rêveberiyên mîtaniyan hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Nakata |pêşnav=Ichiro |tarîx=2013-03-06 |sernav=The god Itūr-Mēr in the middle Euphrates region during the Old Babylonian period |url=https://doi.org/10.3917/assy.105.0129 |kovar=Revue d'assyriologie et d'archéologie orientale |cild=105 |hejmar=1 |rr=129–136 |doi=10.3917/assy.105.0129 |issn=0373-6032 }}</ref> ==== Deverên arkeolojîk ên Dîcleya jorîn ==== Kolandinên rizgarî kelûpelên arkeolojîkî yên (2017) li [[Bendava Germavê]] li qeraxa rastê ya jorîn a çemê Dicleyê, li [[Bakurê Kurdistanê]], destpêkek pir zû ya serdema mîtaniyan nîşan dane ku di kavilên perestgehekê li deverê, berhemên ayînî û mohreke silindirî ya Mîtanî ya destpêkê hatiye dîtin ku bi radyokarbonê ve girêdayî ye û dîroka mohrê vedigere salên 1760 û 1610ê berî zayînê.<ref name="AY2021">{{Jêder-kovar |paşnav=AY |pêşnav=Eyyüp |tarîx=2021-04-27 |sernav=A HURRIAN-MITANNI TEMPLE UNEARTHED IN MÜSLÜMANTEPE IN UPPER TIGRIS AND 1 NEW FINDINGS |url=https://doi.org/10.21547/jss.800086 |kovar=Gaziantep University Journal of Social Sciences |cild=20 |hejmar=2 |rr=338–361 |doi=10.21547/jss.800086 |issn=1303-0094 }}</ref> Arkeolog Eyyüp Ay, di gotara xwe (2021) de, qonaxa duyem a perestgehê wekê "navendeke îdarî ku di atolyeyên wê de esnaf û her wiha cotkar, baxçevan û şivan jî dixebitin û dibe ku ji aliyê kahînek ve ku bi serokekî Mîtanî yê bihêz ve girêdayî bû, hatine birêvebirin."<ref name="AY2021" /> == Keyên mîtanî == Di tabloya jêr de lîsteya keyên mîtanî hene ku di 1550 {{bz}} de dest bi desthilatdariyê kirine. {| class="nowraplinks" cellspacing="0" cellpadding="3" rules="all" style="background:#fbfbfb; border-style: solid; border-width: 1px; font-size:100%; empty-cells:show; border-collapse:collapse" |- bgcolor="#F6E6AE" ! Key !! Serdem !! Nîşe |- | Maitta || ||Damezrînerê bi nav û deng. |- | [[Kirta]] || {{Derdora|1540 {{bz}}}} || Yekem keyê naskirîye, dibe ku efsanewî jî be |- | [[Shuttarna I]] || || Li ser bingeha mohra Alalakh kurê Korta ye<ref>Jankowska, N. B.. "11. Asshur, Mitanni, and Arrapkhe". Early Antiquity, edited by I. M. Diakonoff, Chicago: University of Chicago Press, 2013, pp. 228–260</ref> |- | [[Baratarna|Parattarna I]] || {{Derdora|1500 {{bz}}}} || Kurê Kirta |- | Parshatatar || {{Derdora|1485 {{bz}}}} || Kurê Parattarna I |- | [[Shaushtatar]] || {{Derdora|1465 {{bz}}}} ||Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Parattarna II || {{Derdora|1435 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | Shaitarna || {{Derdora|1425 {{bz}}}} || Hemdemê Qis-Addu li Terqayê |- | [[Artatama I]] || {{Derdora|1400 {{bz}}}} || Peymana bi firewn Thutmose IV, hevdemê firewn Amenhotep II re |- | [[Shuttarna II]] || {{Derdora|1380 {{bz}}}} || |- | [[Artashumara]] || {{Derdora|1360 {{bz}}}} || Ronahiya Shuterna Yee, Serweriya Kurt |- | [[Tushratta]] || {{Derdora|1358 {{bz}}}} || Hemdemê Suppiluliuma I |- | [[Artatama II]] || {{Derdora|1335 {{bz}}}} || Peyman bi Suppiluliuma I ê Hîtîtan re, hevdemê asûr-uballit I li Asûryayê |- | [[Shuttarna III]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Hevdemê Suppiluliuma I yê hîtîtan û fîrewnên Amenhotep III û Amenhotep IV û nameyên Amarnayê |- | [[Shattiwaza]] || {{Derdora|1330 {{bz}}}} || Vasalê Împeratoriya Hîtîtan ku wekî Kurtiwaza an Mattiwaza jî tê zanîn |- | [[Shattuara]] || {{Derdora|1305 {{bz}}}} || |- | [[Wasashatta]] || {{Derdora|1285 {{bz}}}} || Kurê Shattuara |- | [[Shattuara II]]|| {{Derdora|1265 {{bz}}}} || Keyê dawî yê Mîtanî |} == Mijarên têkildar == * [[Karduniaş]] * [[Xanîgalbat]] * [[Waşşûkanî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Arkeolojî]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Mîtanî| ]] [[Kategorî:Monarşiyên berê yên Asyaya Rojavayê]] 7pkpgcdfosl4r17svbmfq2dbrnj4095 Sûra Amedê 0 4100 2005980 1991793 2026-05-01T08:46:43Z Avestaboy 34898 2005980 wikitext text/x-wiki {{Mapframe|zoom=14|latitude=37.911|longitude=40.236|text=Sûra Amedê |geotype1=geoshape|ids1=Q20474885 }} [[Wêne:Birca Evlî Beden 2009.jpg|thumb|300px|Birca Bedena Zewicî.]] [[Wêne:Sûra Amedê ji Birca Bizinê.jpg|thumb|300px|Sûra Amedê (ji birca Bizinê de).]] '''Sûra Amedê''', '''Sûrên Amedê'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amidakurd.net/ku/tekst/BI_DANEY%C3%8AN_ZANIST%C3%8E_NAV_%C3%9B_WATEYA_AMED%C3%8A_III |sernav=BI DANEYÊN ZANISTÎ, NAV Û WATEYA “AMEDÊ” {{!}} Amîda Kurd |ziman=kmr |tarîxa-gihiştinê=2025-03-11 |roja-arşîvê=2025-04-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20250416063836/https://www.amidakurd.net/ku/tekst/BI_DANEY%C3%8AN_ZANIST%C3%8E_NAV_%C3%9B_WATEYA_AMED%C3%8A_III |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> yan jî '''Keleha Amedê''', keleheke dîrokî ye ku di sala 297an a {{pz}} de li navçeya [[Sûr, Amed|Sûr]] a [[Amed]]ê ya îro ji aliyê romayiyan ve avabûna kelehê hatiye destpêkirin. Sûra Amedê bi dirêjahiya 5,5 kîlometreyê yek ji dîwarên herî kevnê cîhanê ya xweparastinê ye. Dîwarê Sûra Amedê bi bilindahiya 10–12 metre bilind e û sturiya dîwarê jî 3–5 metre stûr e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari |sernav=kulturportali.gov.tr/portal/diyarbakir-surlari }}</ref> Sûra Amedê di roja îro de ji bo dîtinê li [[Amed]]ê yek ji cihên herî sereke ye. Bi awayê avakirin û zexmiya xwe, bi nivîsên xwe, bi motîv û awayên ku li rûyê keviran hatin e niqartin re niha nivîsarên 12 şaristaniyan têne xwendin. Dîroka avakirin despêkê ya kelheyê nayê zanîn. Tê pêşbînîkirin ku di sala 349ê {{pz}} de dîwarên sûrê ji aliyê împeratorê romayî [[Konstantînê I]] ve yekem car hatiyê berfirehkirin û hinek beşên dîwaran hatine restorekirin. Çar deriyên sereke yên kelehê hene û her deriyek bi hêleke bingehîn ve vedibe. Paşê, bi mezinbûna bajêr re di bedenê de hin deriyên din jî hatine vekirin. Beden, ji 5 km yan dirêjtir e û bi awayê masîmertalek de dor li bajarê kevin dipêçe. Bilindiya dîwarên kelehê 12e mêtre ye. Dîwarên Sûra Amedê ji 3 mêtreya heta 5 mêtre yê fireh dibe û 82 birc li Sûrê hatine avakirin. Ji ber [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|Erdheja Gurgum û Dîlokê]] ya sala 2023an ku heman erdhej li Amedê jî pêk hatîye bircên Sûra Amedê û hinek beşên dîwarên Sûra Amedê hilweşiyan. Hatiye ragihandin ev beşên ku hatine hilweşandin di asta restorekirinê de bûn û di rojê pêşerojê de dihatin restorekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/turkiye/siddetli-iki-deprem-5-bin-yillik-diyarbakir-surlarini-da-vurdu |sernav=Şiddetli iki deprem 5 bin yıllık Diyarbakır Surları’nı da vurdu |paşnav=İHA |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-10 }}</ref> [[UNESCO]]yê di derbarê hilweşandina avaniyên dîrokî ku di zirarê dîtine daye zanîn ku sazî envantera cihên dîrokî û çandî derxin û ji bo restorasyonên cihên dîrokî di demeke kurt de dest bi xebatan bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tr.euronews.com/2023/02/07/unesco-depremden-etkilenen-tarihi-eserlerin-korunmasi-icin-seferber-olacak |sernav=UNESCO depremde yıkılan tarihi eserler için seferber olacak |tarîx=2023-02-07 |malper=euronews |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-02-10 }}</ref> == Avahîsazî == Dirêjahiya sûrên bajarê kevin 5,8 kîlomêtre ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.ebruliturizm.com/4140/diyarbakir-fortress-and-hevsel-gardens-cultural-landscape/ |sernav=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape (2015) {{!}} EBRULI TOURISM- IZMIR-TURKEY |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2024-02-07 }}</ref> Dîwar li dora bajarê kevn ku dora bajêr dorpêç dike xelekek ava dikin. Bilindahiya dîwarên sûrê di navbera 10 û 12 mêtran de ye û stûrahiya dîwarên sûrê jî di navbera 3 û 5 mêtreyan de ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://thekurdishproject.org/history-and-culture/kurdish-history/historical-sites-in-kurdistan/diyarbakir-city-walls/ |sernav=Diyarbakir City Walls |malper=The Kurdish Project |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2024-02-07 }}</ref> Diwarên Sûra Amedê dîwarên parastinê ya herî fireh û dirêj e ku li cîhanê piştî Dîwarê Mezin ê Çînê dîwarê herî dirêj a parastinê ye. Li kelehê çar deriyên sereke û 82 birc hene.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.ktb.gov.tr/EN-113758/diyarbakir-castle-and-fortress.html |sernav=Diyarbakır Castle and Fortress |malper=www.ktb.gov.tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-07 }}</ref> Li ser dîwaran nêzîkî 63 nivîsên li ser dîwaran ji demên cuda yên dîrokî hene.<ref name=":0" /> Li bakûrê rojhilata Sûra Amedê keleha yekem ku rûniştgeha nav bajarê kevn e dirêjiya dîwarên kelehê digihîje 598 mêtreyê.<ref name="Halifeoglu2013">{{Jêder-kovar |paşnav=Halifeoglu |pêşnav=Fatma Meral |tarîx=2013 |sernav=Castle architecture in Anatolia: Fortifications of Diyarbakir |url=http://dx.doi.org/10.1016/j.foar.2013.04.003 |kovar=Frontiers of Architectural Research |cild=2 |hejmar=2 |rr=209–221 |doi=10.1016/j.foar.2013.04.003 |issn=2095-2635 }}</ref> Sûrên bajêr dîwarên bajarê dîrokî ye ku bajarê kevn a dîrokî dorpêç dikin. Piraniya dîwarên sûrê bi şêwazên û avahîsaziya kevneşopî hatine çêkirin. Bircên sûrê ji 2 û 4 qatan pêk tên ku li qatê binî 4,4 metre qalind in û li qatên jor jî zirav dibin.<ref name="Halifeoglu2013" /> Keleh bi kevirên bazaltê reş û axê hatine çêkirin û bi caran hatine restorekirin. Kelehên bazalt gelek saxlem in: ev jî yek ji wan sedeman e ku ev avahî nêzîkî 2000 salan li piyan dimînin. Keleha Amedê di nav baştirîn mînakên mayînde yên kelehan de ye ku bi taybetmendiyek xwezayî ya mîna li deverek newal yan jî avê li aliyekî wekî sinor hatiye çêkirin. Di sûran de fonksiyoneke sembolîk û her weha armancek parastinê heye ku bi nivîsên li ser sûrên hindurê bajêr (kele) ku şahidiya dîroka bajarê Amedê dike.<ref name="Halifeoglu2013" /> Planên kelehê serdestiya du formên avahîsaziyên cihêreng dike ku bi avakirina dor û çargoşeyî hatiye avakirin. Sûra Amedê di nav pênc koman de hatiye dabeşkirin: çar ji wan bircên li dora çar deriyên sereke ne û koma pêncem jî bircên kelehê ne. Hate dîtin ku ji 82 bircên eslî 65 hê jî li derveyê sûrên bajêr mane û 18 bircên kelehê jî heta roja îro hatine. Ji ber cudahiyên çandî keleh rastî hinek guhertinan hatiye. Keleh bi demê re ji nû ve hatiye çêkirin, restorekirin yan jî hatiye bilindkirin. Lêbelê tîpolojiya giştî ya kelehê di hemî nûvekirinên kelehê de wekî xwe maye.<ref name="Halifeoglu2013" /> == Dîrok == Sûr yan jî Kelhe ya Amedê di serdema romayiyan de hatiye avakirin. Tê texmînkirin ku cihê [[Keleha Hundirîn]] berê çekirina kelehê û piştê avakarina kelehê wargeha yekem a bajêr bûye. Di sala 349ê {{pz}} de dîwarên kelehê bi fermana Constantius II de bi girîngî hatine berfireh kirin an nûve kirin. Bikaranîn û ji nû ve avakirin, di nav wan de sûrên bajarê Amedê hene ku dirêjiya wan digihêje 53 mêtreyan.<ref name="ebrulitur2013">{{Jêder-malper |url=http://www.ebruliturizm.com/4140/diyarbakir-fortress-and-hevsel-gardens-cultural-landscape/ |sernav=Diyarbakır Fortress and Hevsel Gardens Cultural Landscape (2015) {{!}} EBRULI TOURISM- IZMIR-TURKEY |tarîxa-gihiştinê=2022-04-06 |ziman=en-US |paşnav=ebrulitur |pêşnav= }}</ref> Di dîwaran de bi qasî 63 nivîsên ji serdemên dîrokî yên cuda hene ku bermahiyên [[Hurî|Hûrî]], [[Med]], [[Rûm (kes)|Rûm]], [[Împeratoriya Sasanî|Sasanî]], [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzans]], [[Xanedana Merwaniyan|Merwanî]] û [[Xanedana Eyûbiyan|Eyûbî]] hene. Di 4ê tîrmeha sala 2015an de [[UNESCO]]yê keleh û [[Baxçeyê Çandî ya Hevselê]] beşdarî [[Lîsteya Mîrateyên Cîhanê|Lîsteya Kelepûra Cîhanê]] kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/news/1315/ |sernav=Sites in Denmark, France and Turkey inscribed on UNESCO’s World Heritage List |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-04-06 }}</ref> Dîwar di serdema [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] de, nemaze di serdema Justinian I (di sedsala 6an de) de hatine berfireh kirin û nûve kirin.<ref name=":3">{{Jêder-kitêb |sernav=International dictionary of historic places. 3: Southern Europe |tarîx=1995 |weşanger=Fitzroy Dearborn Publishers |isbn=978-1-884964-02-2 |cih=Chicago }}</ref> Pişî ku dînê îslamê berbelav dibe û ber bi [[Kurdistan]]ê ve berfireh dibe, Amed navendiya xwe yê herêmî diparêze û di sedsala 7an de, diwarên Sûra Amedê ji aliyê xanedan ên cuda ve rastê restorasyon û nûavakirinê hatiye.<ref name=":3" /> Piraniya dîwaran bi awayê xwe yê îro di serdema navîn de hatine avakirin.<ref name="Sinclair1987">{{Jêder-kitêb |sernav=Eastern Turkey: an architectural and archaeological survey |paşnav=Sinclair |pêşnav=Thomas |tarîx=1987 |weşanger=Pindar press |isbn=978-0-907132-32-5 |cih=London }}</ref> Di sala 899an de, piştî serhildana waliyê bajêr, xelîfeyê [[Xanedana Ebasiyan|ebasî]] [[el-Mu'tedîd]] ferman dide ku hinek beşên sûran ku di nav wan de deriyên Xarpêt û Mêrdînê (deriyên bakur û başûr) hatiye hilweşandin û tê pêşbînîkirin deriyên sereke yên rojhilat û rojavaya di wî demê de (di dema êrîşên ebasiyan de) hatine hilweşandin.<ref name="Sinclair1987" /> Di vê heyamê de dest pê dike ku hosteyan ji xeynî nivîsên erebî li ser beşên nû yên dîwaran dest bi çêkirina wêneyên heywanan kirine.<ref name="Sinclair1987" /> Di serdema [[Xanedana Merwaniyan|merwaniyan]] de bi taybetî ji bo bihêzkirina dîwarên beşa başûrêrojhilatê sûran xebat hatine meşandin.<ref name="Sinclair1987" /> Di sala 1088an di rêzê de keleh pêşî dikevê destê selçûqiyan û piştre jî dikeve destê înaliyan û restorekirina diwaran di van deman de jî bênavber berdewam kiriye.<ref name="Sinclair1987" /> Heya vê serdemê, nûvekirin bi gelemperî li gorî sêwiranên romayiyan berdewam kiriye ku blokên mezin di rêzê de bi awayek birêkûpêk hatine danîn.<ref name="Sinclair1987" /> Înalî di dawiya sedsala 12an de ji aliyê serdarê eyûbiyan [[Selahedînê Eyûbî]] ve hatiye derxistin û li şûna wan ertûqiyan bicih dike ku ertuqî heya sedsala 15an li bajêr serwerî dikin.<ref name="Sinclair1987" /> Xebatên nûavakarina dîwarên sûrê di dema ertûqiyan (1206-1207) de carek din dîsa tê despêkirin ku di vê demê de dîwar û nexşên li ser dîwaran tê guhertin berevajiyê sêwiranên romayiyan nû avakirin bi kevirên birî yên biçûktir têne avakirin.<ref name="Sinclair1987" /> Di salên 1208-1209an de jî li ser dîwarê başûr du bircên navdar ên ku bi navê Birca Heft Birayan û Birca Bedena Mezin têne zanîn hatine ava kirin.<ref name="Sinclair1987" /> Ev birc bi xemilandina kevirên xwe yên xêzkirî yên nivîsarên kaligrafîk û wêneyên fîgurî yên ajalan û mexlûqên mîtolojîk têne cuda kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=İslam: art and architecture |tarîx=2013 |weşanger=Ullmann |isbn=978-3-8480-0380-8 |paşnavê-edîtor=Hattstein |pêşnavê-edîtor=Markus |çap=Newed |cih=Koln |ziman=en }}</ref> Di dema têkçûna safewiyan û dagirkirina osmaniyan a Amedê di sala 1515an de, osmaniyan bi bikaranîna topbarankirinê dîwarên sûrê hilweşandin û ji ber vê yekê neçar mane ku sûrê ji nûve ava bikin. Di destpêka serdema osmaniyan a bajêr de, keleha bi veguheztina dîwarê ku dîwarê ji bajêr hate veqetandin dîwar zêdetir ber bi derve ve hatine berfireh kirin.<ref name="Sinclair1987" /> Restorekirina osmanî yên li ser dîwaran ji karên serdemên berê kêmtir xemilandî ne.<ref name="Sinclair1987" /> Li rojavayê Deriyê Xarpêtê û li rojhilatê Deriyê Mêrdînê ji bo hêsan kirina herikîna trafîkê du derî di dîwaran de hatine vekirin. Ji xeynî van vekirina van deriyan îro dîwarên bajêr bi piranî li ser piyan in.<ref name="Sinclair1987" /> === Pêvçûnên sala 2015an === Di sala 2015an şerê di navbera şervanên YPSê artêşa tirk li navçeyê [[Sûr, Amed|Sûr]] a [[Amed]]ê jî qewimî. Di dema şer de avahiyên dîrokî yên ku di [[Lîsteyê Kelepora UNESCOyê ya Cîhanê]] de cih digirin, zirar dibînin û gelek avahiyên dîrokî ji aliyê artêşa tirk ve têne bombekirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://tihv.org.tr/arsiv/akp-kamu-guvenligi-dedi-80-sivili-katletti-cami-cemevi-ve-kilise-yakti/ |sernav=AKPê got 'Ewlekariya Giştî', 80 sivîl qetil kirin; Mizgeft, Cemewî û Dêr şewitandin. |malper=TİHV - Türkiye İnsan Hakları Vakfı |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2024-02-10 }}</ref> Li ser Birca Bizinan ji aliyê leşkerên tirk ve ji bo stûna alê bêton hatiye rijandin û liser bircê avdestxaneyek protatîf hatiye çêkirin ku ava qirêj bi diwarên sûrê ve hatiye xwarê.<ref name=":5">{{Jêder-malper |url=http://hakikatadalethafiza.org/wp-content/uploads/2016/09/2016.06.09_DBBSuriciKulturalMirasHasarTespitRaporu.pdf |sernav=Wayback Machine |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2024-02-10 |tarîxa-arşîvê=2016-10-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20161017224618/http://hakikatadalethafiza.org/wp-content/uploads/2016/09/2016.06.09_DBBSuriciKulturalMirasHasarTespitRaporu.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Qadên ku sûrên bajêr û deriyên dîrokî lê bûn wek xalên ewlehiyê hatine bikaranîn.<ref name=":5" /> Blokên betonî bêyî erêkirina Lijneya Zanistî di nav valahiya di navbera bircan de hatine danîn ku yekitiya dîwarên dîrokî hatiye xirakirin.<ref name=":5" /> == Keleha hundirîn == Dîroka Keleha Hundirîn a ku li aliyê bakurê rojhilan ê sûrên Amedê hatiye bicihkirin bi îhtimaleke mezin digihêje dema gelê Hûrî-Mîtanî (B.Z. 4-3 hezar) ku gelê pêşîn e ku li vê herêmê bi cih û war bûye. Keleha Hundirîn piştî ku sûrên bajêr ji hêla Romayiyan ve hatin çêkirin, bû xwediyê cihekî taybet û her tim wekî navenda rêveberiyê hate bikaranîn. Sûrên pêşîn ên ku Keleha Hundirîn dorpêç dikirin û di Kembera Ertûqiyan a niha re derbas dibûn, paşê xera bûne. [[Siltan Silêmanê Qanûnî]] 16 birc û du avahî lê zêde kirine û [[Ava Hamravat]] jî aniyê wir. Çar deriyên Keleha Hundirîn ên bi navê Deriyê Serayê, Deriyê Kupelî, Deriyê Fetîh û Deriyê Orgûn hene. Di nav Keleha Hundirîn de avahiyên giranbuha hene. [[Mizgefta Kelayê]] (Mizgefta Hz. Silêman, Mizgefta Nasiriye), [[Kaniya Bişêr]], [[Kembera Artûqiyan]], [[Girê Wêran]], [[Seraya Artûqiyan]] û [[Dêra Saint George]] çend heb van cihan in. == Bircên kelehê == [[Wêne:Diyarbakir city walls DSCF9381.jpg|thumb|300px|Fîgura li Birca Zewicî ku li başûrê rojavayê bajarê [[Amed]]ê ye.]] Li ser sûran çargoşeyî, pirgoşeyî û bi şeklê gilover bi giştî 82 birc hene. Li aliyê ku li Geliyê Dîcleyê û Ben û Senê dinêre, ji ber ku parastina wê hêsantir e, birc kêm in û çargoşeyî ne. Li eniya Deriyê Çiyê û Deriyê Rihayê, ji ber ku ji êrîşên neyaran re vekirî ye, hejmara bircan zêdetir e û şeklê bircên li vê derê jî gilover e. Bircên ku di dema Ertûqiyan de hatine çêkirin bi mezinahî û nexşên li serê ji bircên din cudatir in. Birc bi giranî du tebeqeyî, hinek jî sê-çar tebeqeyî ne. Qatên jêrîn wekî depo û embar, tebeqeyên jorîn jî bi armancên leşkerî hatine bikaranîn. Di nav van 82 bircan de ji ber mezinahî û nexşên xwe, bircên wekî Bedena Mezin (Ben û Sen), Birca Heft Birayan, Birca Bizinan, Nûr, Birca Findiqan, Merwanî, Qîza Qirêl û Dûpişk zêdetir tenê nasîn. === Birca Bedena Mezin === [[Wêne:Diyarbakır old walls Yedi Kardeş Burçu 2598.jpg|thumb|300px|Figûrên li ser Birca Heft Birayan li Sûra [[Amed]]ê.]] Birca Bedena Mezin an jî Birca Ben û Sen (tr.:''Ulu Beden'' an ''Evli Beden Burcu'') li aliyê başûr ên sûran e. Birc di sala 1208'an de li ser navê hikûmdarê Ertûqiyan Melîk Salih ji hêla Îbrahimê Kurê Mîmar Cafer hatiye çêkirin. Bircên Bedena Mezin û Heft Birayan (ku wekî bircekê têne hesibandin) bi avahîsaziya xwe ya sîlindiriîk, bi kitabeya ku wan dorpêç dike, bi nîgarên eyloyê duserî, şêrê bibask gelekî bi heybet, bi plansazî û xemlên xwe gelekî dişibin hev. Li gorî efsaneyê: Hikûmdarê wê demê pêşbaziyekê li dar dixe. Fermanê dide ku li şûna van her du bircan, du bircên pir bilind û qewîn ên ku plana wan bi destên wî hatiye xêzkirin, bên avakirin. Li bajêr bi tenê du kes dikarin vî karî bikin. Yek ji wan hosta ye, yek jî qelfeyê wî ye. Xewn û daxwaza hosta ev e ku hostatiya xwe careke din nîşan bide, xewn û daxwaza qelfe jî ew e ku di hostatiyê ji hostayê xwe bibore. Hosta Birca Heft Birayan, qelfe jî Birca Bilind lêdike. Di encama kar de hikûmdar birca qelfe hîn zêde diecibîne. Hosta bi vê yekê gelekî bi ber xwe dikeve û ji ser bircê xwe davêje xwarê. === Birca Heft Birayan === [[Wêne:Birca Heft Birayan 2009.jpg|thumb|300px|Birca Heft Birayan.]] Li gorî efsaneyekî din: Dijminan bajar dorpêç kiriye, piştî şerê ku bi rojan dewam kiriye, ji bilî birca ku heft birayan parastina wê dikir, bajar ketiye destê neyaran. Qiralê neyaran ji bo lihevkirinê, qasidekî dişînin cem heft birayan. Heft bira ji qasid re mercên teslîmbûna xwe dibêjin. Li gorî van mercan di dema teslîmbûnê de dê qiral û fermandar werin, dema ku ew teslîm bûn dê wan efû bike. Qiran wan mercan dipejirîne û tevî fermandarên xwe diçe nav bircê. Çawa ku key û fermandar dikevin nav bircê, teqînek pêk tê. Ji ber ku heft birayan agir bi depoya barûdê daye, ew teqandiye. Bi teqînê re key, fermandarên wî û heft bira dimirin. Bajar rizgar dibe. === Birca Bizinan === Birca Bizinan li rojhilatê [[Deriyê Mêrdînê]], li ser zinarekî tiraştî ye mezin hatiye bicihkirin. Birca herî kevn û herî mezin a li ser sûran e. Dîroka çêkirina wê bi awayekî teqeez nayê zanîn, lê belê li ser wê nivîseke ku dibêje, di sala 1223'yan ji hêla [[Merwanî|Merwaniyan]] ve hatiye tamîrkirin heye. Wisa tê bawerkirin ku ev birca 11 kemberî demekê wekî perestgeh jî hatiye bikaranîn. == Parastina sûran == Di navbeyna salên 2000 û 2007an ji aliyê [[Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê|Şaredariya Amedê]] ve hinek beşên diwarên sûrê hatine restorekirin. Avahiyên ku rasterast li ser dîwarên sûrê hatibûn çêkirin hatin rakirin, dîwar hatin paqijkirin û li kêleka dîwaran parkek hate çêkirin. Her çiqas sûr û keleh xwe carekî bi [[Dîwarê Çînê|Dîwarê Mezin ê Çînê]] re berhev bike jî dema ku di sala 2015an de şerê di navbera şervanên kurd û leşkeran tirk, ev yek dest bi guhertinê kir; dîwarên kelehê, li gel mizgeftek, du dêr ji aliyê artêşa tirk ve bi qismî yan bi temamî hatin bombekirin, malên gelek sivîlan ji ber êrîşên tankan hilweşiyan û bi despêka şer re hinek kes neçar dimînin ku malên xwe biterikînin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/originals/2017/11/diyarbakirs-urban-plans-risk-destroying-heritage.html |sernav=Heartbreak in Turkey's Diyarbakir as development transforms ancient Sur - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |tarîx=2017-11-20 |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 |ziman=en |paşnav=Diyarbakir |pêşnav= |paşnav2=Turkey |paşnav3=May 23 |paşnav4=Kayar |pêşnav4= }}</ref> Di 4ê tîrmeha sala 2015an de [[UNESCO]]yê Keleha Amedê (Sûra Amedê) û Baxçeyên Çandî ya Hevselê beşdarî nav Lîsteya Pêmaya Dinyayê ya UNESCOyê kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.hurriyetdailynews.com/historic-structures-damaged-in-diyarbakir--89474 |sernav=Historic structures damaged in Diyarbakır |tarîx=2015-10-06 |malper=Hürriyet Daily News |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> Piştî hilweşandina beşeke ji taxên Sûrê bi pêşengî û alîkariya UNESCOyê bi mebesta ku di nava du salan de bajêr jinûve bê avakirin û ji avakirina avahiyên dîrokî yên ku hatibûn bombekirin plana jinûve avakirinê hate destpêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/news/1315/ |sernav=Sites in Denmark, France and Turkey inscribed on UNESCO’s World Heritage List |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2024-02-08 }}</ref> == Mijarên têkildar == * [[Xançepek]] * [[Sûr, Amed]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Kategoriya Commonsê ya biçûk}} * {{Ansîklopediya Kurdistanê|diroka-keleh-u-suren-amede|Dîroka Keleh û Sûrên Amedê}} {{Bajarê Amedê}} {{Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|37|54|51|N|40|13|47|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Amed]] [[Kategorî:Cihên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka Amedê]] [[Kategorî:Împeratoriya Romê]] [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Mezopotamya]] [[Kategorî:Sûr]] 2kdltmfhzl9aidwj3aps4diea6y72ey Mêrsîn 0 5179 2006070 1947663 2026-05-01T11:55:02Z MikaelF 935 2006070 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank bajar | nav = Mêrsîn | navê_din = | navê_fermî = | mertal = | al = | nexşeya_cihan = Tirkiye | nc_relief = erê <!-- "Nexşeya topografî" derdikeve --> | nc_firehî = | koordînat = | damezrandin = <!------- Kargêrî -------> | welat = | dûgel = [[Tirkiye]] | kargêrî_sernav = | kargêrî = | herêm = | parêzgeh = [[Mêrsîn (parêzgeh)|Mêrsîn]] | şaristan = | bexş = | navçe = | nahiye = | gundistan = | serbajar = | parêzgar = Ali Hamza Pehlivan <ref>http://www.mersin.gov.tr/vali-ali-hamza-pehlivan</ref> | şaredar = <!------- Demografî -----> | navê_nîştecihan = | gelhe = 1,840,425 | gelhe_sal = 2019 | berbelavî = <!------- Erdnîgarî -----> | rûerd = | rûerd1_sernav = | bilindayî = 5 | dem = UTC+03.00 (UDAZD) <!------- Agahiyên din --> | koda_postayê = 33xxx | koda_telefonê = 324 | malper = https://mersin.bel.tr/ <!------- Nexşe ---------> | nexşeSer = | nexşeSer_firehî = | nexşeSer_sernav = | nexşe = | nexşe_firehî = | nexşe_sernav = | nexşe2 = | nexşe2_firehî = | nexşe2_sernav = <!------- Wêne ----------> | wêneSer = Collage of Mersin.jpg | wêneSer_firehî = 260px | wêneSer_sernav = | wêne = | wêne_firehî = | wêne_sernav = }} '''Mêrsîn''' ({{1928| مرسین |ts=Mersîn}}, bi tirkî: ''Mersin'') bajarekî ku li ser perava [[Deryaya Navîn]] a Tirkiyê hatiye avakirin. == Erdnîgarî == Bajar di nav parelelên 39° 02´ û 40° 05´ bakûr û merîdyenên 38° 16´ û 40° 45´ rojhilat de ye. Hudûdên bajar li bakûr bi [[Karaman]] û [[Qonya]] , li rojava bi [[Antalya]] ve, li başur bi [[Deryaya Navîn]] ve û li rojhilat jî bi [[Edene]] ve tê dorpeckirin. Pîvana erda bajêr 15.853 km² ye. Ji vî erdî % 87 wî ji çiyan û % 13 ji deştan pêk tên. == Îklîm (av û hewa) == Îklimek taybet a deryaspi li herêmê heye. Zivistanan germ û şilî û şilopî, havînan jî zede germ û zuha derbas dibe. == Nifûs (2000) û navçeyên bajêr == * Navend 1.345.000 * [[Tarsus]] 532.205 * [[Anamur]] 83 864 * [[Mut]] 74 374 * [[Erdemli]] 142 355 * [[Silifke]] 229.973 * [[Bozyazi]] 43 835 * [[Aydincik]] 11 501 * [[Camliyayla]] 18 964 * [[Gulnar]] 38 292 Tevayiya nifûsa herêmê (tevlî gundan) 2,275,928 e. == Çiyayên herêmê == Çiyayê herî bilind yê herêmê, çiyayê [[Medetsiz Tepesi]] (3.584 m) e. Destpêka çiyayen Torosan ji nava herêma dest pê dike. == Deşt, zozan û gelî == Mersîn, ji demen antik heya niha bi du besa te naskirin yek Kilikyaya çiyayî (Taseli) yek ji Kilikyaya destî (Cukurova) ye. Desta Tarsus e 85.000 hektar, desta Berdan e 40.000 hektar u desta Anamur e 5.660 e. == Çem û gol == Çemê Berdan Çayı (268 km) çemê herî mezin e li herêmê. Weki din çemê Göksu (90 km) ji te nasin. == Babetên endustrî û aboriyê == Li herême fabriken mezin wek ji bo rafineya petrole, ji bo kaxiz u tekstile gelek hene. Herem bi masivani, rejberiye u turizme ji gelek peste cuye. == Serwetên bin erdê == Li herêmê pirtirî krom, hesin, kuvarsit û lînyît ji bin erdê dertê. == Babetên rejberiye == Li herêm de narinci, genim u pincar hesinten. Fekiyen ku di klima deryayaspide hene hemu meriv dikare li Mersine bibine. == Ol û civak == Nifûsa herêmê %12 en ku li mersine bune pek te en din ji pirani Kurden ku ji ber sere netewi kocberbune pekte. Nifûs ji muslumanên elevî û sunnî pêk tê. Hinek kembaweriyen din ji hene. Ereb, Kurd, Ermen û Tirkmen civaka herêmê teþkîl dikin. == Nav û kronolojiya bajêr == Navê bajêr yê kevn di çavkaniyên Asûriyan de wek "Chilakka" derbas dibe. Heya komara Tirkiye avabuye nave hereme wek Kilikya dihat zanin. Berî Îsa(zayîn) * 6000 - 5500 Dema Neolitik * 5500 - 3000 Dema Kalkolitik * 2000 - 1200 Mirtiya Kzuvatna * 1200 - 600 Mirtiya Kue * 600 - 333 Persan * 333 - 101 Selevkosan * 101 - +395 Dema Romayiyan Piştî Îsa (zayîn) * 395 - 661 Dema Bîzansiyan * 661- 960 Dema Ereban * 960 - 1100 Dema Bîzansiyan * 699 Dema Ereban * 1228 Dema Selçûkiyan * 1262 Dema Memlûkan * 1473 Dema Osmaniyan * 1916 Dema Fransi u inglizan * 1921 Îro Komara Tirkiye == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Bajarên Tirkiyeyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Koord|36|48|34|N|34|38|15|E|type:city(973754)|display=title}} [[Kategorî:Bajarên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk ên Yewnana kevnare li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Erdnîgariya Anatolyaya kevnare]] [[Kategorî:Mêrsîn| ]] h7wnkpebqv0krc9t80k3icnahpv4if7 Kardox 0 8061 2005856 1969698 2026-04-30T17:31:40Z Kurê Acemî 105128 2005856 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav kurdî = Dûgela Kardox | sal destpêk = Sala 189ê beriya zayînê | sal dawî = Sala 90ê beriya zayînê | nexşe = Near East ancient map.jpg | binnexşe = Şahiya Kardoxan, BZ 60 | hikûmet = | paytext = | sernav paytext = | ziman = [[Kardoxî]] | ol = bawerî [[Teşûp]]ê dikirin | sernav serokE = Key | serokE1 sal = Sedsala 1ê ya berî zayînê | serokE1 = [[Zarbiyenûs]] | serokE2 sal = Sala 115ê piştî zayînê | serokE2 = Key Manîsarûs | serokE3 sal = Sala 340ê piştî zayînê | serokE3 = Ardaşîr | serokE4 sal = Sala 359ê piştî zayînê | serokE4 = Jovîniyan <ref>The Later Roman Empire: AD 354-378, Ammianus Marcellinus, Translated by Walter Hamilton, page 155, Contributor Andrew Wallace-Hadrill, Published 1986, Penguin Classics, ISBN 0-14-044406-8</ref> | berê1 = Împeratoriya seleukî | berê1_rûpel = Împeratoriya seleukî | berê1 al = Diadochi LA.svg | paşê1 = Pehlewanistan | paşê1_rûpel = Pehlewanistan | paşê1 al = Map Parthian Empire-fr.png }} [[Wêne:73artzrounis.png|thumb|''Kortsayk'' û xanedanên kardoxiyên din ([[Ancewasî|Anjevatsik]] û [[Mox|Mok]]) di nexşeyê de]] '''Kardox''' (bi navê '''Kardûx'''<ref>[[Herekol Azîzan]]: {{Jêder-kitêb|sernav=[[Hawar 2|Hawar 2 Hejmar 24-57 (1934-1943)]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Celadet Alî|weşanger=Stokholm: Nûdem|sal=1998 |rûpel=788-791}}</ref> jî tê nasîn, {{bi-grc|Κορδυηνή|Korduēnḗ}};<ref>Karl Müller, ''Klaudiou Ptolemaiou Geographike hyphegesis'', 1. berg, 2. besh, Alfredo Firmin Didot, 2012, ISBN 124-999-259-1, p.947</ref> {{bi-la|Corduene}}; {{bi-he|קרטיגיני'}}<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://www.worldcat.org/oclc/5436842 |sernav=The sages, their concepts and beliefs |paşnav=Urbach |pêşnav=Efraim Elimelech |tarîx=1979 |weşanger=Magnes Press, Hebrew University |isbn=965-223-319-6 |çap=2 |cih=Jerusalem |rr=552 |oclc=5436842 }}</ref>) an '''Gordiyan''' an jî '''Kurdû''' herêmeke kevnar bû ku li bakurê [[Mezopotamya]] û îro di nav başûrê rojhilata [[Tirkiye|Tirkiya]] û bakûrî [[Iraq]]ê parvebûye. Cihê Kardox başûrê rojhilata Ermênyayê Mezin bû. Li gor [[Encyclopaedia Britannica|''Encyclopaedia Britannica'']], Kardox navê [[Botan]] kevnar e.<ref>{{Jêder |sernav=DARIUS III - DARIUS III, from 1911 Encyclopedia Britanica.<!-- Bot generated title --> |url=http://encyclopedia.jrank.org/DAH_DEM/DARIUS_III.html |roja-gihiştinê=2014-06-24 |roja-arşîvê=2017-07-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170708063112/http://encyclopedia.jrank.org/DAH_DEM/DARIUS_III.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Çavkaniyên [[Zimanê erebî|ereb]] û [[Zimanê suryanî|sûryaniyan]] de li jêra herêma [[Gola Wanê]] wek [[Beth Qardu]] nav girtiye. Beth Qardu welatek e ku di nav [[Firat]] û [[Çiyayê Cûdî]] de dirêjbûye .<ref>Wadie Jwaideh, ''The Kurdish national movement : its origins and development'', Syracuse Univ. Press, 2006, ISBN 081-563-093-X, p.12</ref> Di sala 353an de [[Artêşa Romiyan]], vekişîn bakûrê Kardox. [[Împerator Romê]], [[Iulianus]], cardin meşiya li ser [[Dîcle|Dîjle]] û danêya fîloya keştî şewitand. Li dema vekişînê hêzên Iulianus li ber [[Împeratoriya Hexamenişî|parsiyan]] tarr û marr bûn. Kardox û [[Arzan]] bûn parêzgêrrê Parsya.<ref>Noel Emmanuel Lenski, ''Failure of Empire: Valens and the Roman State in the Fourth Century A.D.'', University of California Press, 2003, ISBN 052-092-853-9, p.175</ref> == Jêder == Arşak Safrastian dibêje ku Kardox û [[Gûtî|Jûtî]] netewey wekhev in. [[Artêşa Deh Hezaran]] li nizma şilopey [[Çiyayê Hemrîn]] destpêkiriye, ew hozên Jûtiyan in û damezrînerê [[Med û Medya|Manj]] û sekakan in<ref>A. Safrastian, ''Kurds and Kurdistan'', The Harvill Press, 1948, p. 29</ref>. Li gorî nivîskar [[Jean de Thévenot]], kardox navê kurdan yê kevn e.<ref>Jean de Thévenot, [https://books.google.com.tr/books?id=869EAAAAcAAJ&pg=PA71#v=onepage&q&f=false The Travels Of Monsieur De Thevenot Into The Levant: In Three Parts. Persia, 2. cilt], Faithorne, 1687, s. 71: "The Curdi called anciently Carduchi, live in the Summer time in Huts made of Canes and Boughs of Trees, and in Winter under Tents:...."</ref> == Li gor Ksênefon (Ksenophon) == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Çavkaniyê cihû == {{Beşa vala|tarîx=tîrmeh 2024}} == Xanedanên Kardoxî == * [[Kardox]] * [[Zawdex]] * [[Mox]] * [[Ancewasî]] * [[Kavosiyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Dewletên kurdan}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] te873o052l5cicitih3oof8v7ouorqs Ûrartû 0 8170 2005827 2005779 2026-04-30T14:46:24Z Penaber49 39672 /* Berfirehbûna Ûrartûyê */ 2005827 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Di serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] g2nqb797pspjg7ibewpb8ys64gf1ozc 2005828 2005827 2026-04-30T14:47:34Z Penaber49 39672 2005828 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Ûrartû di vê serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytext veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 8g8718n8r3xw5bgp2xfxp0u5n1bz4af 2005829 2005828 2026-04-30T14:48:53Z Penaber49 39672 2005829 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Ûrartû di vê serdemê de demek kurt de bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 394m6fjf1sm2wu0a9yxi5gitv1u7hhi 2005830 2005829 2026-04-30T15:17:22Z Penaber49 39672 2005830 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cpgy6e3wcmnj5cv9n8bu4ui41c3njwa 2005831 2005830 2026-04-30T15:19:03Z Penaber49 39672 2005831 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] d87571m2qrq54xrqilfdcqbstr4tzgc 2005832 2005831 2026-04-30T15:24:42Z Penaber49 39672 2005832 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] kxa9meafigou25cbn5x0hctlaz7ayrc 2005846 2005832 2026-04-30T16:21:51Z Penaber49 39672 2005846 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] nw9yp1pqi26ph6wqm6786rs5z4r39rk 2005852 2005846 2026-04-30T16:32:17Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005852 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7i5nyz3zbm5w7j0h0hlfwiu50vceh8c 2005853 2005852 2026-04-30T16:52:32Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005853 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = 860 {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = 547/590 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Urartu 743-en.svg | binnexşe = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}}) | paytext = | ziman = [[Zimanê ûrartî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Naîrî]] | berê1 al = | berê2 = [[Dayehî]] | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Împeratoriya Med]] | paşê1 al = | paşê2 = }} '''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.<ref name=":0"/> Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.<ref name=":0">{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}</ref> Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.<ref name="Jacobson1995">{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&q=medes+urartu&pg=PA33 }}</ref><ref name=":2">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.<ref name="Jacobson1995" /><ref name=":2" /> Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.<ref name=":0" /> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]] Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine. Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin. Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}</ref> Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.<ref name="Smith1999"/> === Berfirehbûna Ûrartûyê === [[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. "Dara jiyanê", ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]] Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.<ref name="Smith1999">{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}</ref> Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.<ref name="Smith1999" /> Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.<ref name="Smith1999" /> Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.<ref name="Smith1999" /> Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&dq=6600+argishti+erebuni&pg=PA168 }}</ref> Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye. Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}</ref> === Paşveçûyîna demkî === Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}</ref> Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye. Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê "bav" xwe dîtiye.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}</ref> === Hilweşîna Ûrartûyê === Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}</ref> Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}</ref> Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.<ref name=":1" /> == Erdnîgarî == [[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]] Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.<ref name=":0"/> Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}</ref> Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}</ref> Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}</ref> Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt. Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == [[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]] [[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]] Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}</ref> Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye. Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin. Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye. Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin. Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû. Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin. Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}</ref> == Aborî û siyaset == [[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: "Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand."]] Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.<ref name=":3">{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History & Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> === Çandinî === Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}</ref> Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.<ref name=":3" /> == Huner û mîmarî == [[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]] Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.<ref name=":4">{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, "Urartian". Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}</ref> Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.<ref name=":4" /> == Dîn == [[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]] Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.<ref name=":6">{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en }}</ref> Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn. Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:<ref name=":6" /> * Haldî * Tîspas * Şîvînî (Sîuînî) * Arûbanî (Bagvartî) * Hûtûyînî * Sebîtû * Kûera * Tûşpûeya * Selardî an jî Melardî * Baba * Artuʾarasau Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).<ref name="Zimansky2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}</ref> Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.<ref name="Zimansky2012" /> Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}</ref> Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin. Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.<ref name=":6" /> == Ziman == [[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]] Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}</ref> Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye. === Zimanê ûrartû === "Ûrartî" navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn "Xaldî" ("Ḫaldî"), an "neo-hûrî" ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]] [[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]] [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Ermenistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên Asyayê]] [[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]] [[Kategorî:Keyaniyên ermenî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] na10ukr3lcm47fr4caaz1tfr984rj22 Hurî 0 8172 2005797 2005795 2026-04-30T13:02:35Z Penaber49 39672 2005797 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} Çiroken Geleri yen Devera Qerejdaxe, Haşim Aslan, Diwan, 2012. {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 4h81oeq75ax8o1xi82v4zx68o9k05b7 2005798 2005797 2026-04-30T13:03:04Z Penaber49 39672 2005798 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Herweha == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 5oqd76qiw11ytg5x4f4fwz226lpze97 2005799 2005798 2026-04-30T13:03:21Z Penaber49 39672 2005799 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. Dewleta Ûrartûyê paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 9fx2b6i02obaokwzjcotruuwgy6decf 2005800 2005799 2026-04-30T13:03:56Z Penaber49 39672 2005800 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 2s47gg4xf44n0b3owxkyxdn5hnkfqxm 2005801 2005800 2026-04-30T13:04:57Z Penaber49 39672 2005801 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Heta îro bi qasî ku hatiye tespîtkirin, 6.000 sal berî niha ango 4.000 sal berî zayînê cara pêşî [[Subaro]]yan li herêma Amedê jiyane û hikm kirine. [[Sumer]] û [[Akad]] ango gelên navbera herdû çeman û paşê jî [[grekî|grekiyan]] ji wê herêmê re bi zimanê xwe gotine [[Mezopotamya]]. Piştre navê Subaro bûye ''Hurî''. Ew jî tê wê wateyê ku Subaro û Hûrî heman gel in.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=gulan 2024}} Dibe ku li gor eşîretan navê wan hatibe guhertin. Di wê demê de kîjan eşîr desthilatdariyê bigirta destê xwe, ew bi wî navî dihat nas kirin. Îro hemû dîroknasan dibêjin ku Subaro û Hurî heman gel in û zimanê wan [[malbata zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] bûye. Hûriyan li herêma jorê Dîclê hikûm kirine. Demeke ji Zagrosan, heta [[Amed]], [[Riha]], [[Mêrdîn]], [[Kerkûk]], û beşek ji Sûriya îro û heta [[Deryaya Spî]] jî ketine bin destê huriyan. Li van herêman kevneşopên huriyan hin jî tê pêkanîn. Di navbera salên 1800-1500'an berî zayînê de li herêmê dewleta herî mezin û bi nav û deng ew bûne. Piştî 1500'î berî zayînê mirov êdî li herêmê ji xeynî huriyan, mîtaniyan jî dibîne. Subaro, Hurî û Mîtanî ji heman gelê bûne, û her yekê ji eşîrên cûda afirîne. Piştre, li herêmê Mîtaniyan desthilatdariyê werdigrin destê xwe. Mîtaniyan zêdetîr li herêmên Mêrdîn, Herran, Riha, Heleb, Entakyayê hikûm kirine. Li Amedê bi tenê herêma rojavayê xistine bin kontrola xwe. Wiha xuya ye ku herêmên bakur û rojhilata Amedê di destê mîtaniyan de maye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] m9xqgsrvxbp1b2u6fa28zv0k555a81j 2005802 2005801 2026-04-30T13:11:09Z Penaber49 39672 /* Serdema bronz a pêşîn */Ravekirina qels 2005802 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bû navendeke dînî ya mîtaniyan. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] bp97sfce88ome7ftb99g2u7jb2i1in2 2005803 2005802 2026-04-30T13:11:32Z Penaber49 39672 2005803 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] iyzvioy4kf7eeli4ztkhbwe6st9og74 2005804 2005803 2026-04-30T13:14:27Z Penaber49 39672 2005804 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] ryv97ac0ijnd114kna6s66sqm857gm8 2005805 2005804 2026-04-30T13:17:18Z Penaber49 39672 2005805 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] ha8hqapovnvsf8b9lczaa5jsqy618xl 2005806 2005805 2026-04-30T13:23:15Z Penaber49 39672 2005806 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine. Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] hdycg73u0smnp6cgb0we7qtdh3v956b 2005807 2005806 2026-04-30T13:25:40Z Penaber49 39672 2005807 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine. Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 5duiropqejvcjxy6ccfkicc17gj25we 2005808 2005807 2026-04-30T13:28:28Z Penaber49 39672 2005808 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine. Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] jfqjihty61b7j3imbb90use3zutrq9x 2005809 2005808 2026-04-30T13:33:26Z Penaber49 39672 2005809 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine. Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] owdqg5x7fh1zsdogiqnga373sjr076s 2005810 2005809 2026-04-30T13:39:13Z Penaber49 39672 2005810 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 3t0shy7y2beeeuzg4ldwg4ssl4aeyw1 2005811 2005810 2026-04-30T13:43:50Z Penaber49 39672 2005811 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] h6zb8h6561k7sop1jvie6o6x7k58gts 2005812 2005811 2026-04-30T13:45:07Z Penaber49 39672 2005812 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzî]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] eybh0u58emhdr9z1yhs686ldqs9pwo6 2005813 2005812 2026-04-30T13:53:38Z Penaber49 39672 2005813 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 2zi73vdscov5wumvywgwvhu6v0iyu26 2005814 2005813 2026-04-30T13:53:58Z Penaber49 39672 2005814 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] ini3u3a9o8iptohxvv85levzmq9rbv5 2005815 2005814 2026-04-30T13:58:45Z Penaber49 39672 2005815 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === Împeratoriya Mîtanî hêzek herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur ve bi hîtîtan, li aliyê başûrê rojava bi misriyan, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 08buxfgnqinb9upl4l575u7wdo39xrk 2005816 2005815 2026-04-30T13:59:39Z Penaber49 39672 2005816 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] dcgeys689r9s6dn1jkb1le0yl4g9jpw 2005817 2005816 2026-04-30T14:02:21Z Penaber49 39672 2005817 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora wan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] agao9fngtt9m4mbrfqswaknu7t7nxui 2005818 2005817 2026-04-30T14:02:53Z Penaber49 39672 2005818 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] t0jlocx5li575coyyvyaohs14bexnnw 2005819 2005818 2026-04-30T14:06:58Z Penaber49 39672 2005819 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtinê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] 57d7wwyd3aqhdymv08mlowo1ztej6hx 2005820 2005819 2026-04-30T14:08:32Z Penaber49 39672 2005820 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtinê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] q49i2icz3qqmuv1f5rbucbwtjcu3knb 2005821 2005820 2026-04-30T14:11:45Z Penaber49 39672 2005821 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies}}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280}}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566}}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150}}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] exejgjnh9p8h87wa50ofpupr0x2cetq 2005822 2005821 2026-04-30T14:12:13Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005822 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] ia7plavp619k4hoifgin1jryq94kcnc 2005823 2005822 2026-04-30T14:13:03Z Penaber49 39672 2005823 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] kbawc2wycejzqznw54wnebslujsyjye 2005824 2005823 2026-04-30T14:31:32Z Penaber49 39672 2005824 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Hurî| ]] arlqac0udukj42ez5c8zoasaxumdpt6 2005833 2005824 2026-04-30T15:25:35Z Penaber49 39672 2005833 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] a2fgqxykhgcdq47a0x9ebp0cohoy1yn 2005834 2005833 2026-04-30T15:43:27Z Penaber49 39672 2005834 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] mbemz7ffkqthummr3mkh99f3333ey5r 2005835 2005834 2026-04-30T15:45:11Z Penaber49 39672 2005835 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] p1ptou6q1d5y1ixi0fb9fmztyflgutd 2005836 2005835 2026-04-30T15:47:30Z Penaber49 39672 2005836 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] 8209mvuksf91a8iysran855p0cb0hct 2005837 2005836 2026-04-30T15:51:26Z Penaber49 39672 2005837 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hirbemerdon tepe û deverên din hatine kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] f4q68id0c6bgegw45x98zgerwycsb53 2005838 2005837 2026-04-30T15:51:53Z Penaber49 39672 2005838 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] e0rkrclov5o66fo3b63ry4zrpmwnx0h 2005839 2005838 2026-04-30T15:55:59Z Penaber49 39672 2005839 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin. Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên li Yorgan Tepe, Nûziya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] axfp7faxcb3phrzdxsu62z6hi0qyesj 2005840 2005839 2026-04-30T15:59:01Z Penaber49 39672 2005840 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin. Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] apcmczidryfrfm8fzta3mev7qutzxbx 2005841 2005840 2026-04-30T16:02:54Z Penaber49 39672 2005841 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar, cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye. Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin. Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] fv9j8bypoca8vqtcaa6zu6jwc5we9jl 2005843 2005841 2026-04-30T16:09:25Z Penaber49 39672 2005843 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] 1jdau9rnjkyp1tac5to9td7bg4d0frn 2005844 2005843 2026-04-30T16:11:53Z Penaber49 39672 2005844 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta gola Wanê belav berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> === Serdema bronz a dereng === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] 3in2moa0f66nfcfvbkgb7wvmnmkzuhw 2005845 2005844 2026-04-30T16:12:36Z Penaber49 39672 2005845 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> === Serdema bronz a dereng === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] awd39g155rieviql5es0r9d393z0kd3 2005848 2005845 2026-04-30T16:24:28Z Penaber49 39672 2005848 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> === Serdema bronz a dereng === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Hurî| ]] eugrh3r09jn01fx1s4tcuvdy5cza9i7 2005851 2005848 2026-04-30T16:32:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005851 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> === Serdema bronz a dereng === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] fmpa1k319fkkwf7uqq71qwa0y1s61mt 2005854 2005851 2026-04-30T17:30:55Z Penaber49 39672 2005854 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> === Serdema bronz a dereng === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 9i3ini2u0x26fpgs4xnv0tqvfjbqbp7 2005855 2005854 2026-04-30T17:31:14Z Penaber49 39672 2005855 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] s26e6vdyuc7uuxozxc1etf8jlkajewa 2005863 2005855 2026-04-30T17:34:10Z Penaber49 39672 2005863 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 0oz3kqyyeehsntjiiy1jkub8j8x64w2 2005865 2005863 2026-04-30T17:35:59Z Penaber49 39672 2005865 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ryi7lahrmhz3biq032d0ohap0z0akwj 2005866 2005865 2026-04-30T17:39:15Z Penaber49 39672 2005866 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, hatine dîtin. === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] s3meu1j63iyd8zok0rsaxeqhtr941mh 2005867 2005866 2026-04-30T17:39:30Z Penaber49 39672 2005867 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hûrî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] kdbyqpn855tksd315hljk8n7tvyu42t 2005868 2005867 2026-04-30T17:42:05Z Penaber49 39672 2005868 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] t4ad7ut0bhhcxs68xvw7ht3n31u5fvh 2005869 2005868 2026-04-30T17:42:18Z Penaber49 39672 2005869 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 7argxavcqpbhb9o7jr6z2up54lb63vw 2005870 2005869 2026-04-30T17:44:23Z Penaber49 39672 2005870 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] n2hh1jjolurk5jgec6u0zqcls3afel1 2005871 2005870 2026-04-30T17:46:02Z Penaber49 39672 2005871 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Urkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazîlî".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] pffntwm9xzewk8r71advrn3noo1rhyb 2005872 2005871 2026-04-30T17:46:30Z Penaber49 39672 2005872 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a Mezopotamyayê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Urkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] pnuajvgidj0jzb40vznm3x4cqjl2kuk 2005873 2005872 2026-04-30T17:47:38Z Penaber49 39672 2005873 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye. Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê. Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Urkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075}}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 76q1093158op66ke7yqryx17i9blx2r 2005874 2005873 2026-04-30T17:49:14Z Penaber49 39672 2005874 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045}}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299}}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075}}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistan a îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 2nud83vgjf1gb7zp2o4al796kxw07tx 2005875 2005874 2026-04-30T17:49:33Z Penaber49 39672 2005875 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045}}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299}}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075}}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin. Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan. Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 3z36qpbhsrhemsclf2chrpl5moxc4j9 2005876 2005875 2026-04-30T17:51:18Z Penaber49 39672 2005876 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê Çemê Xabûrê bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045}}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299}}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075}}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028}}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 2eudnsan3meyzryluky9usxz1wuj7og 2005877 2005876 2026-04-30T17:57:44Z Penaber49 39672 2005877 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045}}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299}}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075}}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028}}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Cite web |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî}}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter}}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650}}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications}}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] qb14c5l3q515q58ay0kqoc10ea5vg6i 2005878 2005877 2026-04-30T18:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2005878 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li seranserê [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] meu2032lw6bjabzphs5jeqnjzowa968 2005879 2005878 2026-04-30T18:17:51Z Penaber49 39672 2005879 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku bi padîşahê Hîtîtê Hattusilis I re li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] lusev2hydfjcwy9mr5lmzlkrdj7h2tv 2005882 2005879 2026-04-30T18:35:24Z Penaber49 39672 2005882 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît|Hîtîtê]] Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] mrxpbxmnief4svuwzizas3cs6wpoupx 2005884 2005882 2026-04-30T19:32:18Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2005884 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] tkqcxs15jffj65ch0msbasob6kjs303 2005891 2005884 2026-05-01T01:11:36Z Penaber49 39672 2005891 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> === Çand û civak === == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] t3796hue91ojiv2jx71uvqm978edqh4 2005893 2005891 2026-05-01T01:12:54Z Penaber49 39672 2005893 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, û Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 4fpjbndqmipcgdd1y0l05ft0wig1i6g 2005894 2005893 2026-05-01T01:14:23Z Penaber49 39672 2005894 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ejockrqgpedsvkfdghubgw5rpg0x2kj 2005895 2005894 2026-05-01T01:16:17Z Penaber49 39672 2005895 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] jok5pue1hq14kpa22ym9qnfqfawoncz 2005896 2005895 2026-05-01T01:18:39Z Penaber49 39672 2005896 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] p0bvjlldj5a0wljv1voo8cmbx7qjw8y 2005897 2005896 2026-05-01T01:23:40Z Penaber49 39672 2005897 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] k5yrpw5lgo9rufxifht6unm2jjhsldm 2005898 2005897 2026-05-01T01:26:06Z Penaber49 39672 2005898 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] tg263s3aczxy2ey0yrgo99vuriysi3i 2005899 2005898 2026-05-01T01:35:19Z Penaber49 39672 /* Çand û civak */ 2005899 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 21bz6bn3ok983u58qsstua8cko9vpko 2005900 2005899 2026-05-01T01:40:32Z Penaber49 39672 2005900 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî navûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sifirçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide ku Hurî beriya behskirinên wan ên dîrokî ya yekem di çavkaniyên akadî de jî hebûn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 9lg7l44ut4k2c9ex757psuqg0y8yn0z 2005901 2005900 2026-05-01T01:45:43Z Penaber49 39672 2005901 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî navûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sifirçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] a4ijd6rvacjjsl8cjyd1e3yul4fjx1s 2005902 2005901 2026-05-01T01:48:54Z Penaber49 39672 2005902 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye. Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] gysycicqe2gxcp1bxsuhqzgs3u4tm0n 2005903 2005902 2026-05-01T01:51:14Z Penaber49 39672 2005903 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye. Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] qwpoiby4qjys181r3exypijadyeznt1 2005904 2005903 2026-05-01T01:52:27Z Penaber49 39672 2005904 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye. Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] rx6mqe0tkfr2ep6ctzl7uwb8l91cjv3 2005905 2005904 2026-05-01T01:55:26Z Penaber49 39672 2005905 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin. Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn. Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye. Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin. Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere. Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 3366qia23j97racpj0gnweoclhnccil 2005906 2005905 2026-05-01T01:59:30Z Penaber49 39672 2005906 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I.}}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172}}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye. Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin. Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere. Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 241xy7uhu3cop32lvr4tzniymrqk2xb 2005907 2005906 2026-05-01T02:02:52Z Penaber49 39672 2005907 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I.}}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172}}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art}}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889}}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692}}</ref> == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] qszrfhxbhttw7totz5dq9vo6zg88ym3 2005908 2005907 2026-05-01T02:03:49Z Penaber49 39672 2005908 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I.}}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172}}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên Anatoliyê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art}}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889}}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692}}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 4lwgehndklgjakl9nvhz5gkl4jg4evn 2005909 2005908 2026-05-01T02:05:19Z Penaber49 39672 2005909 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I.}}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172}}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya|Anatolyayê]] destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art}}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889}}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692}}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 68sy0d3ggos5oz9xag6hi5ek1a7i0xr 2005910 2005909 2026-05-01T02:10:14Z Penaber49 39672 2005910 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêzîkî 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Cite web |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I.}}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172}}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series}}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya|Anatolyayê]] destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art}}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889}}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692}}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ay9mlkcdk64t1yi3df134rn72z2u000 2005911 2005910 2026-05-01T02:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir.) 2005911 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêzîkî 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ifj5gd80qveg5265buj2y1tgk5d1kmc 2005912 2005911 2026-05-01T02:16:43Z Penaber49 39672 2005912 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêzîkî 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind-ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê bi bandor ê di dîroka Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ctk7xoh7xw4jjgz5g0xu5u8pmamarey 2005913 2005912 2026-05-01T02:18:28Z Penaber49 39672 2005913 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê bi bandor ê di dîroka Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 6fbvhzah9tukg9c5uurvr6c630brq0g 2005914 2005913 2026-05-01T02:22:40Z Penaber49 39672 2005914 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 3aomtmksbribki95qvv8r05aq17uc19 2005916 2005914 2026-05-01T02:23:32Z Penaber49 39672 2005916 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] coht034ab17s8f5novgmb1jkx9jsj41 2005921 2005916 2026-05-01T02:29:58Z Penaber49 39672 2005921 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine boyax kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] aixr0m2dyulcf1r3j40gg130td8e5io 2005922 2005921 2026-05-01T02:32:19Z Penaber49 39672 2005922 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] cff46qpkr9pmsuvu7w6zx0n9jcw4r6j 2005923 2005922 2026-05-01T02:40:45Z Penaber49 39672 /* */ 2005923 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 2zl23tpftg40jtzjed51jcoj7f67b09 2005924 2005923 2026-05-01T02:41:29Z Penaber49 39672 /* */ 2005924 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Ûrartû | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Ûrartû]] | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 584wn3w8l0e690wjkcp52jkc8uqc912 2005925 2005924 2026-05-01T02:42:19Z Penaber49 39672 /* */ 2005925 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Ûrartû]] | berê1 al = | berê2 = | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] l2upx2zurtxtbvhtccaieejupsh71hb 2005926 2005925 2026-05-01T02:46:49Z Penaber49 39672 /* */ 2005926 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = }} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] eor3rs41pealg6f6cexx5c7h23d7u0e 2005927 2005926 2026-05-01T02:48:12Z Penaber49 39672 /* */ 2005927 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Herêma ku huriyan di [[Serdema bronzê]] de lê nîştecîh bûne, bi rengê helesorê hatiye şanîdan in.]] [[Wêne:Hurrian-language-rus.PNG|thumb|Di sala 2000'ê berî zayînê herêma ku [[Zimanê Hûriyan|hûriyî]] yê hewandiye li nexşeyê bi rengê kesk ve hatiye şanîdan. Ev nexşe bi zimanê rûsì ye.]] '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] kkaydjl08wqh3684jp1yp4hplkhqs7u 2005928 2005927 2026-05-01T02:50:28Z Penaber49 39672 /* */ 2005928 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] b8ebkgjwqj5oa9an9y969qv1uqc0bmn 2005929 2005928 2026-05-01T02:52:04Z Penaber49 39672 2005929 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === [[Wêne:Orientmitja2300aC.png|thumb|Li dora sala 2300 ê {{bz}} axa Hurî]] Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ltmu4fwidqj4db1zgt05tnz94fyw164 2005930 2005929 2026-05-01T02:54:59Z Penaber49 39672 2005930 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê hûrî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] b8ebkgjwqj5oa9an9y969qv1uqc0bmn 2005931 2005930 2026-05-01T02:57:16Z Penaber49 39672 /* */ 2005931 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 119c43zu59peesb4fpi0h5u0upjwjzb 2005938 2005931 2026-05-01T07:34:13Z Penaber49 39672 2005938 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] pv1671kz7ygfsonftejpslhi534iwr1 2005939 2005938 2026-05-01T07:39:35Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005939 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] adoo57s5ugpa2yzibl5r3g3gjx4e8kf 2005940 2005939 2026-05-01T07:42:18Z Penaber49 39672 2005940 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 44up481vsejzcv6jb3kg7vkcgpzfu7t 2005941 2005940 2026-05-01T07:43:27Z Penaber49 39672 2005941 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] gm2ljcvwmmwzxzg346ao5yaenzxtvay 2005942 2005941 2026-05-01T07:57:50Z Penaber49 39672 /* Dîn */ 2005942 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == [[Wêne:Hurrian incense container.JPG|thumb|çep|Qaba dûkelê ya huriyan]] Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] imj19dgoi69j6dr721src6p4p7lrop3 2005943 2005942 2026-05-01T07:58:55Z Penaber49 39672 2005943 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] gm2ljcvwmmwzxzg346ao5yaenzxtvay 2005944 2005943 2026-05-01T08:04:01Z Penaber49 39672 2005944 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] atws5xb6lv94xyp9fwe2hnd3i7kcnxj 2005945 2005944 2026-05-01T08:06:06Z Penaber49 39672 2005945 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 21kxf2p8r0g6eehdiqf13nv9pj0ofcc 2005946 2005945 2026-05-01T08:08:15Z Penaber49 39672 2005946 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] rpxuau29j4xhpe1qq8658o9ruteteiz 2005947 2005946 2026-05-01T08:11:49Z Penaber49 39672 2005947 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'v, xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] s0jr079c0zw89e593x8ii556w872qlx 2005948 2005947 2026-05-01T08:14:54Z Penaber49 39672 2005948 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî ya girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] jtvt5kr95zt2ws8stvx42tqypnjmeqh 2005949 2005948 2026-05-01T08:15:39Z Penaber49 39672 2005949 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] qyrii65ru3nldyucn4aoybkuoklcwdr 2006005 2005949 2026-05-01T09:45:01Z Penaber49 39672 2006005 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] aoipg7u7vsl66lhn7urslpvo3n1f5hs 2006007 2006005 2026-05-01T09:47:22Z Penaber49 39672 2006007 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ladszfcyjlansjbea8jpa37njm6fypf 2006011 2006007 2026-05-01T09:50:50Z Penaber49 39672 2006011 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] gtwrhgks1ro6uaexsb09p06xkdb7ocq 2006020 2006011 2026-05-01T09:59:23Z Penaber49 39672 2006020 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] c8ms3a607bxbe133bpzgo06eebmuj5a 2006023 2006020 2026-05-01T10:04:13Z Penaber49 39672 2006023 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] eddczf6n2uhehvztu8vkvfxca2v99ai 2006024 2006023 2026-05-01T10:05:23Z Penaber49 39672 2006024 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] m094zh6kqj6lhoaxrkwivg1kf2o6tle 2006025 2006024 2026-05-01T10:05:55Z Penaber49 39672 2006025 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye. Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn. Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 2lgbute910rll2updvs9tfa5somt6k0 2006032 2006025 2026-05-01T10:12:42Z Penaber49 39672 2006032 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê. * Hepat, Hepa jina wî xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin. * Saruma, kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû. * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] rvgzcmh9j88xniwd9k5aswonbiy28ka 2006033 2006032 2026-05-01T10:17:07Z Penaber49 39672 2006033 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê, bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl; mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû. * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû. * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 77dw4pzzh6hoskhs1h9fh7aa87oju27 2006034 2006033 2026-05-01T10:20:44Z Penaber49 39672 2006034 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009}}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin). * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû. Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn. * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû. * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû. * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû. * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû. * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] ardfgw9r2p1fgt1ag9s25c53r3mra3r 2006035 2006034 2026-05-01T10:26:53Z Penaber49 39672 2006035 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009}}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1}}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû. * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn. Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 1gqt6r0iew3b3nrsefaeoyjj0lblmzz 2006036 2006035 2026-05-01T10:28:41Z Penaber49 39672 2006036 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009}}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1}}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbiyê. Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin. == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] jgzdd01xezneopin1k6btlvjs9eucdo 2006037 2006036 2026-05-01T10:30:13Z Penaber49 39672 2006037 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009}}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1}}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=<i>The Hurrians</i>. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955}}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore}}</ref> == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] akiaquv45zx4xnicdtco0ct3ips66kn 2006039 2006037 2026-05-01T10:33:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Xeletiyên HTMLê rast kir, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, Valahiya agahîdankê standard kir.) 2006039 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş Rojavayê Kurdistana îro û deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725 {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê hatiye tomar kirin ku li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600 {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatoliyê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009}}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1}}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955}}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore}}</ref> == Ziman == == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 8nnsqcm7de9h9ladgur3y6capuo7upn Ernst von Feuchtersleben 0 10058 2005920 2005780 2026-05-01T02:25:53Z Kurê Acemî 105128 2005920 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] s2k53lltw8z7krh5il1kh5k4fpbs69a 2006043 2005920 2026-05-01T11:38:38Z Kurê Acemî 105128 2006043 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] mxpikhquc4ti4j0tpdmbj054utckwlu 2006044 2006043 2026-05-01T11:39:37Z Kurê Acemî 105128 2006044 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] rjq9gseqo0xw443ymln23jlpo03f3v7 2006045 2006044 2026-05-01T11:40:09Z Kurê Acemî 105128 2006045 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] p1pk6mrun7icdlrqqu8pd3v4mhfbb4o 2006046 2006045 2026-05-01T11:41:18Z Kurê Acemî 105128 2006046 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] evs33ojmjxwfunbxcob2fm2e1uk3ao5 2006047 2006046 2026-05-01T11:42:04Z Kurê Acemî 105128 2006047 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] mt51198ck6pr182tfbqkde5zvf0d4c4 2006048 2006047 2026-05-01T11:43:11Z Kurê Acemî 105128 2006048 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] nsujq0cvv6g6tmuxluiox8py7jqchrw 2006049 2006048 2026-05-01T11:43:47Z Kurê Acemî 105128 2006049 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye. Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] 85oqqnukfxxga5w6tmucuig6vno3lc5 2006050 2006049 2026-05-01T11:44:09Z Kurê Acemî 105128 2006050 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye. Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye. == Berhemên wî == == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] nekviu9cdwo0kkxmlkg9iqgpdhn26ta 2006051 2006050 2026-05-01T11:46:33Z Kurê Acemî 105128 2006051 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye. Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye. == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Wien 1839 ({{Google Buch|BuchID=VPhbAAAAcAAJ|Linktext=Digitalisat}}); neue Ausgabe unter dem Titel: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] df1zlitfo1otkvedrsv4z4k1ne7powu 2006052 2006051 2026-05-01T11:46:57Z Kurê Acemî 105128 2006052 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye. Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye. == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Wien 1839; Weşana nû di bin sernava: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] 3r7s4oypgqwf7zpd4uyb7500iuow8hn 2006053 2006052 2026-05-01T11:47:09Z Kurê Acemî 105128 2006053 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû. Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye. Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye. == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Viyana 1839; Weşana nû di bin sernava: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] 9klyl2dlwz3sfkhlwzz5w2439xpivox 2006054 2006053 2026-05-01T11:48:19Z Kurê Acemî 105128 2006054 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.literature.at/viewer.alo?objid=11808&viewmode=fullscreen&scale=3.33&rotate=&page=214 |sernav=ALO docView - 04 Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich (1858) |malper=www.literature.at |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye.<ref name=":0" /> Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye.<ref name=":0" /> == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Viyana 1839; Weşana nû di bin sernava: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{helbestvan-şitil}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] s06i7xu55wk2qibsa0lw0j5bnk9130v 2006055 2006054 2026-05-01T11:48:30Z Kurê Acemî 105128 2006055 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.literature.at/viewer.alo?objid=11808&viewmode=fullscreen&scale=3.33&rotate=&page=214 |sernav=ALO docView - 04 Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich (1858) |malper=www.literature.at |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye.<ref name=":0" /> Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye.<ref name=":0" /> == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Viyana 1839; Weşana nû di bin sernava: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] ao7norieiouznmte9idq6s9v2ac03ay 2006056 2006055 2026-05-01T11:48:46Z Kurê Acemî 105128 2006056 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | çînaser = nivîskar }} '''Baron Ernst Freiherr von Feuchtersleben''' (jdb. 29ê nîsana 1806an - m. 3ê îlona 1849an) bijîşk, helbest û felsefevanekî [[Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|awistirî]] bû. Ew endama malbata ''von Feuchtersleben'' bûye. == Jiyan == Ew di 29ê nîsana 1809an de li [[Viyana|Viyanayê]] wekî kurê Ernst von Feuchtersleben (1765-1834) ji dayik bûye ku ji malbatekê navdar ji herêma [[Saksonya]]yê bû.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=http://www.literature.at/viewer.alo?objid=11808&viewmode=fullscreen&scale=3.33&rotate=&page=214 |sernav=ALO docView - 04 Biographisches Lexikon des Kaisertums Österreich (1858) |malper=www.literature.at |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Bavê wî mirovekî xwedî kesayetiyek cidî û tund, di xizmeta sivîl a Awistiryayê de gihîşt pileya şêwirmendê dînî. Ew beşdariya Akademiya Theresanium a Viyanayê bû û di sala 1825an de wekî xwendekarê beşa [[Bijîşkî|bijîşkiyê]] ketiye zanîngehê. Wî di sala 1833an de pileya doktoriya bijîşkiyê wergirtiye wekî cerrahekî pratîk li Viyanayê bi cih bûye. Di sala 1834an de ew zewicî. Wekî bijîşkê ciwan wî têkiliya xwe bi zanîngehê re domandiye, li wir ders da, û di sala 1844an de wekî dekanê fakulteya bijîşkiyê hatiye tayînkirin. Ew li Viyanayê bi [[Franz Grillparzer]], [[Heinrich Laube]] û rewşenbîrên din re nasî bûye. Ew pir bi karûbarên perwerdehiyê re eleqedar bûye û di sala 1848an de, dema ku serokatiya wezareta perwerdeyê red dikir, tayînkirina cîgirê sekreterê dewletê di wê wezaretê de qebûl kiriye. Di vê wezîfeyê de wî hewl dida ku hin reformên girîng di sîstema perwerdeyê de bide destpêkirin, lê ji ber zehmetiyên ku pê re rû bi rû ma bêhêvî ma, wî di kanûna pêşîn a sala ser de îstifa kiriye.<ref name=":0" /> Tenduristiya wî xirab bû û di 3ê Îlona 1849an de li Viyanayê miriye.<ref name=":0" /> == Berhemên wî == * ''Zur Diätetik der Seele.'' 1838; 40. Weşan 1874; Leipzig o. J. (1879). * ''Gedichte.'' 1836; 4. Weşan 1846. * ''Die Gewißheit und Würde der Heilkunst.'' Gerold, Viyana 1839; Weşana nû di bin sernava: ''Ärzte und Publikum: Skizzen.'' Gerold, Viyana 1848 * ''Beiträge zur Litteratur, Kunst- und Lebenstheorie.'' 1841. * ''Lehrbuch der ärztlichen Seelenkunde.'' Viyana 1845. * ''Sämtliche Werke. Mit Ausschluss der rein medizinischen.'' Hrsg. ji Friedrich Hebbel. 7 çapan. Viyana 1851–53 * ''Sämtliche Briefe, autobiographische Schriften, Tagebuchblätter: historisch-kritische, kommentierte Edition''; 2 nîv-çapan: 1. şîrov, 2. aparat; Otto, Barbara [Weşanger]. Viyana 2002. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bijîşkên awistirî|Feuchtersleben, Ernst von]] [[Kategorî:Helbestvanên awistirî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1806]] [[Kategorî:Kesên ji Viyanayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1849]] [[Kategorî:Nivîskarên awistirî]] lr6q5as1tt3a34lldsww8rvciq6h0oo Marîn 0 14870 2005993 1919690 2026-05-01T08:56:25Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2005993 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} ''' Marîn''' ({{bi-tr|Eskihisar}}) gundekî bi ser navçeya [[Nisêbîn]]a [[Mêrdîn]]ê ve ye. Her çiqas keleha Mêrdîn li hemû devera cîhanê tê naskirin jî navdariya xwe deyndarê bilindahiya xwe ye. Di zagonê xwezayê de kesên bilind her tim serdest in. Ji ber wê yekê ye baz her tim bilind difire û li nêçîra xwe digere. Hemû şaristan, bajar û gund li cihên bilind ava dibin. Ji ber wê yekê ye ku her tim textê paşa û sultanan li bilindahiyê hatiye bicihkirin. Mêrdîn ne tenê bi keleha xwe navdar e. Her bihostek axa Mêrdînê dîrokek, her gundekî Mêrdînê şaristanek e. Çi cihê ku herî zêde ceng û şer li ser kêm nebûye bê guman parastin jî karê esas hatiye girtin. Ji ber wê yekê ye ku Mêrdîn bi kelehan tê naskirin. Ji ber ku tu caran şer li ser axa Mêrdînê kêm nebûye gelek keleh hatine avakirin. == Merdis û kela Marînê == Her çiqas keleha Mêrdînê deng vedabe jî, kelehên wekî [[Keleha Mara]], [[Keleha Erdemest]], [[Keleha Arûr]], [[Keleha Darê]], [[Keleha Rabat]], [[Keleha Metîna]], [[Keleha Zarzavan]], [[Keleha Stewrê]], [[Keleha Aznavûr]], [[Keleha Hafemtay]], [[Keleha Merdis]], [[Keleha Haytam]] û [[Keleha Elnihman]] jî di nava rûpelên dîrokê de kok vedaye. Kelehên ku li Mêrdînê di nava dîrokê de şax û rêçik berdane yek jê keleha Marîn Merdisê ye. Gundê Marînê û [[Keleha Merdisê]] jî yek ji vê şaristanê ye. Gelek keleh li Mêrdînê hatine avakirin, lê li hemberî bayê felekê û tîrêjên roja şewat di nava xweliya sar de winda bûne. Keleha Merdisê jî ji van kelehê kevnare yên per şikestî ye. Her çend per û baskê xwe li hev xistibe jî nekariye ku xwe bi cîhanê bide naskirin. Lê her tim li dijî êrîşan xwe parastiye û bi hezaran sal berxwedaneke mezin meşandiye. Mirovên biçin Nisêbînê û neçe Keleha Marin Merdisê gera wî betal e. Gera wî bê tam û bê xwê ye. Ji bo mirovên diçin Nisêbînê tamê ji ger û seyrana xwe bibînin, divê bêguman derkevin ser Keleha Marin Merdisê… Kesên ku derkevin ser lûtkeya kelehê û ji jor li hevrazê xwe temaşe bikin, dê bibînin ku beriya Nisêbîn û Qamişlo bahrek bêpêl û bêbinî ye. Tê gotin ku Keleha Marîn û Mêrdîn bi hev re hatiye avakirin. Ev keleh 15&nbsp;km li bakurê rojhilata Nisêbînê ye li gundê Marînê hatiye avakirin. Bajar û Keleha Marînê ya ji aliyê Asuriyan ve wekî Merdis tê binavkirin, di dîroka Mezopotamya de bajarê herî mezin û herî kevnare ye. Ev bajarê di dîrokê de pir zêde kevnar e, di bin desthilatdariya gelek hukimdar û netewan re derbas bûye. Ji bermahiyên di nava xirabeyên bajêr de jî tê xuyakirin ku gelek şaristaniyên wekî Roma, Bizans Suryanî lê bi cih û war bûne. Di van herhem û dêran de jî dide xuyakirin ku gelek netew û bawerî hatine li vir bajarî bi cih bûne. == Kela Marîn û çiyayê Bagokê == Ev bajarê li qontara çiyayê [[Bagok]]ê ava bûye û di xeleka sînga xwe de keleha Marîn Merdis ava kiriye ji qesr, dêr, saray û şikeftên bê dawî hatine avakirin. Li ser lêvên van xelekan şikeftên dergûşî ji dayik û qalikên me re kiriye hatine kolandin. Li vî bajarê kevnar û dîrokî ji ber kaniyên avê peyda nabe li delavên bajêr sarincên avê yên li ser kûrahiyê 10-15 metre, firehî 60 metre û dirêjahiye jî 60 metre mezin hatine kolandin. Ev sarincên wisa mezin nêzî 36 hezar ton av di zikê xwe de vedihewîne. Ev 4 sarincên wisa mezin û kûr, li ser xeleka avê hatine kolandin. Ev keleh li ser latekî pir bilind û mezin hatiye avakirin. Bedenên dora kelehê ji hezar û 500 metreyî pêk tê. Bi firehbûn û bilindbûna xwe balê dikişîne ser xwe. Bi 12 quleyan bajêr diparêze. Her çiqas ne diyar e ev keleh ji aliyê kê ve hatiye çêkirin jî şopa Bîsansiyan xwe dide nîşandan. Li Rojhilatê vê kelehê tenê bingeh û hîmên Qesra Qiralê Merdîsê maye li ser piyan. Tê gotin ku beriya Keleha Merdisê hilweşe bi ser çiyayê derdora xwe diket û di nava asoyên şîn de ber bi ezman hildikşiya. Lê vê keleha dîrokî li hemberî êrîşên mirovan û mercên xwezayê zêde li ber xwe nedaye û niha tenê dîwarên wê bi înadeke mezin li dijî hemû zor û zehmetiyan berxwedaneke mezin dide û hebûna xwe didomîne. Bi mîmariyeke taybet hatiye çêkirin Ev keleh bi kevirên spî û biçûk hatiye avakirin. Di mîmarî û lêkirina vê kelehê de jî tê xuyakirin ku bi hezaran kes di avakirina wê de xebitiye û bi salan hatiye lêkirin. Wargeha Kelehê jî dide xuyakirin ku her kevirekî kelehê gelek dest derbas kirine û kedek bêhempa hatiye dayîn. Mirovên wê demê li aliyekî keleh ji xwe re ava kirine û li aliyê din jî zikê tahtê qelaştine û di zikê tehtê de ocaxên keviran vedane. Li aliyekî wekî ocaxa kevirên kelehê û li aliyê din jî, ji bo parastinê wekî qefes û malê bi kar anîne. Ji bermahî û avahiyên kevirî jî tê xuyakirin ku hemû kevir ji zikê erdê qelaştî hatine derxistin û bajar hatiye avakirin. Lê mixabin her çiqas di serdema xwe de vî bajar û keleha dîrokî mirov li hemberî şert û cengan parastibe jî îro mirovan ew di nava qêrîn û awaza wê de bêhal hiştiye. == Çavkanî == {{Bajar û gundên Nisêbînê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gundên Nisêbînê]] [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Tor]] fr4orm4o6qvwl8xsc0ddnqar0unz024 Hûrê 0 19523 2005915 1349632 2026-05-01T02:23:20Z Kurê Acemî 105128 2005915 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane}} '''Hûrê''' ({{bi-tr|Gömeç}}) gundek [[Hênê]] ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e. Gundekî dîrokî ye. Ji dema [[hûrî|hûriyan]] ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji [[serdema kevir]] ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: [[Bateyt]] ({{bi-tr|Çağil}}) û [[Engul]] ({{bi-tr|Pinar}}). Di sala [[2006]]an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê [[kurmancî]] dipeyivin. {{Bajar û gundên Hêniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hênê]] fru988t2jc1a5tr1fxrpgdvcq1ntv9b 2005917 2005915 2026-05-01T02:23:52Z Kurê Acemî 105128 2005917 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Hûrê''' ({{bi-tr|Gömeç}}) gundek [[Hênê]] ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e. Gundekî dîrokî ye. Ji dema [[hûrî|hûriyan]] ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji [[serdema kevir]] ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: [[Bateyt]] ({{bi-tr|Çağil}}) û [[Engul]] ({{bi-tr|Pinar}}). Di sala [[2006]]an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê [[kurmancî]] dipeyivin. {{Bajar û gundên Hêniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hênê]] j9od67jt01z5npzk8pilbfqk11h3wsl 2005918 2005917 2026-05-01T02:24:01Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2005918 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Hûrê''' ({{bi-tr|Gömeç}}) gundek [[Hênê]] ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e. Gundekî dîrokî ye. Ji dema [[hûrî|hûriyan]] ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji [[serdema kevir]] ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: [[Bateyt]] ({{bi-tr|Çağil}}) û [[Engul]] ({{bi-tr|Pinar}}). Di sala [[2006]]an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê [[kurmancî]] dipeyivin. {{Bajar û gundên Hêniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hênê]] ptgk740i7jealsaxoz64au62k2gjbxv 2005919 2005918 2026-05-01T02:24:18Z Kurê Acemî 105128 2005919 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Hûrê''' ({{bi-tr|Gömeç}}) gundek [[Hênê]] ye. Muxtarî ye û 19 km ji navenda Hênê dûr e. Gundekî dîrokî ye. Ji dema [[hûrî|hûriyan]] ve maye. Hûrî berî mîladê 1500-3000 li herêmê karbidest bûne. Wek tê zanîn bedena bajarê Amedê jî cara pêşî ji aliyê Hûriyan ve hatiye çêkirin. Li nêzîkî gund Nawis hene ta ji [[serdema kevir]] ve mirov li vir jîyane. Herêma Hênê ciyê herî hevn e. Şopên şaristaniya kevn li wir hene û heta îro dom dikin. Niha du mezrayên gundê Hûrê hene: [[Bateyt]] ({{bi-tr|Çağil}}) û [[Engul]] ({{bi-tr|Pinar}}). Di sala [[2006]]an de, li gund 21 xanî mane, şênî 132 ne. Gundî ji ber zordestiya dewletê ji gund koçber bûne û dibistan hatiye girtin. Li Hûrê jî gundî debara xwe bi rez û pez dikin. Bi zaravayê [[kurmancî]] dipeyivin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Hêniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Hênê]] axwy27zypchmu0erzhdiuttux33lzni Hromkla 0 33929 2005969 1716965 2026-05-01T08:39:07Z Avestaboy 34898 /* Pirtûk */ 2005969 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | mapframe = na | sernavê_wêne = Kela Zêrrîn ({{bi-tr|Rumkale}}) }} '''Hromkla''' ({{bi-hy|Հռոմկլայ|Hromkla}}; {{bi-arc|Kala-Rhomata}}; {{bi-ku|Kela Zêrrîn}}; {{bi-el|Ρωμαιων Κουλα}}; {{bi-tr|Rumkale}}; {{bi-ar|قلعة الروم}}), bi navên xwe yên din ''Qal'at ar-Rum'' yanjî ''Ranculat'') îro kelheyeka xirbe ku nêzika çemê Ferêt radiweste, ye. Girêdaya parêzgeha [[Dîlok]]ê ye, lê nêztira [[Xelfêtî]]yê (Rihayê) ye. Navê "Rumkale" ji navê [[Rûm (kes)|Rûmiyan]] tê. == Dîrok == [[Wêne:Rumkale1.JPG|thumb|rast|300px|Hromkla û Ferat]] Piştî raxistina Xrîstîyantiyê li herêmê, Hromkla girêdayê hikumiyeta [[Edessa]] bû. Di sala 1151an de [[Gregor III. Pahlawuni]], serokê katolîk a [[Dêr]]a Apostolîk a Ermeniyan, [[navend]]a xwe ji [[Tzvok']]ê bara vir kiribû. Ji sala 1150an heta 1292an Hromkla navenda patrîyarka Ermenî ya hikûmiyeta [[Kîlîkya]]yê, û piştrev jî ya hikûmiyeta [[Sîs]]ê bû. Wekî din serokê katolîkan a bi navê [[Nerses IV. Schnorhali]] li wir jîyana xwe derbas dikir. Serokê olî ya [[Sîro-Ortodoks]]an ku ji dêra xwe ya [[Barsawma]]yê dihat, car caran mêvanê Hromkla dibû. [[Pirtûkxane]]ya wî dêrî lewma li Hromklayê dihat bicihkirin. Gelek [[nivîs]]ên olî yên [[Mîkael ê Mezin]] (m. 1199, serokê olî yê Asûrîyan) li wir peyda dibûn. Herwiha, Ignatius David di sala 1252an de li Hromklayê hate temartin. Di sedsala 13yan [[Illûminator]]ê herî mezin a vê demê li Hroklayê dixebitî.<ref name="Felix">Claude Mutafian: ''Le royaume arménien de Cilicie. XIIe - XIVe siècle.'', CNRS éditions, Paris, 1993, ISBN 2-271-05105-3, Seite 127</ref>, [[Toros Roslin]]. Di roja 28ê hezîrana sala 1292an de ev kel ji aliyê [[Memlûkên]] [[misilman]] hate zevtkirin û wekî cihekî [[leşker]]î dihat bikaranîn. Di dema [[Emparatoriya Osmanî]] jî Hromkla [[zindan]]ek bû. Di sala 1832an de ji aliyê [[Ibrahim Paşa]] kel hinek hat şikandin. == Meydana Kelê (Kalemeydan) == Bi avakirina ''Bendava Bêrecûgê'' meydana kelhê mixabin di bin avê de ma. == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Pirtûk == * Hansgerd Hellenkemper: ''Burgen der Kreuzritterzeit in der Grafschaft Edessa und im Königreich Kleinarmenien''. Habelt, Bonn 1976, 51-61. * Hanspeter Hanisch: ''Hromklay : die armenische Klosterfestung am Euphrat. Begleitbuch zur Ausstellung der Fotodokumentation im Vorarlberger Landesmuseum Bregenz. 15. März - 20. April 2002''. Bregenz: Vorarlberger Landesmuseum 2002. ISBN 3-901802-11-8 * Hellen C. Evans: ''Manuscript Illumination at the Armenian Patriarchate in Hromkla and the West''. Ph. D. diss. New York University 1990. * Andrea B. Schmidt: ''Die armenisch-syrischen Beziehungen im Spiegel der kilikischen Übersetzungsliteratur''. In: A. Drost-Abgarjan (Hrsg.): ''Armenologie in Deutschland''. Münster 2005, 119-126. * Shahe Ajamian: ''The Colophon of the Gospel of Hethum "Bayl"''. In: Shahe Ajamian (Hrsg.): ''Text and context : studies in the Armenian New Testament'' (University of Pennsylvania Armenian texts and studies 13). Scholars Press, Atlanta, Ga. 1994, 1-13, hier 5. ISBN 0-7885-0033-3 {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîn-şitil}} {{Koord|37|16|17|N|37|50|17|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Cihên dîrokî]] [[Kategorî:Dîn]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Xelfetî]] 4rh9dqtyvyngo6bb9cqfn09qpiqib13 Çandinî 0 34540 2005885 1964363 2026-04-30T20:39:37Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005885 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|rast]] [[Wêne:Fruchtbarer Halbmond.JPG|thumb|300px|[[Hîvika biadan]]]] '''Çandinî''', cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi [[amûr]],[[gîsin]] û [[ga]], yan jî bi hêza ajalên malê wekî [[hesp]] ûêd dibû. Li [[Kurdistan]]ê heya van nêzîkan jî mirovan [[das]], [[tirpan]], [[tirmix]], [[moşene]], [[gêre]] û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, [[traktor]] ûêd dibe. == Wêje == * Wilhelm Abel: ''Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert.'' Stuttgart 1962 (almanî) * R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: ''Landwirtschaft und Umweltschutz.'' Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9 (almanî) * Marcel Mazoyer, Laurence Roudart, ''Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine'', Paris: Seuil, 2002, ISBN 2-02-053061-9, engl. ''A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis'', New York: Monthly Review Press, 2006, ISBN 1-58367-121-8 (fransî û îngilîzî) * [[Günter Rohrmoser]]: ''Landwirtschaft in der Ökologie- und Kulturkrise''. Gesellschaft für Kulturwissenschaft, Bietigheim/Baden 1996, ISBN 3-930218-25-9 (almanî) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Agriculture|Çandinî}} * [http://www.schweizerbauern.ch/de/ Schweizer Landwirtschaft] * Peter Gaß: [http://www.Der-Landwirt-schafft.de/ Internetseite, die in Blogs, Fotostrecken und Filmen erläutert, wie der Landwirt schafft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129044933/http://www.der-landwirt-schafft.de/ |date=2022-01-29 }} (private Initiative) (almanî) * [http://www.meine-landwirtschaft.de/ meine-landwirtschaft.de] (18. Januar 2012) (almanî) * [http://de.wikipedia.org/wiki/Greenpilot "GREENPILOT"]: [http://www.greenpilot.de ''Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar''] (almanî) * [http://www.biotopfonds.de/ Initiative der Jägerschaften in Nordwestdeutschland zum Schutz der Arten der Feldflur]{{Mirin girêdan|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (almanî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çandinî| ]] 6snpjyyuwar37sbwzmeaacg2j9frg2r 2005887 2005885 2026-04-30T21:22:50Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2005887 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Tomb of Nakht (2).jpg|thumb|rast]] [[Wêne:Fruchtbarer Halbmond.JPG|thumb|300px|[[Hîvika biadan]]]] '''Çandinî''', cotemenî, kiştûkal, werzêrî, zîraet xebata çandin, çinîn û hilanîna zadê, bi giştî ye. Berê çandinî bi [[amûr]],[[gîsin]] û [[ga]], yan jî bi hêza ajalên malê wekî [[hesp]] ûêd dibû. Li [[Kurdistan]]ê heya van nêzîkan jî mirovan [[das]], [[tirpan]], [[tirmix]], [[moşene]], [[gêre]] û alavên din ên kevnare dihate kirin. Îro riya xwe daye teknîkê, [[traktor]] ûêd dibe. == Wêje == * Wilhelm Abel: ''Geschichte der deutschen Landwirtschaft vom frühen Mittelalter bis zum 19. Jahrhundert.'' Stuttgart 1962 (almanî) * R. Hendler, P. Marburger, P. Reiff, M. Schröder: ''Landwirtschaft und Umweltschutz.'' Erich Schmidt Verlag, Berlin 2007, ISBN 978-3-503-09760-9 (almanî) * Marcel Mazoyer, Laurence Roudart, ''Histoire des agricultures du monde: Du néolithique à la crise contemporaine'', Paris: Seuil, 2002, ISBN 2-02-053061-9, engl. ''A History of World Agriculture: From the Neolithic Age to the Current Crisis'', New York: Monthly Review Press, 2006, ISBN 1-58367-121-8 (fransî û îngilîzî) * [[Günter Rohrmoser]]: ''Landwirtschaft in der Ökologie- und Kulturkrise''. Gesellschaft für Kulturwissenschaft, Bietigheim/Baden 1996, ISBN 3-930218-25-9 (almanî) == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Agriculture|Çandinî}} * [http://www.schweizerbauern.ch/de/ Schweizer Landwirtschaft] * Peter Gaß: [http://www.Der-Landwirt-schafft.de/ Internetseite, die in Blogs, Fotostrecken und Filmen erläutert, wie der Landwirt schafft] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220129044933/http://www.der-landwirt-schafft.de/ |date=2022-01-29 }} (private Initiative) (almanî) * [http://www.meine-landwirtschaft.de/ meine-landwirtschaft.de] (18. Januar 2012) (almanî) * [http://de.wikipedia.org/wiki/Greenpilot "GREENPILOT"]: [http://www.greenpilot.de ''Die virtuelle Fachbibliothek für Ernährung, Umwelt und Agrar''] (almanî) * [http://www.biotopfonds.de/ Initiative der Jägerschaften in Nordwestdeutschland zum Schutz der Arten der Feldflur]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=nîsan 2026 }} (almanî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Çandinî| ]] rjvn0cg6ms2qovme1m6ga1ip8hpfonv Keleha Xoşabê 0 42658 2005978 1714527 2026-05-01T08:44:56Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2005978 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hosap-castle (17).jpg|thumb|250px|Keleha Xoşabê]] {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 38 | lat_min = 19 | lat_sec = 02 | lat_dir = Bk | lon_deg = 43 | lon_min = 48 | lon_sec = 06 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 250 | float = right | caption = Keleha Xoşabê | relief = 1 }} '''Keleha Xoşabê''' li ser rêya [[Wan]] û [[Colemêrg]]ê li gundê Xoşeba giradayê navçeya [[Payizava]]yê ye. 60 km dûrî navenda Wanê ye. Keleh li ser girekî tûj hatiye avakirin. Keleh ji du beşan pêk tê. Keleha hundirîn û keleha ji der ve dikeve aliyê bakûrê kela hundirîn . Paşeroja kelehê digihîje [[Ûrartû]]yan. Keleh pîştre jî ji aliyê Mîrê Kurdan [[mîr Silêmanê zer yê mamîdî]]’ê zer Beg ve di sala 1643’ an de ku wê demê de girêdayî [[Osmaniyan]] bû hate çêkirin. Mirov dikare şopên paşerojê di serşoya kevn, mizgeft, medrese, kanî, sarica avê, zindan û jûrên hundirên kelehê de bibîne. == Binêre == * [[Xoşab]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|19|02|N|43|48|06|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên Wanê]] [[Kategorî:Payizava]] 9dr2ziq43bg02x7p69npzszr74p1bxi 2005991 2005978 2026-05-01T08:55:41Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2005991 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Hosap-castle (17).jpg|thumb|250px|Keleha Xoşabê]] {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 38 | lat_min = 19 | lat_sec = 02 | lat_dir = Bk | lon_deg = 43 | lon_min = 48 | lon_sec = 06 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 250 | float = right | caption = Keleha Xoşabê | relief = 1 }} '''Keleha Xoşabê''' li ser rêya [[Wan]] û [[Colemêrg]]ê li gundê Xoşeba giradayê navçeya [[Payizava]]yê ye. 60 km dûrî navenda Wanê ye. Keleh li ser girekî tûj hatiye avakirin. Keleh ji du beşan pêk tê. Keleha hundirîn û keleha ji der ve dikeve aliyê bakûrê kela hundirîn . Paşeroja kelehê digihîje [[Ûrartû]]yan. Keleh pîştre jî ji aliyê Mîrê Kurdan [[mîr Silêmanê zer yê mamîdî]]’ê zer Beg ve di sala 1643’ an de ku wê demê de girêdayî [[Osmaniyan]] bû hate çêkirin. Mirov dikare şopên paşerojê di serşoya kevn, mizgeft, medrese, kanî, sarica avê, zindan û jûrên hundirên kelehê de bibîne. == Binêre == * [[Xoşab]] == Çavkanî == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|19|02|N|43|48|06|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên Wanê]] [[Kategorî:Payizava]] nw0481ap3c3u0lgldzyip8y8g2v5s9x Ernst Angel 0 43373 2006057 1741147 2026-05-01T11:49:13Z Kurê Acemî 105128 2006057 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | çînaser = nivîskar }} '''Ernst Angel''' (paşê ''Ernest Angel''; * [[11ê tebaxê]] [[1894]] li [[Viyana]]; m. [[10ê kanûna paşîn]] [[1986]] li [[Newark Airport|Balafirgeha Newarkê]], [[Nû Jersey]]) [[helbestvan]], [[nivîskar]], [[rexnegir]]ê şanoyê, rexnegirê fîlmê, senarîst, [[derhêner]], weşanger û psîkoanalîstekî navdar ê awistriyayî-amerîkayî bû. == Malbat == Ernst Angel ji du zarokên malbata Cihû, fabrîksazê kaxezê yê Viyanayî Siegfried Angel (1858 [[Třešť (Triesch)|Triesch]]/Mähren – 1941 [[Kielce]]) û xanima wî Helene (Ilona) Angel jidayîkbûniyê Traubê (1867 [[Szeged]]/Ungarn – di nava sala 1942 Kielce) yek bû. Eta wî (xwîşka mezin) aktrîst bû, Dora Angel (1889 Viyana – 1984 Berlin) ku ew berê bi nivîskar [[Otto Soyka]] û paşê jî bi nivîskar [[Heinrich Eduard Jacob]] re zewicî bû. == Jiyan == Ernst Angel di nava malbateke lîberal û dewlemend de mezin bûye. Dibistana seretayî û amadeyî li Viyanayê bidawîkiriye. Bi destpêkirina [[Şerê Cîhanî yê Yekem]] ve xwe dinivîsîne bo şer. Piştî şer tevgerên sosyalîst bala wî dikişînin û xwe dide aliyê wan. Ji aliyekê ve ji fîlman, pirtûkan, helbest, fîlozofî, şanoyê heya polîtîkaya rojane ya partiyan xwe di gelek warên jiyanê de bipêş dixe. Li Viyanayê di kafêxaneya navdar [[Café Central]] bi Dussia Erfika ya Rûs ku li Baltikê bûye, nas dike û ji hev hez dikin (1920). Ji marîbûna wan Brigitte tê jiyanê. Sala 1925 mara xwe betal dikin. 1927 zewaca xwe ya duyemîn bi zanista wêjeyê û dîroknas Johanna (Hanne) Lehmann re dike. Bi hatina Naziyan ser text re, êdî jiyana wî jî dikeve xetereyê. Heya sala 1938 li ber xwe dide, di riya Naziyan de diçe. Nazî wi digirin dişînin kampa tunekirinê ya bi navê [[Kampa komkirinê ya Sachsenhausen]]. Ji ber ku ew mirovekî zîrek û afirandêr bû, Nazî dixwazin wî bo berjewendiyên xwe bikarbînin. Bi taybetî dixwazin ew ji bo wan [[Fîlma bangeşeyê|fîlmên bangeşeyê]] amade bike. Wî serbest berdidin. Bi derketinê re direce Brîtanyayê. Ji wir jî diçe [[New York City|New Yorkê]]. Li [[DYA]] kariyereke mezin bidest dixe. Bo cara sêyemîn marî dibe. == Berhem (agahî bi almanî û îngîlîzî) == * ''Sturz nach oben. Gedichte - ''. Wien: Verlag Eduard Strache, 1920. Nachdruck: Nendeln: Kraus Reprint, 1973. * ''Edison. Sein Leben und Erfinden''. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1926. Wiederauflage unter dem gleichen Titel; Berlin: Wegweiser Verlag, 1931. * ''Cultural Distance. A Study of Measures and Modes of the Distance Felt by Groups of American Intellectual Professions in Relation to Contemporary Amerivan Culture and Its Practiced 'Values'''. New York University, 1965 (Dissertation). '''Weitere Gedichte von Ernst Angel sind enthalten in:''' * ''Die Pforte. Eine Anthologie Wiener Lyrik''. Heidelberg: Saturn Verlag Hermann Meister, 1913. * [[Alfred Richard Meyer]] (Hg.): Der neue Frauenlob. Anthologie. Berlin-Wilmersdorf: Verlag A.R. Meyer, 1919. Darin 1 Gedicht ("Edith Hilge") von Angel. * [[Emil Alphons Rheinhardt]] (Hg.): ''Die Botschaft. Neue Gedichte aus Österreich''. Wien: Verlag Eduard Strache, 1920. Darin 6 Gedichte ("In memoriam Gustav Landauer", "Wiedersehen I-II", "Einer, der eine Kugel im Kopf trägt", "Furor mysticus nocturnus", "Offiziersmesse", "Aus 'Werbung'") von Angel. == Weşan == * Carl Meyer: ''Sylvester. Ein Lichtspiel''. Hrsg. und mit einer Einleitung versehen von Ernst Angel. Band 1 der Reihe ''Das Drehbuch''. Potsdam: Gustav Kiepenheuer Verlag, 1924. * Rollo May, Ernest Angel & Henry F. Ellenberger (Hg.): ''Existence: A New Dimension in Psychiatry and Psychology''. New York: Basic Book, 1958. Neuauflage 1994 bei Jason Aronson Publishers, Lanham, MD (USA); ISBN 1-5682-1271-2. == Werger (agahî bi îngîlîzî û almanî) == * Herbert N. Casson: ''Geldverdienen und Glücklichsein!'' Aus dem Englischen von Ernst Angel und Walter J. Briggs. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1926. * Herbert N. Casson: ''Die Gestaltung des Schaufensters: Zwölf Winke''. Aus dem Englischen von Ernst Angel und Walter J. Briggs. Berlin: Ernst Angel Verlag, 1928. * Herbert N. Casson: ''Der Mann an der Spitze''. Aus dem Englischen von Ernst Angel und Frida Witkowsky. Stuttgart: Schuler Verlag, 1952. == Fîlm (agahî bi îngîlîzî û almanî) == * ''Zeitbericht – Zeitgesicht'' (Deutschland: 1928, Kurz-Dokumentarfilm). Neben Ernst Angel führte [[Albrecht Viktor Blum]] (1888–1959) Regie. Gesamtlänge: 283 m, Produzent: [[Willi Münzenberg]] (1889–1940), Produktionsfirma: Volksverband für Filmkunst e.V., Berlin. * ''Emden III fährt um die Welt. Ein „Seetörn“ in einem Vorspiel und sieben Etappen'' (Deutschland: 1928/1929, Dokumentarfilm). Gesamtlänge: 2472 m, Produktionsfirma: Eiko-Film AG, Berlin. * ''Jagd auf Dich. Filmdarsteller aus dem Kinopublikum'' (Deutschland: 1930). Kamera: [[Eugen Schüfftan]] (1893–1977), Darsteller: [[Hans Schweikart]] (1895–1975). Produktionsfirma: Erdeka-Film GmbH, Berlin. * ''Freude am Körper'' (1930). * ''Der zerbrochene Krug'' (Österreich: 1934). == Çavkanî (îngîlîzî û almanî) == * Bridget Angel-Bogard: ''Von Wien nach New York. Lebenserinnerungen''. Aus dem Englischen übersetzt von Mechthild Alberts. Unveröffentlichtes Übersetzungstyposkript (2004), 192 S. * Siglinde Bolbecher & [[Konstantin Kaiser]] (Hg.): ''Ernst (Ernest) Angel''; in: "Lexikon der österreichischen Exilliteratur". Wien & München: Deuticke Verlagsgesellschaft, 2000; S. 39-40. ISBN 3-216-30548-1. * Ernst Fischer & Wilhelm Haefs (Hg.): ''Hirnwelten funkeln. Literatur des Erpressionismus in Wien''. Salzburg: Otto Müller Verlag, 1988. ISBN 3-7013-0745-8. * [[Hans Flesch-Brunningen]]: ''Die verführte Zeit. Lebenserinnerungen''. Herausgegeben und mit einem Nachwort versehen von Manfred Meixner. Wien & München: Verlag Christian Brandstätter, 1988. ISBN 3-85447-261-7. * Hans Jörgen Gerlach: ''Ernst Angel''; in: [[John M. Spalek]] et al. (Hg.): "Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933", Band 3 USA, Teil 2. Bern & München: K.G. Saur Verlag, 2001; S. 34-59. ISBN 3-908255-17-1. * Hans Jörgen Gerlach: ''Heinrich Eduard Jacob: Between Two Worlds – Zwischen zwei Welten''. Aachen: [[Shaker Verlag]], 1997. ISBN 3-8265-2567-1 (darin Ernst Angel S. 9-20). * [[John M. Spalek]] et al. (Hg.): ''Deutschsprachige Exilliteratur seit 1933'', Band 4, Teil 1 A-G, "Bibliographien. Schriftsteller, Publizisten und Literaturwissenschaftler in den USA". Bern & München: K.G. Saur Verlag, 1994. ISBN 3-907820-47-9 (darin Primär- und Sekundärliteratur Ernst Angel S. 81/82). * Gerald Trimmel: ''Die Gesellschaft der Filmfreunde Österreichs: Aus der Pionierzeit der Filmerziehung und Filmpädagogik in Österreich''. Wien: Edition Unicum, 1996. ISBN 3-901529-01-2. == Girêdanên derve == * [http://library.albany.edu/speccoll/findaids/ger106.htm Hevpeyvîn ji John M. Spalek] {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Amerîkî]] [[Kategorî:Derhêner]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1894]] [[Kategorî:Kesê Awistriyayê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirin 1986]] [[Kategorî:Nivîskar]] [[Kategorî:Psîkoanalîst]] [[Kategorî:Stembarê Nazîzmê]] [[Kategorî:Weşanger]] 2ww9nxln6bfhrqil5les46t6w7t1fza Geometrî 0 44476 2005888 1954055 2026-04-30T23:19:26Z Suvares 42153 berfirehkirina bingehên geometriyê û hinek sererastkirin 2005888 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Square (geometry).svg | sernavê_wêne = Çargoşe, şeklek bingehîn a geometriyê | beş = Matematîk | binbeşên = Geometriya Iqlîdî, Geometriya Ne-Iqlîdî, Geometriya Dîferansiyel }} '''Geometrî''' (ji yewnanî {{Ziman|grc|γεωμετρία}} ''geōmetría'': ''geo'' = erd, ''metria'' = pîvan; herwiha '''hendese''' ji erebî {{Ziman|ar|هندسة}}) beşeke bingehîn a [[matematîk]]ê ye ku bi lêkolîna [[şêwe]]yan (şekil), [[mezinahî]] (dirêjahî, firehî, kûrahî), [[cîh]] (pozîsyon) û [[têkiliyên geometrîk]] ên navbera tiştan di [[valahî]]yê de mijûl dibe. == Pêşgotin == Geometrî yek ji kevintirîn şaxên matematîkê ye. [[Iqlîd]] (Euclid) di sedsala 3an B.Z. de bingeha wê ya aksiyomatîk daniye. Ev zanist ne tenê ji bo hesabên pratîk (mîna pîvana erdê yan avakariyê) giring e, lê herwiha bingeh e ji bo [[fîzîk]]ê, [[stêrnasî|stêrnasiyê]], [[endezyarî]]yê û [[grafîkên kompûterê]]. == Dîroka geometriyê == === Serdema kevnare === Geometrî di dema şaristaniyên kevn de ji bo pîvandinên erdan, avahîsazî û stêrnasiyê dihat bikaranîn. ==== Misira Kevin (3000–500 B.Z.) ==== Li Misira Kevin geometrî bi taybetî ji bo pîvana erdan, avakirin û hesabên pratîk dihat bikaranîn. Ji ber ku cotkariya perava Nîlê bingeha aboriyê bû, misiriyan geometriya hêsan ji bo dabeşkirina erdan û pîvandina qadê bi kar dianîn. Her sal lehiya Nîlê sînorên zeviyan diguherand, lewma pîvana erdê ji bo diyarkirina mafê milk û hesabkirina bacê giring bû. Piramîdên Misirê nîşan didin ku misiriyan geometrî bi awayekî kêrhatî di avakariyê de bi kar anîne. Piramîda Mezin a Gîzeyê bi rêkûpêkiya geometrîk hatiye çêkirin. Papîrusa Rhind (1650 B.Z.) 85 pirsgirêkên geometrîk dihewîne û nîşan dide ku misiriyan qad, pîvan û rêjeyên kêşan (seqed) bi rêbazên hêsan çareser dikirin. ==== Mezopotamya (3500–500 B.Z.) ==== Li Mezopotamyayê (Sumer, Akad, Babîl) geometrî ji bo pîvandina erd, avakirin, astronomî û bazirganiyê pêş ket. Sumeriyan di nêzî 3000 B.Z. de yekem sîstema hejmarê ya bi bingeha 60î pêş xist, ku îro jî di pîvandina demê (60 sanî = 1 deqe) û goşeyan (360 derece bo çemberê) de tê bikaranîn. Babîliyan di nêzî 1800 B.Z. de tableta Plimpton 322 amade kir, ku tê de lîsteyek ji sêgoşeyên rast û têkiliyên hejmarî hene. Ev yek nîşan dide ku ew ji têkiliya ''a² + b² = c²'' haydar bûn, lê mîna a Pîtagoras wekî formulek bi nav û nîşan pê nizani bûn. Mezopotamyayiyan geometrî di avakirina zigguratan, kelehan û kanalên avê de bi kar dianîn. === Serdema klasîk === ==== Yewnanistana Kevin (600–300 B.Z.) ==== Yewnaniyên pêş geometriya teorîk pêş xistin. [[Thalesê Mîletî]] (624–546 B.Z.) lêkolîna goşeyan û sêgoşeyan kir. [[Pîtagoras]] (570–495 B.Z.) û şagirtên wî li ser têkiliya hejmar û şekilan lêkolîn kirin; Teorema Pîtagoras bû bingeha geometriya analîtîk. [[Iqlîd]] (300 B.Z.) li Îskenderiyê pirtûka xwe ya navdar ''Stoixea'' (''Element'') nivîsî, ku di 13 pirtûkan de 465 teorem û daxuyanî dihewand. Wî geometrî bi bingehek aksiyomatîk (5 aksiyom) ava kir, û ev model heta sedsala 19an bingehê matematîkê ma. [[Arşîmedês]] (287–212 B.Z.) qad û hecim lêkolîn kirin, [[Apolloniyê Pergayê]] (262–190 B.Z.) jî li ser konîkan xebitî. ==== Rojhilata Navîn û Hindistan ==== Li Hindistanê, di ''Vedanga Jyotisha'' (500 B.Z.) de geometrî ji bo stêrnasiyê hat bikaranîn. Li Persê jî di sedsala 6an B.Z. de ji bo avakirina kanal û bajarên mîna [[Persepolîs]]ê geometrî hat bikaranîn. == Bingehên geometriyê == Geometrî bi awayekî kevneşopî li ser bingehek aksîyomatîk tê avakirin; hemû encam bi mentiqî ji hêmanên bingehîn û rastiyên bingehîn (aksîyom) têne derxistin. Nêzîkatiyên modern, wekî bernameya Erlangen a Felix Klein, geometriyê wekî lêkolîna neguhêran (invariants) di bin komên veguherînan de pênase dikin. === Pêkhateyên bingehîn === Di bingeha geometriya klasîk de sê têgehên bingehîn hene: [[xal]], [[xêz]] û [[rûber]]. Ev têgeh bi awayekî bingehîn têne pênasekirin û rasterast bi ezmûnê ve girêdayî ne. * '''Xal (Noqte):''' Tiştekî bêpîvan e. Tenê cihê xwe di valahiyê de diyar dike; dirêjahî, firehî û kûrahiya wê nîne. * '''Xêz (Dirêjok):''' Dirêjahiyek bêfirehî ye. Di teoriyê de, xêzeke rast kane ji her du aliyan ve bêdawî were dirêjkirin. * '''Rûber (Rûbar):''' Firehî û dirêjahiya wê heye, lê kûrahî nîne. Rûber wekî "erd"ekî rût tê fikirîn ku xêz û xal li ser cih digirin. * '''Valahî (Feza):''' Ji bilî rûberê, geometrî di valahiyeke sê-rehendî de jî tê lêkolîn. [[Cism]]ên wekî kûre (gog), kûb (şeşrûke) û pîramîd di vê valahiyê de cih digirin. === Aksîyom û sîstemên aksîyomatîk === Aksîyom rastiyên bingehîn in ku bêyî îspat wekî rast têne pejirandin. Bi karanîna mantiqê, ji van aksîyoman teorem têne derxistin. ==== Aksîyomên Iqlîdî ==== Di sedsala 3an B.Z. de, [[Iqlîd]] di ''Stoixea'' ( Kurdî: ''Parçe'', Îngilîzî:''Elements'') de yekem sîstema aksîyomatîk a geometriyê pêşkeş kir. Wî pênc aksîyomên bingehîn danîn: # Di nav du xalên cihê de parçexêzeke rast kane bê kişandin. # Parçexêzeke rast kane bi herdu aliyan ve bêdawî wekî xêzeke rast were dirêjkirin. # Bi her xalek wekî navend û mesafeyek jê dûr li ser rûberê, çemberek kane were çêkirin. # Hemû goşeyên rast wek hev in. # (Postûlata paraleliyê yanî hevrastiyê) Eger xêzeke rast du xêzan bibire û herdu goşeyên hundir ên li heman alî ji du goşeyên rast tengtir bin, ew du xêz li wî alî hevdu dibirin eger bêne direjkirin li wî alî. Postûlata paralelî (aksîyoma pêncem) di dîrokê de bû sedema gelek nîqaşan. Hewldanên îspatkirina vê aksîyomê di dawiya sedsala 19an de rê li ber kifşkirina '''geometriyên ne-Iqlîdî''' vekirin. ==== Aksîyomên Hilbert ==== Di sala 1899an de, matematîkzanê alman [[David Hilbert]] di pirtûka xwe ''Grundlagen der Geometrie'' (Bingehên Geometriyê) de sîstemeke nûjen a aksîyoman pêşkeş kir. Sîstema Hilbert valahiyên mentiqî yên di sîstema Iqlîdî de dagirt û ji 20 aksîyoman pêk tê, ku di pênc koman de têne dabeşkirin: aksîyomên têkildariyê (Incidence), aksîyomên rêzkirinê (Order), aksîyomên hevpîvaniyê (Congruence), aksîyomên paraleliyê û aksîyomên berdewamiyê (Continuity). Sîstema Hilbert bingeha nûjen a hînkirina geometriya Iqlîdî ye. === Cureyên geometriyê === ==== Geometriya Iqlîdî ==== Geometriya klasîk e ku li ser aksîyomên Iqlîd hatiye avakirin û bi sedsalan wekî standarda geometriyê hatiye pejirandin. Tê de li ser rûpelê (du-rehendî) û di valahiya sê-rehendî de lêkolîna xal, xêz, goşe, rûber û cisman tê kirin. ==== Geometriya Ne-Iqlîdî ==== Di sedsala 19an de, matematîkzanên wekî [[Carl Friedrich Gauss]], [[János Bolyai]] û [[Nikolai Lobachevsky]] bi guherandina postûlata paralelî ya Iqlîd, cureyên nû yên geometriyê ava kirin. Di nav van geometriyên ''ne-Iqlîdî'' de geometriya hîperbolîk (ku ji xaleke li derveyî xêzekê bêdawî xêzên paralel tên kişandin) û geometriya elîptîk (ku tê de tu xêzên paralel tune ne) hene. ==== Geometriya Analîtîk ==== Di sedsala 17an de, [[René Descartes]] û [[Pierre de Fermat]] bi danasîna [[sîstema koordînatan]] şoreşek di geometriyê de çêkir. Wan nîşan dan ku şekilên geometrîk kanin bi hevkêşeyên cebîrî werin îfadekirin. Ev yek bû bingeha [[geometriya analîtîk]], ku têkiliya di navbera geometrî û cebîrê de ava dike. ==== Geometriya Dîferansiyel ==== Ev beş bi karanîna [[analîza matematîkî]] (kalkulus) lêkolîna kel û rûberan dike. [[Geometriya dîferansiyel]] di sedsala 18an de bi xebatên matematîkzanên wekî [[Leonhard Euler]] û [[Gaspard Monge]] dest pê kir û di fîzîka modern de (bi taybetî di [[teoriya rêjeyî]] ya [[Albert Einstein]] de) roleke bingehîn dilîze. ==== Geometriya Projeksîyonê ==== Geometriya projeksîyonê lêkolîna taybetmendiyên şekilan dike ku di bin veguherînên projeksîyonê de naguhêrin. Berevajî geometriya Iqlîdî, di vê geometriyê de têgeha paraleliyê tune ye; her du xêz her gav li xalekê hevdu dibirin. Ev geometrî bi taybetî ji bo [[perspektîf]]ê û [[grafîkên kompûterê]] giring e. ==== Geometriya Afîn ==== Geometriya afîn lêkolîna taybetmendiyên ku di bin veguherînên afîn de têne parastin dike. Ev cureyê geometriyê di navbera geometriya Iqlîdî û geometriya projeksîyonê de cih digire. Têgehên wekî paralelî û rêjeya parçeyan di geometriya afîn de têne parastin. Fîlozofê fransî [[Henri Poincaré]] di xebatên xwe de bal kişandiye ser giringiya vê geometriyê. ==== Topolojî ==== Geometriya cihê (topolojî) lêkolîna taybetmendiyên valahiyê dike ku di bin veguherînên berdewam de têne parastin (mîna dirêjkirin û badanê, lê ne qetandin û zeliqandinê). Di topolojiyê de, têgehên wekî dirêjahî û goşe giring nînin; lê belê têgehên wekî girêdan û kunkirinê giring in. Topolojî di sedsala 20an de bûye beşeke serbixwe ya matematîkê û di gelek waran de sepana xwe dibîne. == Bikaranîna geometriyê == Geometrî di gelek waran de tê bikaranîn: * [[Endezyarî]]: Ji bo sêwirana avahî û piran. * [[Fîzîk]]: Ji bo modelkirina valahiya gerdûnî û teoriya rêjeyê. * [[Grafîkên kompûterê]]: Ji bo afirandina wêneyên 2D û 3D. * [[Astronomî]]: Ji bo hesabkirina pozîsyon û rêçên stêr û gerstêrkan. == Geometrî û kurd == Matematîkzanê kurd [[Koçer Bîrkar]] (Caucher Birkar) xelata Fieldsa 2018an wergirt. Wî di warê geometriya cebrî de xebatên giring kiriye, bi taybetî li ser tesnîfkirina varyeteyên cebrî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} # Carl B. Boyer, ''A History of Mathematics'', Wiley, 1991. # Howard Eves, ''An Introduction to the History of Mathematics'', Saunders, 1990. # Euclid, ''Elements'', Wikisource. == Girêdanên derve == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Geometry Geometry] li Wîkîpediya îngilîzî * [https://mathworld.wolfram.com/Geometry.html Geometry] li MathWorld {{Şablon:Geometrî}} [[Kategorî:Geometrî| ]] [[Kategorî:Matematîk]] c7po89e0jd30d4mqolrl6z75mj12pt2 2005889 2005888 2026-04-30T23:42:15Z Suvares 42153 2005889 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = Square (geometry).svg | sernavê_wêne = Çargoşe, şeklek bingehîn a geometriyê | beş = Matematîk | binbeşên = Geometriya Iqlîdî, Geometriya Ne-Iqlîdî, Geometriya Dîferansiyel }} '''Geometrî''' (ji yewnanî {{Ziman|grc|γεωμετρία}} ''geōmetría'': ''geo'' = erd, ''metria'' = pîvan; herwiha '''hendese''' ji erebî {{Ziman|ar|هندسة}}) beşeke bingehîn a [[matematîk]]ê ye ku bi lêkolîna [[şêwe]]yan (şekil), [[mezinahî]] (dirêjahî, firehî, kûrahî), [[cîh]] (pozîsyon) û [[têkiliyên geometrîk]] ên navbera tiştan di [[valahî]]yê de mijûl dibe. == Pêşgotin == Geometrî yek ji kevintirîn şaxên matematîkê ye. [[Iqlîd]] (Euclid) di sedsala 3an B.Z. de bingeha wê ya aksiyomatîk daniye. Ev zanist ne tenê ji bo hesabên pratîk (mîna pîvana erdê yan avakariyê) giring e, lê herwiha bingeh e ji bo [[fîzîk]]ê, [[stêrnasî|stêrnasiyê]], [[endezyarî]]yê û [[grafîkên kompûterê]]. == Dîroka geometriyê == === Serdema kevnare === Geometrî di dema şaristaniyên kevn de ji bo pîvandinên erdan, avahîsazî û stêrnasiyê dihat bikaranîn. ==== Misira Kevin (3000–500 B.Z.) ==== Li Misira Kevin geometrî bi taybetî ji bo pîvana erdan, avakirin û hesabên pratîk dihat bikaranîn. Ji ber ku cotkariya perava Nîlê bingeha aboriyê bû, misiriyan geometriya hêsan ji bo dabeşkirina erdan û pîvandina qadê bi kar dianîn. Her sal lehiya Nîlê sînorên zeviyan diguherand, lewma pîvana erdê ji bo diyarkirina mafê milk û hesabkirina bacê giring bû. Piramîdên Misirê nîşan didin ku misiriyan geometrî bi awayekî kêrhatî di avakariyê de bi kar anîne. Piramîda Mezin a Gîzeyê bi rêkûpêkiya geometrîk hatiye çêkirin. Papîrusa Rhind (1650 B.Z.) 85 pirsgirêkên geometrîk dihewîne û nîşan dide ku misiriyan qad, pîvan û rêjeyên kêşan (seqed) bi rêbazên hêsan çareser dikirin. ==== Mezopotamya (3500–500 B.Z.) ==== Li Mezopotamyayê (Sumer, Akad, Babîl) geometrî ji bo pîvandina erd, avakirin, astronomî û bazirganiyê pêş ket. Sumeriyan di nêzî 3000 B.Z. de yekem sîstema hejmarê ya bi bingeha 60î pêş xist, ku îro jî di pîvandina demê (60 sanî = 1 deqe) û goşeyan (360 derece bo çemberê) de tê bikaranîn. Babîliyan di nêzî 1800 B.Z. de tableta Plimpton 322 amade kir, ku tê de lîsteyek ji sêgoşeyên rast û têkiliyên hejmarî hene. Ev yek nîşan dide ku ew ji têkiliya ''a² + b² = c²'' haydar bûn, lê mîna a Pîtagoras wekî formulek bi nav û nîşan pê nizani bûn. Mezopotamyayiyan geometrî di avakirina zigguratan, kelehan û kanalên avê de bi kar dianîn. === Serdema klasîk === ==== Yewnanistana Kevin (600–300 B.Z.) ==== Yewnaniyên pêş geometriya teorîk pêş xistin. [[Thalesê Mîletî]] (624–546 B.Z.) lêkolîna goşeyan û sêgoşeyan kir. [[Pîtagoras]] (570–495 B.Z.) û şagirtên wî li ser têkiliya hejmar û şekilan lêkolîn kirin; Teorema Pîtagoras bû bingeha geometriya analîtîk. [[Iqlîd]] (300 B.Z.) li Îskenderiyê pirtûka xwe ya navdar ''Stoixea'' (''Element'') nivîsî, ku di 13 pirtûkan de 465 teorem û daxuyanî dihewand. Wî geometrî bi bingehek aksiyomatîk (5 aksiyom) ava kir, û ev model heta sedsala 19an bingehê matematîkê ma. [[Arşîmedês]] (287–212 B.Z.) qad û hecim lêkolîn kirin, [[Apolloniyê Pergayê]] (262–190 B.Z.) jî li ser konîkan xebitî. ==== Rojhilata Navîn û Hindistan ==== Li Hindistanê, di ''Vedanga Jyotisha'' (500 B.Z.) de geometrî ji bo stêrnasiyê hat bikaranîn. Li Persê jî di sedsala 6an B.Z. de ji bo avakirina kanal û bajarên mîna [[Persepolîs]]ê geometrî hat bikaranîn. == Bingehên geometriyê == Geometrî bi awayekî kevneşopî li ser bingehek aksîyomatîk tê avakirin; hemû encam bi mentiqî ji hêmanên bingehîn û rastiyên bingehîn (aksîyom) têne derxistin. Nêzîkatiyên modern, wekî bernameya Erlangen a Felix Klein, geometriyê wekî lêkolîna neguhêran (invariants) di bin komên veguherînan de pênase dikin. === Pêkhateyên bingehîn === Di bingeha geometriya klasîk de sê têgehên bingehîn hene: [[xal]], [[xêz]] û [[rûber]]. Ev têgeh bi awayekî bingehîn têne pênasekirin û rasterast bi ezmûnê ve girêdayî ne. * '''Xal (Noqte):''' Tiştekî bêpîvan e. Tenê cihê xwe di valahiyê de diyar dike; dirêjahî, firehî û kûrahiya wê nîne. * '''Xêz (Dirêjok):''' Dirêjahiyek bêfirehî ye. Di teoriyê de, xêzeke rast kane ji her du aliyan ve bêdawî were dirêjkirin. * '''Rûber (Rûbar):''' Firehî û dirêjahiya wê heye, lê kûrahî nîne. Rûber wekî "erd"ekî rût tê fikirîn ku xêz û xal li ser cih digirin. * '''Valahî (Feza):''' Ji bilî rûberê, geometrî di valahiyeke sê-rehendî de jî tê lêkolîn. [[Cism]]ên wekî kûre (gog), kûb (şeşrûke) û pîramîd di vê valahiyê de cih digirin. === Aksîyom û sîstemên aksîyomatîk === Aksîyom rastiyên bingehîn in ku bêyî îspat wekî rast têne pejirandin. Bi karanîna mantiqê, ji van aksîyoman teorem têne derxistin. ==== Aksîyomên Iqlîdî ==== Di sedsala 3an B.Z. de, [[Iqlîd]] di ''Stoixea'' ( Kurdî: ''Parçe'', Îngilîzî:''Elements'') de yekem sîstema aksîyomatîk a geometriyê pêşkeş kir. Wî pênc aksîyomên bingehîn danîn: # Di nav du xalên cihê de parçexêzeke rast kane bê kişandin. # Parçexêzeke rast kane bi herdu aliyan ve bêdawî wekî xêzeke rast were dirêjkirin. # Bi her xalek wekî navend û mesafeyek jê dûr li ser rûberê, çemberek kane were çêkirin. # Hemû goşeyên rast wek hev in. # (Postûlata paraleliyê yanî hevrastiyê) Eger xêzeke rast du xêzan bibire û herdu goşeyên hundir ên li heman alî ji du goşeyên rast tengtir bin, ew du xêz li wî alî hevdu dibirin eger bêne direjkirin li wî alî. Postûlata paralelî (aksîyoma pêncem) di dîrokê de bû sedema gelek nîqaşan. Hewldanên îspatkirina vê aksîyomê di dawiya sedsala 19an de rê li ber kifşkirina '''geometriyên ne-Iqlîdî''' vekirin. ==== Aksîyomên Hilbert ==== Di sala 1899an de, matematîkzanê alman [[David Hilbert]] di pirtûka xwe ''Grundlagen der Geometrie'' (Bingehên Geometriyê) de sîstemeke nûjen a aksîyoman pêşkeş kir. Sîstema Hilbert valahiyên mentiqî yên di sîstema Iqlîdî de dagirt û ji 20 aksîyoman pêk tê, ku di pênc koman de têne dabeşkirin: aksîyomên têkildariyê (Incidence), aksîyomên rêzkirinê (Order), aksîyomên hevpîvaniyê (Congruence), aksîyomên paraleliyê û aksîyomên berdewamiyê (Continuity). Sîstema Hilbert bingeha nûjen a hînkirina geometriya Iqlîdî ye. === Cureyên geometriyê === ==== Geometriya Iqlîdî ==== Geometriya klasîk e ku li ser aksîyomên Iqlîd hatiye avakirin û bi sedsalan wekî standarda geometriyê hatiye pejirandin. Tê de li ser rûpelê (du-rehendî) û di valahiya sê-rehendî de lêkolîna xal, xêz, goşe, rûber û cisman tê kirin. ==== Geometriya Ne-Iqlîdî ==== Di sedsala 19an de, matematîkzanên wekî [[Carl Friedrich Gauss]], [[János Bolyai]] û [[Nikolai Lobachevsky]] bi guherandina postûlata paralelî ya Iqlîd, cureyên nû yên geometriyê ava kirin. Di nav van geometriyên ''ne-Iqlîdî'' de geometriya hîperbolîk (ku ji xaleke li derveyî xêzekê bêdawî xêzên paralel tên kişandin) û geometriya elîptîk (ku tê de tu xêzên paralel tune ne) hene. ==== Geometriya Analîtîk ==== Di sedsala 17an de, [[René Descartes]] û [[Pierre de Fermat]] bi danasîna [[sîstema koordînatan]] şoreşek di geometriyê de çêkir. Wan nîşan dan ku şekilên geometrîk kanin bi hevkêşeyên cebîrî werin îfadekirin. Ev yek bû bingeha [[geometriya analîtîk]], ku têkiliya di navbera geometrî û cebîrê de ava dike. ==== Geometriya Dîferansiyel ==== Ev beş bi karanîna [[analîza matematîkî]] (kalkulus) lêkolîna kevanek (çemîn) û rûberan dike. [[Geometriya dîferansiyel]] di sedsala 18an de bi xebatên matematîkzanên wekî [[Leonhard Euler]] û [[Gaspard Monge]] dest pê kir û di fîzîka modern de (bi taybetî di [[teoriya rêjeyî]] ya [[Albert Einstein]] de) roleke bingehîn dilîze. ==== Geometriya Projeksîyonê ==== Geometriya projeksîyonê lêkolîna taybetmendiyên şekilan dike ku di bin veguherînên projeksîyonê de naguhêrin. Berevajî geometriya Iqlîdî, di vê geometriyê de têgeha paraleliyê tune ye; her du xêz her gav li xalekê hevdu dibirin. Ev geometrî bi taybetî ji bo [[perspektîf]]ê û [[grafîkên kompûterê]] giring e. ==== Geometriya Afîn ==== Geometriya afîn lêkolîna taybetmendiyên ku di bin veguherînên afîn de têne parastin dike. Ev cureyê geometriyê di navbera geometriya Iqlîdî û geometriya projeksîyonê de cih digire. Têgehên wekî paralelî û rêjeya parçeyan di geometriya afîn de têne parastin. Fîlozofê fransî [[Henri Poincaré]] di xebatên xwe de bal kişandiye ser giringiya vê geometriyê. ==== Topolojî ==== Geometriya cihê (topolojî) lêkolîna taybetmendiyên valahiyê dike ku di bin veguherînên berdewam de têne parastin (mîna dirêjkirin û badanê, lê ne qetandin û zeliqandinê). Di topolojiyê de, têgehên wekî dirêjahî û goşe giring nînin; lê belê têgehên wekî girêdan û kunkirinê giring in. Topolojî di sedsala 20an de bûye beşeke serbixwe ya matematîkê û di gelek waran de sepana xwe dibîne. == Bikaranîna geometriyê == Geometrî di gelek waran de tê bikaranîn: * [[Endezyarî]]: Ji bo sêwirana avahî û piran. * [[Fîzîk]]: Ji bo modelkirina valahiya gerdûnî û teoriya rêjeyê. * [[Grafîkên kompûterê]]: Ji bo afirandina wêneyên 2D û 3D. * [[Astronomî]]: Ji bo hesabkirina pozîsyon û rêçên stêr û gerstêrkan. == Geometrî û kurd == Matematîkzanê kurd [[Koçer Bîrkar]] (Caucher Birkar) xelata Fieldsa 2018an wergirt. Wî di warê geometriya cebrî de xebatên giring kiriye, bi taybetî li ser tesnîfkirina varyeteyên cebrî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} # Carl B. Boyer, ''A History of Mathematics'', Wiley, 1991. # Howard Eves, ''An Introduction to the History of Mathematics'', Saunders, 1990. # Euclid, ''Elements'', Wikisource. == Girêdanên derve == * [https://en.wikipedia.org/wiki/Geometry Geometry] li Wîkîpediya îngilîzî * [https://mathworld.wolfram.com/Geometry.html Geometry] li MathWorld {{Şablon:Geometrî}} [[Kategorî:Geometrî| ]] [[Kategorî:Matematîk]] 4z8kfdz55y5dmjaggu9iccg708k4loa Keleha Wanê 0 50332 2005975 2005182 2026-05-01T08:43:26Z Avestaboy 34898 2005975 wikitext text/x-wiki {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 38 | lat_min = 30 | lat_sec = 10 | lat_dir = Bk | lon_deg = 43 | lon_min = 20 | lon_sec = 21 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 250 | float = right | caption = Keleha Wanê | relief = 1 }} [[Wêne:Van Fortress From Northwest.JPG|thumb|250px|Ji aliyê bakurê rojava be dîtina keleha Wanê]] '''Keleha Wanê''' an jî '''Kela Wanê''', ji kelehên [[ûrartû]]yan ya herî mirês e. Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin. Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “[[Nivîskên Horhor]]” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire. == Wêne == '''Dîmenin ji keleha Wanê''' <gallery> Kela Wanê.jpg|Keleha Wanê bi şiklê [[HDR]] Kela Wan'ê.jpg|Keleha Wanê bi wêneyê panoramayê </gallery> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Behra Wanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|30|10|N|43|20|21|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Wanê]] 8fmb7epjz6jifsv1704lvbe7323ti3s 2005976 2005975 2026-05-01T08:43:39Z Avestaboy 34898 2005976 wikitext text/x-wiki {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 38 | lat_min = 30 | lat_sec = 10 | lat_dir = Bk | lon_deg = 43 | lon_min = 20 | lon_sec = 21 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 250 | float = right | caption = Keleha Wanê | relief = 1 }} [[Wêne:Van Fortress From Northwest.JPG|thumb|250px|Ji aliyê bakurê rojava be dîtina keleha Wanê]] '''Keleha Wanê''' an jî '''Kela Wanê''', ji kelehên [[ûrartû]]yan ya herî mirês e. Ev kele gelek bermahiyên ûrartûyan digihînîne roja me ya îro. Ji bermahiyên ûrartûyan ya herî sereke Keleha Wanê ye. Keleha Wanê piştî Arzaşkûnê serbajariya duyem ya ûrartûyan kiriye. Keleh ji aliyê Sardûrê kurê Lûtîprî ve di salên 840- 825’an a berî zayînê de hatiye çêkirin. Keleh ji du beşan pêk tê. Ji van yek kela hundirîn a din jî kela ji der ve ye. Di keleha hundirîn de berhemên herî girîng Birca Sardûr, dîwarên sûrê, gorên keyên ûrartûyan, pêpelûka hezaryekê ya ku digihîje sarinca sûrê, perestgeha li derve û du nîşên perestgehê cih digire. Berhemeke kelê ya girîng jî gora kevirî ya Key Manû û Argiştî Yekem e. Li ber vê gorê nivîska bi navê “[[Nivîskên Horhor]]” yên ku herî dirêj ên ûrartûyan cih digire. == Wêne == '''Dîmenin ji keleha Wanê''' <gallery> Kela Wanê.jpg|Keleha Wanê bi şiklê [[HDR]] Kela Wan'ê.jpg|Keleha Wanê bi wêneyê panoramayê </gallery> == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Behra Wanê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|38|30|10|N|43|20|21|E|type:landmark|display=title}} [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên Wanê]] 9y1ia0xrbo2b1fsgsj86kk6o1t8lw4m Kategorî:Kelehên Wanê 14 50365 2005977 1713723 2026-05-01T08:44:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2005977 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Keleh|Wan]] [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê|Wan]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wan]] crppevtmnrw9mkli9vz3w3shnerl7o0 Zimanê huriyan 0 54360 2005825 1890333 2026-04-30T14:32:21Z Penaber49 39672 2005825 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Zimanê huriyan''' an jî '''zimanê xuriyan'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} (bi zimanê huriyan: ''hu-ur-ri''<ref>Abdusamet Yigit, ''[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&catid=42:niviskar&Itemid=56 Li ser rêzimanî û zimanê hûrîyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313131446/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=42:niviskar&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&itemid=56&option=com_content&view=article |date=2016-03-13 }}, rûpel ji 2 ta 9</ref>)zimanekî ku berî zayînî di nava du hezar û yek hezarî de jiya ye û nuha mirî ye. Zimanê hurî, weke zimanekê "kurdiya kevn" jî tê zanîn<ref>http://www.kurdistanica.com/?q=node/2</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=PnjAlei9fe0C&pg=PA28&lpg=PA28&dq=hurrian+kurdish+language&source=bl&ots=cCcAuEi7sC&sig=lqXhpEeZAznhCg3pGdcRUZGIeSw&hl=fr&sa=X&ei=fjQlUauxBpSQhQen44CoDA&ved=0CGwQ6AEwCTgU#v=onepage&q=hurrian%20kurdish%20language&f=false ( The Chechens: A Handbook Par Amjad M. Jaimoukha, li rûpela 28'emin )</ref><ref>http://fr.scribd.com/doc/81247492/Kurds-and-Their-Origins</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382&lpg=PA382&dq=hurrian+kurdish+language&source=bl&ots=uZVjGAfyz8&sig=ObDbGKH0bzPda7Ujrg4AGJqVN9Y&hl=fr&sa=X&ei=fjQlUauxBpSQhQen44CoDA&ved=0CFEQ6AEwBTgU#v=onepage&q=hurrian%20kurdish%20language&f=false 'li gora vê rapor zimanê kurdî wek zazakî goranî kurmancî ji zimanê hûrî hatin...)</ref>. Zimanê huriyan, ku mirov wê kifş dike, mirov dibîne ku pirr gotinên ku em di îro de bikar tînin jî tên dîtin. == Belavbûna zimanê huriyan == == Taybetmendiyên zimanê huriyan == Zimanê huriyan, hin bêjeyên wê ên ku di dema me de ji nivîsên bizmarî ên ku ji dema wan hatîna xwandin, tên dîtin ku î ro jî di kurdîya îro de tên bikarhanîn. Mînak "tişî", weke ku îro di kurdî de heya û di wate "dagirtinê" de ya, di wê demê de di heman wate de heya. Bi kurdî tişî ankû bi zimanê hurî ''tiššan'' e. Xwandina ''tiššan''"<ref>H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 274</ref> jî, "tişan" e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di dema hûrîyan de, gotina "war" jî weke ku di roja de heya, bi heman rengê û wateyê heye. "war", an jî "awarê", ji dema huriyan bi rengê "war" û ankî "awar-re" maya. Gotina "welat" jî, ku di kurdî de di wate navê walet de ya ji aliyê fonolojî û etîmolojiya ve ji vê demê û gotinê û koka wê tê. Hin cînavkên ku ji dema wan mana ev in: ''"nna", "..îtannî", "..îlannî", "..îstanî", "ê", "na","nn", "mn", "ana", "iya", "ama", "lla"'' <ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }}, li ser Gotina Laleşê Nûranî, rûpel 3.</ref><ref name=":0">H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 132</ref><ref>Ilse Wegner, ''http://astro.cornell.edu/~mmhedman/translation/Hurrian_122608_2.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel ji 43 ta 89</ref><ref>Abdusamet Yigit, ''[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&catid=42:niviskar&Itemid=56 Li ser rêzimanî û zimanê hûrîyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313131446/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=42:niviskar&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&itemid=56&option=com_content&view=article |date=2016-03-13 }}, rûpel ji 2 ta 9</ref> hûriyan lêkolînên ku hatina kirin û kifşkirinên ku bûna dane nîşandin ku zimanê hûrî kurdiya berê ye. Mînak, gotina "laleşê" ji wê demê tê. Gotina Laleşê, rengê wê yê ku di dema hûrîyan de heya, bi rengê ''Lālašha''<ref name=":0"/> ya. Îro kurd wê bi navê "Laleşê Nûranî" dizanîn û tênin ser ziman weke navê cihê bergê ê ola êzidî. Di wê demê de jî bi vê rengê û wateyê bû. Hingî jî, navê cihê bergê ê ola êzidî<ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'',li {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }} ser Gotina laleşê Nûranî, rûpel 3</ref> bû. == Awayê rêzimanê zimanê huriyan == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Binihêre jî == * [[Hurî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hurî]] sbhip6a44rk4enlokku6nvc5uf8mzs2 2005826 2005825 2026-04-30T14:32:46Z Penaber49 39672 /* Binêre */ 2005826 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=adar 2024}} '''Zimanê huriyan''' an jî '''zimanê xuriyan'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} (bi zimanê huriyan: ''hu-ur-ri''<ref>Abdusamet Yigit, ''[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&catid=42:niviskar&Itemid=56 Li ser rêzimanî û zimanê hûrîyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313131446/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=42:niviskar&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&itemid=56&option=com_content&view=article |date=2016-03-13 }}, rûpel ji 2 ta 9</ref>)zimanekî ku berî zayînî di nava du hezar û yek hezarî de jiya ye û nuha mirî ye. Zimanê hurî, weke zimanekê "kurdiya kevn" jî tê zanîn<ref>http://www.kurdistanica.com/?q=node/2</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=PnjAlei9fe0C&pg=PA28&lpg=PA28&dq=hurrian+kurdish+language&source=bl&ots=cCcAuEi7sC&sig=lqXhpEeZAznhCg3pGdcRUZGIeSw&hl=fr&sa=X&ei=fjQlUauxBpSQhQen44CoDA&ved=0CGwQ6AEwCTgU#v=onepage&q=hurrian%20kurdish%20language&f=false ( The Chechens: A Handbook Par Amjad M. Jaimoukha, li rûpela 28'emin )</ref><ref>http://fr.scribd.com/doc/81247492/Kurds-and-Their-Origins</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=stl97FdyRswC&pg=PA382&lpg=PA382&dq=hurrian+kurdish+language&source=bl&ots=uZVjGAfyz8&sig=ObDbGKH0bzPda7Ujrg4AGJqVN9Y&hl=fr&sa=X&ei=fjQlUauxBpSQhQen44CoDA&ved=0CFEQ6AEwBTgU#v=onepage&q=hurrian%20kurdish%20language&f=false 'li gora vê rapor zimanê kurdî wek zazakî goranî kurmancî ji zimanê hûrî hatin...)</ref>. Zimanê huriyan, ku mirov wê kifş dike, mirov dibîne ku pirr gotinên ku em di îro de bikar tînin jî tên dîtin. == Belavbûna zimanê huriyan == == Taybetmendiyên zimanê huriyan == Zimanê huriyan, hin bêjeyên wê ên ku di dema me de ji nivîsên bizmarî ên ku ji dema wan hatîna xwandin, tên dîtin ku î ro jî di kurdîya îro de tên bikarhanîn. Mînak "tişî", weke ku îro di kurdî de heya û di wate "dagirtinê" de ya, di wê demê de di heman wate de heya. Bi kurdî tişî ankû bi zimanê hurî ''tiššan'' e. Xwandina ''tiššan''"<ref>H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 274</ref> jî, "tişan" e.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Di dema hûrîyan de, gotina "war" jî weke ku di roja de heya, bi heman rengê û wateyê heye. "war", an jî "awarê", ji dema huriyan bi rengê "war" û ankî "awar-re" maya. Gotina "welat" jî, ku di kurdî de di wate navê walet de ya ji aliyê fonolojî û etîmolojiya ve ji vê demê û gotinê û koka wê tê. Hin cînavkên ku ji dema wan mana ev in: ''"nna", "..îtannî", "..îlannî", "..îstanî", "ê", "na","nn", "mn", "ana", "iya", "ama", "lla"'' <ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'' {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }}, li ser Gotina Laleşê Nûranî, rûpel 3.</ref><ref name=":0">H. Crag Melchert, ''http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melche{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}rt/webpage/LUVLEX.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel 132</ref><ref>Ilse Wegner, ''http://astro.cornell.edu/~mmhedman/translation/Hurrian_122608_2.pdf'', Cunneiform Luvian Lexicon, rûpel ji 43 ta 89</ref><ref>Abdusamet Yigit, ''[http://www.kurdistan-news.net/index.php?option=com_content&view=article&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&catid=42:niviskar&Itemid=56 Li ser rêzimanî û zimanê hûrîyan] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313131446/http://kurdistan-news.net/index.php?catid=42:niviskar&id=6065:li-ser-rezimani-u-zimane-huriyan&itemid=56&option=com_content&view=article |date=2016-03-13 }}, rûpel ji 2 ta 9</ref> hûriyan lêkolînên ku hatina kirin û kifşkirinên ku bûna dane nîşandin ku zimanê hûrî kurdiya berê ye. Mînak, gotina "laleşê" ji wê demê tê. Gotina Laleşê, rengê wê yê ku di dema hûrîyan de heya, bi rengê ''Lālašha''<ref name=":0"/> ya. Îro kurd wê bi navê "Laleşê Nûranî" dizanîn û tênin ser ziman weke navê cihê bergê ê ola êzidî. Di wê demê de jî bi vê rengê û wateyê bû. Hingî jî, navê cihê bergê ê ola êzidî<ref>Abdusamet Yigit, ''http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513'',li {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305133347/http://www.dergush.com/modules.php?name=News&file=article&sid=3513 |date=2016-03-05 }} ser Gotina laleşê Nûranî, rûpel 3</ref> bû. == Awayê rêzimanê zimanê huriyan == {{Beşa vala|tarîx=adar 2024}} == Binêre == * [[Hurî]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Hurî]] bdj9wl2k1k2b3pf6zfc4azqwwr6ea2p Keleha Şabanî 0 63106 2005990 1840543 2026-05-01T08:55:18Z Avestaboy 34898 2005990 wikitext text/x-wiki '''Keleha Şabanî''' an jî '''keleha Şabaniyê''' [[keleh]]eke dîrokî ya herêma [[Batîfa]] ye ku dikeve nêzîkî bajarê [[Zaxo]] li [[Başûrê Kurdistanê]]. == Keleha Şabaniyê di rûdanên dîrokê da == Keleha Şabanyê dikevîte bakurê rojavayê Batîfa bi dûratiya 5 km li ser zincîra [[çiyayê Şkêre]] hatiye avakirin, bilindahiya 300 m û 25 km ji bajêrê Zaxo dûr e, dest nîşankirin û avakirina kelehê neya xuyaye li vêre pirsyar dihête kirin aya li serdemê peydabûna ola îslamê li deverê yan dizivrîte çaxên berî hatina leşkerê misilmana, her dîsan sala damezrandna wê ya veşartiye li ser demekê nedyar hatye avakirin, eve jî ne ya aşkraye, çunkî çi jêderên serekî yên mêjûyê bi têr û teselî behsê keleha Şabaniyê nekirye. Ew pîzanînên gehşitîne me vedigern bu serdemê jêk cuda û veqetyayî ne di pêkve girêdayne bi zincîrên rûdanêt ewên li deverê hatîne tomarkirin ji ber vê yekê bu me xuyadbit ku keleha Şabaniyê li ser demê cuda cuda rolê xwe yê ber çav ji hemî layan ve gêraye wek layenê serbazî, aborî, rewşenbîrî û stratîjî. == Çavkanî == Veguhastye ji pirtûka Gullî jîn û jiyar.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=îlon 2024}} == Girêdanên derve == * [https://www.facebook.com/batifa.delal Batîfa li ser Facebookê] * [https://www.batifa-delal.webs.com Malpera Batîfayê] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141219061904/http://batifa-delal.webs.com/ |date=2014-12-19 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] 96ng0fimxbv6gp3wijg8bzf042snpxt Ancewasî 0 68442 2005859 1576162 2026-04-30T17:32:22Z Kurê Acemî 105128 2005859 wikitext text/x-wiki [[Wêne:73artzrounis.png|thumb|300px|Vir de wek ''Anjevatsik'' nivîsandî ye]] '''Begitiya Ancewasiyê''' xanedaneke [[med]]î-[[kardox]]î<ref>Richard G. Hovannisian - 2000, Armenian Van/Vaspurakan, page 18-19, Mazda Publishers</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=TOUMANOFF |pêşnav=CYRIL |tarîx=1961 |sernav=INTRODUCTION TO CHRISTIAN CAUCASIAN HISTORY: II: States and Dynasties of the Formative Period |url=https://www.jstor.org/stable/27830424 |kovar=Traditio |cild=17 |rûpel=49 |issn=0362-1529 }}</ref> bû, Kurdistana navendî yê. Va begîtiya li başûr rojhilatê deryaçeya Wanê û bakur rojavayê begîtiya Akeyê, navenda xwe [[kela Kengwarê]] bû. Xanedan bi belavbûna [[Xanedana Ebasiyan]] çêbû, û li salan 780, dema serhildana wan, bi aliya serhildana [[Xanedana Sadakiyan|Sadakiyan]], dû dewletên kurd veqetîn û serbixwe bûn.{{Çavkanî hewce ye}} == Mijâren tekîldar == * [[Xanedana Sadakiyan]] * [[Xanedana Selariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Portal|Dîrok}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 5wvjd1lsd25aijqnt4zexp80qcw3d8n 2005881 2005859 2026-04-30T18:22:51Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Çavkanî hewce ye|Çavkanî hewce ye]]}}; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005881 wikitext text/x-wiki [[Wêne:73artzrounis.png|thumb|300px|Vir de wek ''Anjevatsik'' nivîsandî ye]] '''Begitiya Ancewasiyê''' xanedaneke [[med]]î-[[kardox]]î<ref>Richard G. Hovannisian - 2000, Armenian Van/Vaspurakan, page 18-19, Mazda Publishers</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=TOUMANOFF |pêşnav=CYRIL |tarîx=1961 |sernav=INTRODUCTION TO CHRISTIAN CAUCASIAN HISTORY: II: States and Dynasties of the Formative Period |url=https://www.jstor.org/stable/27830424 |kovar=Traditio |cild=17 |rûpel=49 |issn=0362-1529 }}</ref> bû, Kurdistana navendî yê. Va begîtiya li başûr rojhilatê deryaçeya Wanê û bakur rojavayê begîtiya Akeyê, navenda xwe [[kela Kengwarê]] bû. Xanedan bi belavbûna [[Xanedana Ebasiyan]] çêbû, û li salan 780, dema serhildana wan, bi aliya serhildana [[Xanedana Sadakiyan|Sadakiyan]], dû dewletên kurd veqetîn û serbixwe bûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=nîsan 2026}} == Mijâren tekîldar == * [[Xanedana Sadakiyan]] * [[Xanedana Selariyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Portal|Dîrok}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewletên dîrokî]] [[Kategorî:Dîroka kurdan]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] s8k33kv3uxjr1il8fdu0p2flkrksyso Keleha Zêrzewan 0 73896 2005992 1714509 2026-05-01T08:56:04Z Avestaboy 34898 2005992 wikitext text/x-wiki {{Yekkirin|[[Kela Zerzewan]]}} {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Zerzevan Kalesi Kilise.jpg|thumb]] {{Nexşeya cihan | Tirkiye | lat_deg = 37 | lat_min = 36 | lat_sec = 29.42 | lat_dir = Bk | lon_deg = 40 | lon_min = 29 | lon_sec = 57.32 | lon_dir = Rh | label = | position = | mark = Castle.svg | width = 300 | float = right | caption = Keleha Zêrzewan | relief = 1 }} '''Keleha Zêrzewan''', kelehekê ku di neqeba [[Amed]]ê û [[Mêrdîn]]ê de ye.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} {{Koord|37|36|29.42|N|40|29|57.32|E|region:TR-47_type:adm1st|display=title}} [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] 0quceq3uh7nisjvkrbhuh3luylzw2dk Kategorî:Kelehên Kurdistanê 14 73910 2005994 1713145 2026-05-01T08:57:35Z Avestaboy 34898 /* */ 2005994 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki) 4 75842 2005934 2004387 2026-05-01T06:01:09Z Balyozbot 42414 Bot: 1 gotûbêj ji 90 rojan kevntir li [[Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv 5]] hat arşîvkirin 2005934 wikitext text/x-wiki <noinclude>{{Wîkîpediya:Dîwan/destpêk}}</noinclude> {{Bikarhêner:Balyozbot/archiveconfig |archive = Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv %(counter)d |algo = old(90d) |counter = 5 |maxarchivesize = 70K |archiveheader = {{Arşîvkirin}} |minthreadstoarchive = 1 |minthreadsleft = 5 }}<!-- Template:Setup auto archiving --> {{align|left|{{arşîv|search=1|bot=Balyozbot|age=90}} }}{{clear}} <!--Ji kerema xwe re ji bo parvekirinên xwe beşên têkildar bi kar bîne! --> == <span lang="en" dir="ltr">Seeking volunteers to join several of the movement’s committees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Each year, typically from October through December, several of the movement’s committees seek new volunteers. Read more about the committees on their Meta-wiki pages: * [[m:Special:MyLanguage/Affiliations Committee|Affiliations Committee (AffCom)]] * [[m:Special:MyLanguage/Ombuds commission|Ombuds commission (OC)]] * [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Community Resilience and Sustainability/Trust and Safety/Case Review Committee|Case Review Committee (CRC)]] Applications for the committees open on October 30, 2025. Applications for the Affiliations Committee, Ombuds commission and the Case Review Committee close on December 11, 2025. Learn how to apply by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation/Legal/Committee appointments|visiting the appointment page on Meta-wiki]]. Post to the talk page or email cst[[File:At sign.svg|16x16px|link=|(_AT_)]]wikimedia.org with any questions you may have. For the Committee Support team, <section end="announcement-content" /> </div> -[[m:User:MKaur (WMF)| MKaur (WMF)]] 14:12, 30 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:MKaur (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29517125 --> == <span lang="en" dir="ltr">Reminder: Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function2"/> {{int:Hello}}. Reminder: Please help to choose name for the new Abstract Wikipedia wiki project. The finalist vote starts today. The finalists for the name are: <span lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">Abstract Wikipedia, Multilingual Wikipedia, Wikiabstracts, Wikigenerator, Proto-Wiki</span>. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function2"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 14:22, 20 çiriya paşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29583860 --> == <span lang="en" dir="ltr">Annual review of the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> I am writing to you to let you know the annual review period for the Universal Code of Conduct and Enforcement Guidelines is open now. You can make suggestions for changes through 9 February 2026. This is the first step of several to be taken for the annual review. [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2026|Read more information and find a conversation to join on the UCoC page on Meta]]. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] (U4C) is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|you may review the U4C Charter]]. Please share this information with other members in your community wherever else might be appropriate. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]])<section end="announcement-content" /> </div> 21:01, 19 kanûna paşîn 2026 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29905753 --> == Join the sixth Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia! == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Ukraine’s Cultural Diplomacy Month on Wikipedia 2026.png|right|250px|thumb|link=https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026|Join our campaign!]] {{int:please-translate}} Dear Wikipedians! [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the sixth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''1st April''' until '''30th April 2026'''. The initiative aims to promote knowledge about Ukrainian culture abroad by creating and improving Wikipedia articles in multiple languages. This year marks the sixth edition of the campaign, which will focus on contemporary culture, making today’s artistic voices and practices more visible to international audiences. 🧩'''How to participate?''' Choose an article from the suggested list → Write an article in your language, or improve an existing one according to the rules → Add your contribution to the contest page and calculate your points → Win prizes and receive a certificate of participation → Become a promoter of truthful knowledge about Ukraine. 🧩'''[[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|Check our main page for more information]]'''. '''If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest.''' If not, then we encourage you to translate the [[m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|landing page of the contest]] and [https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MessageGroupStats?group=Centralnotice-tgroup-UCDM2026banner&messages=&language=en&x=D banner] into your own language. Also, we set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026|banner]] to notify users of the possibility to participate in this challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) 04:35, 1 April 2026 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:OlesiaLukaniuk (WMUA)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Request for comment (global AI policy) == <bdi lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{int:Please-translate}} A [[:m:Requests for comment/Artificial intelligence policy|request for comment]] is currently being held to decide on a global AI policy. {{int:Feedback-thanks-title}} [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 00:57, 26 nîsan 2026 (UTC) </bdi> <!-- Message sent by User:Codename Noreste@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=30424282 --> dlfe1tyswtavyf7rib6h0shm2vazdtz Harûniye 0 76397 2005968 1713719 2026-05-01T08:38:39Z Avestaboy 34898 2005968 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank bajar | nav = Harûniye | navê_fermî = Düziçi | mertal = | nexşeya_cihan = Tirkiye | koordînat = {{Koord|37|15|23|N|36|28|04|E|display=inline, title}} | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dûgel = [[Tirkiye]] | parêzgeh = [[Osmaniye (parêzgeh)|Osmaniye]] | rûerd = | gelhe = | gelhe_sal = | nexşe = | wêneSer = | wêneSer_sernav = | malper = }} '''Harûniye''' ({{1946|Haruniye}}, {{bi-tr|Düziçi}}) navê bajarekî [[Tirkiye|Tirkiyê]] ye. Erdê bajêr dikeve [[Bakurê Kurdistan]]ê. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Bajar û gundên Harûniyê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 780î]] [[Kategorî:Bajarên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Navçeyên Kinikanê]] 92ic91m4ebwxfc2uohefjgtegji7noe Keleha Çariyê 0 77337 2005987 1715177 2026-05-01T08:54:00Z Avestaboy 34898 2005987 wikitext text/x-wiki [[Wêne:قلعه چهریق.jpg|thumb|Keleha Çariyê]] {{mapframe|text=Keleha Çariyê}} '''Keleha Çariyê''' bi kevnariya xwe vedigere hizarsalên [[berî zayînê]] û kevtiye nêzîkê gundê [[Çariya Ewraz]] ku 25 kîlometran dûr ji bajarê [[Selmas]]ê ye. Keleha Çariyê ku cihê jidayîkbûn û serhildana [[Simkoyê Şikak]] bû li ser zinareke bilind hatibû avakirin. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] 9bmrq7sgzf9jysxvb11t54vxlqg6wm5 Keleha Hewlêrê 0 79790 2005989 1925568 2026-05-01T08:54:52Z Avestaboy 34898 2005989 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} {{Mapframe|zoom=15|width=220|text=Nexşeya Keleha Hewlêrê|geotype1=geoshape|stroke1=#c00|fill-opacity1=0|ids1=Q206236}} '''Keleha Hewlêrê''' ({{bi-ckb|قەڵای ھەولێر|Qelay Hewlêr}}) keleh û nişteciheke dîrokî li [[Hewlêr]]ê, [[Herêma Kurdistanê]] ye ku li ser girekî çêkirî hatiye avakirin. Keleha Hewlêrê yek jîngehên herî kevn ên cîhanê ye ku [[dîrok]]a kelehê vedigere 6000 salên berî niha. Di 2ê nîsana 2019an de ji aliyê [[NASA]]yê ve hatiye diyarkirin dibe ku Keleha Hewlêrê wargeha herî kevin a li cihanê be ku bi domdarî mirovan lê jiyan kirine û neterikandine.<ref>{{Jêder-malper |sernav=History on a Hill |url=https://earthobservatory.nasa.gov/images/144736/history-on-a-hill |malper=earthobservatory.nasa.gov |ziman=en |tarîx=1 nîsan 2019 }}</ref> Delîlên herî kevn ên ji bo niştecih bûna girê kelehê ji hezarsala 5an a {{bz}} tê û dibe ji vê dîrokê jî kevintir be. Keleha Hewlêrê yekem car di çavkaniyên dîrokî de di tabloyên Eblayê de li dora 2300 berî zayînê de xuya dibe û di serdema neo-asûriyan de girîngiyeke taybetî bi dest xistiye. Keleh di serdema [[Împeratoriya Sasanî|sasaniyan]] û [[Xanedana Ebasiyan|xelîfetiya ebasiyan]] de navendeke girîng a xirîstiyantiyê bû. Piştî ku mongolan di sala 1258an de kelehê dagir kir kelehê giringiya xwe winda kiribû. Di sedsala 20an de, avahiya bajarî bi girîngî hate guherandin, di encamê de hejmarek xanî û avahiyên rêveberiyê hatin hilweşandin. Di sala 2007an de, [[Komîsyona Bilind a Nûavakirina Keleha Hewlêrê]] ([[KBNKH]]) ji bo serperiştiya vejandina kelehê hate avakirin. Di heman salê de ji xeynî malbateke hemû rûniştevan, wekî beşek ji projeyek mezin a restorasyona kelehê ji kelehê hatin derxistin. Ji wê demê vir ve lêkolînên [[arkeolojî]]k û xebatên restorasyonê ji hêla tîmên cûrbecûr yên navneteweyî û bi hevkariya pisporên herêmî ve li û derdora kelehê têne kirin. Keleha Hewlêrê ji 21ê hezîrana sala 2014an vir ve di Lîsteya [[Kelepûra Cîhanê ya UNESCO|Kelepûra Cîhanê]] de cih digire. == Dîrok == === Pêşdîrok === Ji ber ku li quntarên girê kelehê perçeyên dîzên ji serdema neolîtîk hatine dîtin dibe ku keleh ji destpêka [[Neolîtîk|serdema neolîtîk]] ve hatibe niştecih kirin. Belgeyên zelal ji bo wargehan ku ji [[Kalkolîtîk|serdema kalkolîtîk]] ve hatine, perçeyên dîz ên (firaxên ku ji axê hatine çêkirin) ku ji serdema [[Ûbeyd]] û [[Urûk]] ên li herêma Mezopotamya jorîn û li [[Bakurê Kurdistanê]] hatine dîtin dîroka vê serdemê destnîşan dikin.<ref name="Citadel of Erbil">{{Jêder-kovar |tarîx=2023-01-16 |sernav=Citadel of Erbil |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Citadel_of_Erbil&oldid=1134038101 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Ji ber van delîlên ji bo ku kele yek ji wargehên destpêkê ye kele wekî wargeha herî kevn a cîhanê ye ku bê navber mirovan lê jiyan kirine.<ref name="Citadel of Erbil"/><ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5479/ |sernav=unesco.org/en/tentativelists/5479/ |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-01-25 }}</ref> === Tomarên dîrokî yên pêşîn === Hewlêr yekem car di çavkaniyên edebî de di salên 2300ê berî zayînê di arşîvên Eblayê de dixuyê. Li gorî [[Giovanni Pettinato]] di du tabletan de Hewlêr wekî ''Irbilum'' hatiye binavkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=agi4O1c3UhQC&pg=PA11 |sernav=In Honor of Ernest R. Lacheman on His Seventy-fifth Birthday, April 29, 1981 |paşnav=Lacheman |pêşnav=Ernest René |tarîx=1981 |weşanger=Eisenbrauns |isbn=978-0-931464-08-9 |ziman=en }}</ref> Ji 3000 berî zayînê, heta bilindbûna [[Împeratoriya Akadî]] (2335–2154 BZ) ku hemû [[akadî]] [[semîtî]] û [[sumer]]iyên [[Mezopotamya]]yê di bin yek desthilatdariyê de bûn bajar yekem car bi giranî di bin serweriya [[sumer]]an de bû. Paşê key [[Erridupizir]]î ku keyekî [[gutî]] bû di sala 2200ê {{bz}} de bajar bi dest dixe.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |sernav=Timeline |tarîx=2014-08-14 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-25 |tarîxa-arşîvê=2014-08-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140814010854/http://www.erbilcitadel.org/arbil/index.php?option=com_k2&view=itemlist&layout=category&task=category&id=116&Itemid=696 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di dawiya hezarsala 3an a berî zayînê de, Hewlêr di tomarên dîrokî yên serdema Ur III de wek ''Urbilum'' hatiye binavkirin. Key [[Şulgî|Shulgi]] di 43yem serdema keyaniya xwe de Urbilum (bajarê Hewlêrê) hilweşand û di dema serdestiya xelefê wî [[Amar-Sîn]] de jî Urbilum (bajarê Hewlêrê) bi dewleta Ur III ve hatiye girêdan. Di sedsala 18an a berî zayînê de [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] di lîsteya bajarên ku ji aliyê [[Shamshi-Adad]] ya Mezopotamya Jorîn û [[Dadusha]] ya [[Eshnunna]] ve di dema seferên wan ê li dijî axa Qebrayê de bû hatiye zeftkirin. Shamshi-Adadî li hemû bajarên axa Urbilê garnîzon ava kirin. Di hezarsala 2an a berî zayînê de, Hewlêr beşdarî asûran kirin û [[Hewlêr (paytext)|Hewlêr]] wek xaleke destpêk a operasyonên leşkerî ya ber bi rojhilat ve bû.<ref name="Cook 2001">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.42770 |sernav=Beaumesnil, Henriette Adélaïde Villard de |paşnav=Cook |pêşnav=Elisabeth |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> === Ji serdema neo-asûriyan heta sasaniyan === [[Wêne:Erbil Citadel and Machko tea house.jpg|thumb|çep|Dîmenek ji derveyê Keleha Hewlêrê û avahiyên dîrokî yên derdora kelehê.]] Hewlêr di serdema neo-asûriyan de bajarekî girîng bû. Bajar beşdarî serhildana mezin a li dijî [[Shamshi-Adad V]] bû ku li ser peyrewiya [[Shalmaneser III]] derket. Di serdema neo-asûriyan de navê bajêr wekî Arbi-Ilu bû ku tê wateya 'Çar Xwedayan' hatiye nivîsandin. Hewlêr navendeke dînî ya girîng bû ku di vî warê de wekî bajarên Babîl û Asûr girîng bûye. Xwedawenda Hewlêrê [[Îştar]] yek ji xwedawendên sereke yên asûrî bû ku pir caran navê wî bi [[Îştar]]ê [[Nînewa|Nînêwayê]] re hatiye gotin. Perestgeha wê ji aliyê padîşahên [[Shalmaneser I]], [[Esarhaddon]] û [[Assurbanipal]] ve hatiye restorekirin. [[Assurbanipal]] îhtîmal heye ku di beşeke serdema desthilatdariya xwe de li Hewlêrê li qesrê maye û piştî têkçûna hikûmdarê [[elam]]î Teumman balyozên [[Rusa II]] yê [[Urartû|Urartu]] qebûl kir.<ref name="Cook 2001"/> Hewlêr beriya ku bibe beşek ji împeratoriya [[Îskenderê Mezin|Îskenderê Makedonî]] piştî [[şerê Gaugamelayê]] ku li nêzîkî Hewlêrê di sala 331ê berî zayînê de hate kirin, piştî bidawîhatina [[Împeratoriya Asûr]] Hewlêr pêşî ji aliyê [[Med]]iyan ve hatiye kontrolkirin û piştre jî aliyê [[Împeratoriya Hexamenişî]] ve hatiye bidestxistin. Pişt re piştî dabeşkirina Împeratoriya Îskenderê Makedonî ji aliyê generalên wî (bi navê Diadochoi) ve bajêr bi navê Arabella yan jî Arbela hatiye binavkirin û bajêr wekî beşek ji [[Împeratoriya Seleukî]] a [[Serdema helenîstî|Helenîst]] bû. Piştî sedsala 1an a {{bz}}, Împeratoriya Roma û Partan ji bo kontrolkirina Hewlêrê, yan jî bi navê ku di wê serdemê de tê zanîn jibo Arbira şer kirine. Piştî zayînê di sedsala 1em de Arbela dibe navendeke girîng a xirîstiyanan. Di dema Sasaniyan de Hewlêr navendeke satrapê (bajarê ku walî lê dijî) bû.<ref name="Citadel of Erbil"/> === Serdema nûjen === [[Wêne:15. Kurdish Textile and Cultural Museum, Citadel of Erbil.jpg|thumb|Dîmenek ji [[Muzexaneya Tekstîlê ya Kurdî]] ku di hundirê kelehê de cih digire.]] Di sedsala 20an de keleh dibe şahidê guhertinên girîng ên bajarî û civakî yê. Di sala 1924an de depoyek avê ya bi bilindahiya 15e mêtre jibo ava xwarina ya niştecihên kelehê li ser hate çêkirin lê di heman demê de ji ber zêde rijandina avê zerarek avê da bingehên avahiyan. Di sedsala 20an de ji ber ku bajarê li binê kelehê mezin bû û niştecîhên dewlemendtir koçî xaniyên mezin û nûjen ên bi baxçe bûn, hejmara niştecîhên kelehê hêdî hêdî kêm bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/ErbilCitadel/history.php |sernav=History |tarîx=2011-04-19 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2011-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110419000433/http://www.erbilcitadel.org/ErbilCitadel/history.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 1960an de zêdetirî 60 xanî, mizgeftek û dibistanek hatin hilweşandin ku rêyek rast were çêkirin û deriyê başûr bi deriyê bakur ve bê girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/HistoricalEvolution.php |sernav=Historical Evolution |tarîx=2009-04-06 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-04-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090406033334/http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/HistoricalEvolution.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2007an de di çarçoveya projeyek mezin de ji bo restorekirin û parastina karaktera dîrokî ya kelehê, 840 malbatên mayî ji kelehê hatin derxistin. Ji ber ku malbat ji cihwarên hatine derxistin alîkariya maddî (aborî) jibo malbatan hate kirin. Tenê ji malbatekê re destûr hat dayîn ku jiyana xwe li ser kelehê bidomîne ku ew malbat piştrast bike ku di 8000 salên muhtemel ên niştecihbûna domdar a şûnwarê de ti şikestin çênabe. Hikûmeta [[Herêma Kurdistanê]] careke din plan kir ku piştî nûjen kirina kelehê 50 malbat di nav kelehê de bêne bicihkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID=74&id=2635&lang=0 |sernav=Iraq Politics and Constitution - سياسة العراق و الدستور العراقي |tarîx=2010-05-08 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2010-05-08 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100508013016/http://www.niqash.org/content.php?contentTypeID=74&id=2635&lang=0 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di sala 2004an de, [[Muzexaneya Tekstîlê ya Kurdî]] deriyên xwe li xaniyek nûjenkirî li aliyê başûrê rojhilatê kelehê vekir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/2007/02/04/7133379/kurds-displaced-in-effort-to-preserve-ancient-city#7140666 |sernav=npr.org }}</ref> == Mîmarî == [[Wêne:111. Part of the wall of Erbil Citadel, Hawler, Erbil Governorate, Iraq.jpg|thumb|çep|Dîmenek ku dîwarê derveyî kelehê dide nîşan.]] Keleh li ser gireke mezin yan jî girekê niştecihbûnê bi awayekî dorgerî li derdora qada niştecibûnê ku li ser gireke bi bilindahiya 25 û 32 mêtre bilind e hatiye avakirin. Qada li ser girê 430x340 mêtre pêk tê û 102.000 mêtre çargoşe erd werdigire. Axa xwezayî di kûrahiya 36 metreyan de li binê rûbera heyî ya girê hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2023-01-25 |sernav=Citadel of Erbil |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Citadel_of_Erbil&oldid=1135614899 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Berwarî ya girê kelehê 45° pile ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.4324/9781315030241 |sernav=Iraq &amp; The Persian Gulf |paşnav=Naval Intelligence Division |tarîx=2014-09-03 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-136-89266-0 }}</ref> Sê rêyên hevraz ku li berpalên bakur, rojhilat û başûrê girê kelehê hene berbi deriyên derve yê kelehê ve diçin. Deriyê başûr deriyê herî kevn bû û bi kêmanî carekê di sala 1860an de hate çêkirin û di sala 1960an de careke din hatiye hilweşandin. Mala deriyê heyî di sala 1979an de hatiye çêkirin. Deriyê rojhilat jê re dibêjin Deriyê Haremê û ji aliyê jinan ve dihat bikaranîn. Ne diyar e ku deriyê bakur kengê hatiye vekirin. Çavkaniyek îdîa dike ku ew di sala 1924an de hate vekirin çavkaniyek din jî diyar dike ku di sala 1944an de tenê du deriyên başûr û rojhilat hebûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/ErbilCitadel/history.php |sernav=erbilcitadel.org/ErbilCitadel/history.php |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2011-04-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110419000433/http://www.erbilcitadel.org/ErbilCitadel/history.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Di destpêka sedsala 20an de li ser kelehê sê mizgeft, du dibistan, du tekya û serşokek hebûn.<ref name="Mahallas">{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/Demography/Mahallas.php |sernav=Mahallas |tarîx=2009-04-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404205347/http://www.erbilcitadel.org/Demography/Mahallas.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Keleh heta sala 1957an xwediye Hewrayeke (Sinagog) bû.<ref name="Heron-Allen 2001">{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1093/gmo/9781561592630.article.20140 |sernav=Nováček, Ottokar |paşnav=Heron-Allen |pêşnav=E. |tarîx=2001 |weşanger=Oxford University Press |series=Oxford Music Online }}</ref> Yekane avahiya dînî ya ku niha maye Mizgefta [[Mele Ebûbekir]] e ku li ser cîhê mizgeftek berê ya sedsala 19an e ji nû ve hatiye çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/TheMosque.php |sernav=The Mosque |tarîx=2009-04-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090403004427/http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/TheMosque.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Her çend gelek hûrguliyên mîmarî yên orîjînal winda bibin jî serşok di sala 1775an de ji aliyê Qasim Axa Abdullah ve hatiye çêkirin. Serşok di salên 1970an de ji kar derket û di 1979an de hate nûve kirin.<ref name="Heron-Allen 2001"/><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/TheHammam.php |sernav=The Hammam |tarîx=2009-07-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090705080316/http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/TheHammam.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Wêne:Arbil 15.jpg|thumb|Dîmenek ji dîwarê derveyî kelehê ku mîmariya kelehê dide nîşan.]] Kele li ser sê navend yan jî taxan hatiye dabeş kirin. Ji rojhilat heta rojava taxên [[Seraî]], [[Takya]] û taxa [[Topxana]] hebûn. Envanterek sala 1920an nîşan da ku di wê demê de keleh li ser 506 xaniyan dabeş bûye. Ji wê demê ve hejmara xanî û rûniştvanan gav bi gav kêm bûye. Wek mînak di sala 1984an de 4466 kes di 375 malan de dijiyan lê serjimariya sala 1995an nîşan dide ku li kelehê tenê 1631 rûniştevan di 247 avahiyan de dijîn.<ref name="Mahallas"/> Heta vekirina rêya sereke ya bakur û başûr, kolanên li ser girê kelê ji deriyê başûr mîna çiqilên darê ber bi derve ve diçûn. Kolan di navbera 1 û 2,5 mêtre fireh bûn û dirêjiya wan ji 300 mêtre ji bo kuçeyên sereke heya 30-50 mêtre dirêj bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/Alleyways.php |sernav=Alleyways |tarîx=2009-04-03 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-04-03 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090403212601/http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/Alleyways.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Dîwarê dora kelehê ne dîwarekî kelehê yê berdewam e, dîwarên kelehê ya derve ji 100 xaniyên ku li hember hev hatine çêkirin pêk tê. Ji ber ku kele li ser gireke asê ya girê kelê an li nêzî wê hatine çêkirin, gelek ji van rûyan bi stunan hatine xurt kirin ku pêşî li hilweşîn û şemitandina avahiyan bigirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/PerimeterWall.php |sernav=Perimeter Wall |tarîx=2009-04-04 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-04-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090404205422/http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/PerimeterWall.php |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Nêzîkî 30 qesrên bajarî hebûn ku piraniya wan li kêleka kelehê hatibûn avakirin.<ref name="Houses">{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/Houses.php?page=1 |sernav=Houses |tarîx=2012-03-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2012-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120309060045/http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/Houses.php?page=1 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Mala herî kevn a zindî ya ku bi nivîsarek ewlehî hatiye dîrokkirin di sala 1893an de hate çêkirin. Xaniyên herî kevn dikarin li aliyê başûrê rojhilatê girê werin dîtin lê xaniyên li dora bakur di navbera salên 1930 û 1940an de têne dîtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/index1.php |sernav=ARCHITECTURAL HERITAGE 01 |tarîx=2009-07-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2009-07-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090705092334/http://www.erbilcitadel.org/ArchitecturalHeritage/index1.php |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/UrbanGrowth.php?page=1 |sernav=Urban Growth |tarîx=2012-03-09 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-01-26 |tarîxa-arşîvê=2012-03-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120309060051/http://www.erbilcitadel.org/UrbanContext/UrbanGrowth.php?page=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Berî destpêkirina teknîkên avahîsaziyê yên nûjen, piraniya xaniyên li ser kelehê li dora hewşeke hatine çêkirin. Korîdorek bilindkirî ku ber bi hewşê ve diçe xwedî banê rast û dergeheke bi qasê ku rê li ber dîtinên hewşê û hundirê avahiyê bigire, hêmanên taybet ên xaniyên li ser kelehê ne.<ref name="Houses"/> == Lêkolîn û restorasyon == [[Wêne:Citadel of Erbil, a street during the restoration work in 2014, near the Kurdish Textile and Cultural Museum.jpg|thumb|Dîmenek ji restorekirina sala 2014an ji nav kelehê.]] Di salên 2006 û 2007an de tîmek ji [[Zanîngeha Bohemya Rojava]], ligel tîma [[Zanîngeha Selahedînê]] a Hewlêrê, lêkolîn û nirxandineke berfireh li ser tevahiya kelehê pêk anîn. Di çarçoveya vê projeyê de, pîvandinên jeodezîkî yên kelehê hatin girtin û bi dîmenên satelaytê, wêneyên wênekêş ên birêkûpêk û wêneyên hewayî hatin berhev kirin ku nexşeyek û modela 3D ya dîjîtal a girêya kelehê û xaniyên li ser kelehê were çêkirin. Lêgerîna jeofîzîkî li hinek deverên kelehê hate kirin da ku şopên mîmariya kevnar ên ku di bin xaniyên heyî de hatine veşartin werin dîtin. Vekolînek arkeolojîk li ser qûntara rojavayî ya girê kelehê û vekirina xendeqek ceribandinê ya piçûk li beşa rojhilatê kelê pêk hatiye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/829459459 |sernav=Order Soricomorpha Gregory, 1910 |paşnav=Jaime |pêşnav=Woodman, Neal Péfaur, |tarîx=2008-03-01 |weşanger=DigitalCommons@University of Nebraska - Lincoln |oclc=829459459 }}</ref> Di sala 2012an de [[Komîteya Bilind a Berdewamkirin û Vejandina Keleha Hewlêrê]] biryar da ku heft deverên di hundirê kelehê de ji bo kolandinê bên destnîşankirin û ji bo lêgerîna bermahiyên dîwar û kelehên dîrokî yên kelehê, komîsyonê xala E hilbijart ji ber ku ew li aliyê bakurê rojavayê kelê ye, li rojavayê deriyê sereke (Bab Ehmedî), ku pêvajoya dîtina dîwarê dîrokî yê kelehê hêsan kir. Kolandinan di çar demsalên 2013, 2014 û 2015an de bi serokatiya Dr. [[Ebdullah Xurşîd]] û gelek şêwirmendên biyanî, ji Zanîngeha Cambridge li Brîtanya bi alîkariya Dr. [[John McCains]] berdewam kir. Beşek ji dîwarê keleha Hewlêrê hatiye dîtin ku ne xuya bû, tenê di nivîsên dîrokî de referans derbas dibin û tê gotin ku ev dîwar li derdora kelehê ne ku niştecihên kelehê bikarîn li hember êrîşên dijmin û dagirkeran bi vî dîwarî xwe biparêzin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherko |pêşnav=Jehan |sernav=Erbil Citadel and Its Lost Wall |url=https://www.academia.edu/91871479/Erbil_Citadel_and_Its_Lost_Wall |kovar=Erbil Citadel and Its Lost Wall }}</ref> Di sala 2008an de di dema xebatên avakirinê de goreke mezin ya Neo-Asûriyan li binê girê kelê hatibû dîtin. Piştre gor ji hêla Servîsa Antîk a herêmî û arkeologên [[Enstîtuya Arkeolojî ya Alman]] (DAI) ve hate kolandin. Her çend ev tirb di serdema antîk de hatibe talankirin jî lê dîsa jî kelûmelên ku ji sedsalên 8 û 7an ên berî zayînê ne di nav tirban de hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1159/isbn.978-3-8055-9094-5 |sernav=Copy Number Variation and Disease |tarîx=2009-03-24 |weşanger=S. Karger AG |isbn=978-3-8055-9093-8 |paşnavê-edîtor=Kehrer-Sawatzki |pêşnavê-edîtor=H. |paşnavê-edîtor2=Cooper |pêşnavê-edîtor2=D.N. }}</ref> Hevkariya di navbera Dezgeha Antîk û DAIê de bi lêkolîneke zêdetirê li ser gorê û bi vekolînek piçûk li nêzîk û lêkolîna jeofîzîkî ya derdorê gorê ku tê de xwendekarên [[Zanîngeha Selahedînê]] jî beşdar bibûn, di dawiya wê salê de hate berdewam kirin. Bi van lêkolînan hebûna mîmariya ji serdema Neo-Asûriyan û her weha lêkolîna zêdetir gorên sedsalên paşerojê hatin eşkere kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1016/b978-0-08-046884-6.00114-7 |sernav=Free Radicals and Reactive Oxygen Species |paşnav=Kehrer |pêşnav=J.P. |paşnav2=Robertson |pêşnav2=J.D. |paşnav3=Smith |pêşnav3=C.V. |tarîx=2010 |weşanger=Elsevier |rr=277–307 }}</ref> Di sala 2007an de [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] ji bo parastin û vejandina kelehê bi alîkariya [[UNESCO]]yê Komîsyona Bilind a Nûavakirina Keleha Hewlêrê (KBNKH) da ava kirin. Di 2 nîsana sala 2019 de NASA keleha dîrokî ya Hewlêrê wekî kevintirîn niştecihên mirovî yên ku bi domdarî bûye jingeha mirovan a li cihanê binav kir. == Statuya Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê == Di 8ê çileya sala 2010an de KBNKH û Desteya Dewletê ya Îraqî ji bo Antîk û Mîrateyan (SBAH) Keleha Hewlêrê pêşkêşî Lîsteya Temkî ya Iraqî ya şûnwaran kirin ku ji bo namzedkirina şûnwarên Mîrateya Cîhanî têne kategorîzekirin. Di diyarkirin a jibo [[UNESCO]]yê hate gotin ku "Keleh ne tenê li Rojhilata Navîn, di heman demê de li cîhanê yek ji cihên çandî yên herî dramatîk û balkêş e."<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/tentativelists/5479/ |sernav=whc.unesco.org/en/tentativelists |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-01-27 }}</ref> Di adara sala 2010an de du peymanên din di navbera HCECR û [[UNESCO]]yê de hatin îmzekirin û hate diyarkirin ku parêzgeha Hewlêrê bi 13 milyon dolaran ji bo projeya vejenê were fînanse kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://whc.unesco.org/en/list/1437/ |sernav=Erbil Citadel |paşnav=Centre |pêşnav=UNESCO World Heritage |malper=UNESCO World Heritage Centre |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2023-01-27 }}</ref> Xebatên restorasyonê yên destpêkê di hezîrana sala 2010an de hatin destpêkirin. Keleh di 21ê hezîrana sala 2014an de beşdarî [[Lîsteya Mîrateyên Cîhanê ya UNESCOyê]] bû. == Galerî == <gallery> Wêne:An alley, Citadel of Erbil, during the restoration work in 2014.jpg|Dîmenek ji kolanek li Keleha Hewlêrê, di dema xebatên restorasyona sala 2014an de. Wêne:Citadel of Erbil, during the restoration work of its buildings, 2014.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:A street within the Citadel of Erbil during the restoration work, 2014.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:Citadel of Erbil, a street during the restoration work in 2014, near the Kurdish Textile and Cultural Museum.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:Citadel of Erbil, restoration work of some old buildings, 2014.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:Citadel of Erbil, the Grand Mosque, 2014, during the restoration work.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:Restoration work of some old buildings at the Citadel of Erbil, 2104.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:The wall of the Citadel of Erbil in 2014, during the restoration work.jpg|Keleh di dema xebata restorekirina sala 2014an de. Wêne:A traditional house in Erbil Citadel. 02.jpg|Hewşa xaniyekî kevneşopî li Keleha Hewlêrê. Wêne:A traditional house in Erbil Citadel. 14.jpg|Hewşa xaniyekî kevneşopî li Keleha Hewlêrê. Wêne:A traditional house in Erbil Citadel. 09.jpg|Nexş û hûrgulî li xaniyek kevneşopîyê li Keleha Hewlêrê. Wêne:A traditional house in Erbil Citadel. 13.jpg|Nexş û hûrgulî li xaniyek kevneşopîyê li Keleha Hewlêrê. Wêne:A traditional house in Erbil Citadel. 12.jpg|Eywanek di xaniyekî kevneşopî de li Keleha Hewlêrê ya bi destanên xemilandî. Wêne:Archaeological_Erbil_Citadel_wall_archaeological.jpg|Dîwarê Keleha Hewlêrê Wêne:Dilapidated_old_houses_around_the_Citadel_of_Erbil.jpg|Xaniyên kevn ên wêranbûyî yên li derdora kelehê Wêne:قه_لا_ى_هه_ولير.jpg |Xaniyên kevn ên li derdora kelehê </gallery> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Citadel of Erbil}} {{Mîrateya Cîhanî ya UNESCOyê li Kurdistanê}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 5an b.z.]] [[Kategorî:Cihên arkeolojîk li Iraqê]] [[Kategorî:Cihên turîstîk li Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Iraqê]] [[Kategorî:Navenda Hewlêrê]] 4kvwxqjdxiijpws6sil1bdoh85vc0qu Superleheng 0 89371 2005960 1999080 2026-05-01T08:34:27Z Avestaboy 34898 2005960 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} [[Wêne:Connecticut ComiCONN Superhero Mascot..jpg|thumb|[[Karîkatur]]ek ji superlehengekê yê orjînal]] '''Superleheng''' an jî '''superqehreman''' karekterekî aşopî ye ku bi gelemperî bi [[Hêza super (şiyan)|hêzên sermirovî]] an alavên [[teknolojiya bilind]]yê, ku bi wî mirovahî diparêze û li hemberê xirabiyê re şer dike. Bi gelemperî superlehengan bi wêrekeke mezin û karakterekî rûmetdar ne. Ewna pir caran nasnameya xwe ya rastîn bi kostûmê xwe veşêrin û li binî bernavkekê xuya dinin. Di çîrokan de, dijberên wan cinawir an kesên xirabîn in, lê ew jî xwe ji karesatên xwezayî û candarên derveyî digirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |malper=[[Merriam-Webster]] |roja-gihiştinê=2020-09-07 |ziman=en |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Yekem [[xêzeroman]]ên superlehengan li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] di 1930an de hatine çêkirin; [[Superman]] yekem superleheng e. == Xuyê superlehengan == === Bi giştî === Kesê superlengê [[arketîp]] jîyana xwe bêsînor ji bo kesên din xetere dike. Berevajî dijberên xwe, superleheng morala bilind diparêze û tenê gava ku ew nehişt be dijberên xwe dikuje.<ref name="Stewart2022">{{Jêder-malper |url=https://worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |sernav=The "Superhero" Trademark: how the name of a genre came to be owned by DC and Marvel, and how they enforce it |malper=World Comic Book Review |tarîx=2022-05-06 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240926162856/https://www.worldcomicbookreview.com/2017/06/01/superhero-trademark-name-genre-came-owned-dc-marvel-enforce/ |roja-arşîvê=26 îlon 2024 |paşnav=Stewart |pêşnav=D. G. }}</ref> Pir superlehengan bi çîrokeke jêdera xwe ne li ku jêdera hêz û biryara wan ji bo rindî bikoşin tê vegotin. Bi gelemperî, superlehengan hêza xwe bi teknolojiya pêşkeftî ([[Batman (superleheng)|Batman]], [[Iron Man (superleheng)|Iron Man]]),<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Science of Superheroes |paşnav1=Gesh |pêşnav1=Lois H. |weşanger=John Wiley & Sons |sal=2002 |isbn=978-0-471-02460-6 |beş=The Dark Knight: Batman: A NonSuper Superhero |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20151106212533/http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf |roja-arşîvê=6 çiriya paşîn 2015 |rewşa-urlyê=zindî |paşnav2=Weinberg |pêşnav2=Robert |urlya-beşê=http://media.wiley.com/product_data/excerpt/00/04710246/0471024600.pdf }}</ref> guherînek biyolojîkî ([[Spider-Man]], [[Fantastic Four]]),<ref name="Lovece2008">{{Jêder-nûçe |paşnav=Lovece |pêşnav=Frank |lînka-nivîskar=Frank Lovece |tarîx=16 tîrmeh 2008 |sernav=''The Dark Knight'' |url=http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141107082934/http://www.filmjournal.com/filmjournal/esearch/article_display.jsp?vnu_content_id=1003828021 |roja-arşîvê=7 çiriya paşîn 2014 |roja-gihiştinê=5 sibat 2009 |weşanger=(movie review) [[Film Journal International]] |jêgirtin=Batman himself is an anomaly as one of the few superheroes without superpowers }}</ref> qezayek di dema ceribandinek ([[Hulk]], [[Flash (superleheng)|Flash]]) de digirin.<ref>{{Jêder-nûçe |paşnav=Niccum |pêşnav=John |tarîx=17 adar 2006 |sernav='V for Vendetta' is S for Subversive |url=http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20131114224059/http://www2.ljworld.com/news/2006/mar/17/v_vendetta_s_subversive/?arts |roja-arşîvê=14 çiriya paşîn 2013 |xebat=[[Lawrence Journal-World]] |cih=[[Lawrence, Kansas]] }}</ref>Lê ewna dikarin di heman demê de hêzên xwe ji eslê xweya derveyî erdê ([[Superman]]) an jî efsûnê deyn bikin ([[Doctor Strange]], [[Phantom Stranger]]). Bi gelemperî, wergirtina hêzên super, mîna Hulk an Spidermanê, dibe sedema kêmtir guhertinên fîzîkî yên naskirî. Nimûneyên wan jêhatîbûnên sermirovî bi gelemperî hêza sermirovî ne, şiyana firînê, hişmendiyên hişk an hêza derxistina wizeyê bi şêwazên cûrbecûr (mînak; kelîjan, [[Ronahî (fizîk)|ronahî]] û pejn).<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |sernav=Superhero Definition & Meaning |tarîx=22 adar 2016 |roja-gihiştinê=26 adar 2016 |weşanger=Merriam-Webster |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141105205405/http://www.merriam-webster.com/dictionary/superhero |roja-arşîvê=5 çiriya paşîn 2014 }}</ref> Elementek tîpîk û stîlîstîk a superlehengan hebûna paniya [[Axîleûs]] e, bi heman rengî li cîhê ku pelika dara zîrfonê ket ([[Sigurd]] ji [[Destana Nibelungan]]).<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Superhero: The Secret Origin of a Genre |paşnav=Coogan |pêşnav=Peter |weşanger=[[MonkeyBrain Books]] |tarîx=25 tîrmeh 2006 |isbn=1-932265-18-X |cih=Austin, Texas |url=http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200303224707/http://www.monkeybrainbooks.com/Superhero.html |roja-arşîvê=3 adar 2020 |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=28 adar 2020 }}</ref> Mînakî hêzên Superman nêzê krîptonîta kesk diçe û vê yekê ew zirar dibe. Hin superlengan ji vê şemayê de diçin.<ref name="Stewart2022" /> Berevajî nimûneyên klasîk, ew bê berpirsiyarî vebizav dikin, vekirî kiziyan nîşan dikin an çewtî dikin.<ref name="Stewart2022" /> Mînakî, Wolverine hov û bêsaziş e, [[Spider-Man]] şaşiyên xwe yên mirovî diyar dike û Hulk bi veguherînên xwe yên bêsînor ve mirovên bêguneh tehdît dike. Ji hêla din ve, superlengên din, tenê ji bo destmêzê dixebitin, wekî [[Luke Cage]] û hevkarê wî [[Iron Fist]].<ref name="Stewart2022" /> Superlehengên din ên atîpîkî bi eslê zenûn in, wekî [[cin]]an [[Hellboy]], [[Spawn]] û [[Ghost Rider]], an ew superbedrikên berê ne, wek [[Venom]], [[Elektra (xêzeroman)|Elektra]] an [[Catwoman]]. Ji wan re bi gelemperî [[dijleheng]]an tê gotin.<ref name="Stewart2022" /> === Tekoşîna li hemberê bedrikan === Superlehengan hema hema her dem li dijî dijberek ku, wekî wan, bi şiyanên sermirovî û nasnameyeke taybetî ye. Piraniya ewna ji komek ji bedrikên ku bi çîrokekî superlehengan ya taybetî ve girêdayî ne têne peywirdarkirin. Mînakî Superman bi gelemperî re têkilî bi [[Lex Luthor]] re heye, yek ji dijberên herî girîng ên Batmanê [[Joker]] e.<ref name="Lovece2008" /> === Kostûm û navgîn === Taybetmendiyeke superlehengan dikare kostûmê taybetî be. Ev ji bo ku wê nas bike û dibe ku nasnameya veşarî jî bike (mînak; bi [[rûpoş]]).<ref name="Adler2018">{{Jêder-malper |url=https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |sernav=When Marvel and DC Teamed Up to Own Super Heroes |malper=The Escapist |tarîx=2018-11-29 |roja-gihiştinê=2024-04-20 |ziman=en-US |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240420055636/https://www.escapistmagazine.com/when-marvel-and-dc-teamed-up-to-own-super-heroes/ |roja-arşîvê=20 nîsan 2024 |paşnav=Adler |pêşnav=Adam }}</ref> Nimûne wek mînak Batman û Spider-Man in. Vebijarkên (wek mînak. Kembera Batman, Batmobile) bi gelemperî di sêwirana heman de ye.<ref name="Adler2018" /> Ew kostûman her gav ne pêdivî ye ku rengîn bin, lê pir caran bi nirxa naskirinê ne.<ref name="Adler2018" /> === Hevbendî === Pir superlehengan bi tenê çalak in, lê komên superleheng di dîroka [[Xêzeroman|xezeromanan]] de pêk hatine. Mînakên naskirî [[X-Men]], [[Gen¹³]], [[Fantastic Four,]] [[Justice League of America]] (bi kurtasî; JLA) û [[The Avengers]] in. Di heman demê de rêhevalên superleheng (bi înglîzî: ''Sidekicks'') an dilsozên nêziktirîn ên ku lehengê piştgirî dikin rolekeke mezin dilîzin. Ji ber vê yekê hevalê Batman [[Robin ( xêzeroman)|Robin]] û çokarê wî [[Alfred Pennyworth]] he ne. Gelek superlehengên mêr bi hevaleke mirî ya normal ne (Superman bi Louis Lane, [[Captain Future]] bi Joan Randall , [[Tarzan]] bi Jane).<ref name="Ulaby2006">{{Jêder-malper |url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |sernav=Comics Creators Search for 'Super Hero' Alternative |malper=NPR.org |tarîx=27 adar 2006 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130922153228/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=5304264 |roja-arşîvê=22 îlon 2013 |paşnav=Ulaby |pêşnav=Neda }}</ref> == Dîrok û pêşketina superlehengan == === Pêşhatiyên mîtolojiyê û wêjeyî === Ji [[Serdema Kevnare|serdema kevnare]] yê de destan derbarê lehengên sermirovî, wek mînak [[Hêraklês]] û [[Axîleûs]] de he ne.Dadger [[Samson]] jî bi hêzeke sermirovî ye. Di heman demê de di mîtosên din de jî hejmarên ku bi hin awayan dikarin wekî pêşhatiyên superlehengên nûjen têne hesibandin, mînakî Väinämöinen di [[Kalevala]] fînî de. Nimûneyek ji adaptasyona dîrekt a lehengê mîtolojîk rêzeya xêzeromana [[Thor ( superleheng)|Thor]] e.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Einführung |paşnav=Nehrlich |pêşnav=Thomas |weşanger=Lukas Etter/Thomas Nehrlich/Joanna Nowotny |rr=27–33 |isbn=978-3-8376-3869-1 |cih=Bielefeld , Almanya |ziman=de }}</ref> Pêşengên superlehengên nûjen dikarin ji sedsala 19an paşde bêne şopandin. [[Sherlock Holmes]] û [[Allan Quatermain]] wekî kesayetiyên wêjeyî yên bi jêhatîyên taybetî ve pêş de yin. Her wiha romanên lênûsk derbarê [[Buffalo Bill]], [[Zorro]], [[Robin Hood]], [[Tarzan]] an [[Spring Heel Jack]] de li herêma îngilîzîpeyv bandoreke hebû. Karaktên [[Pulp Magazine]] 'an wek mînak [[Doc Savage]] û [[The Shadow]] roleke dîrekt dilîstin. === Serdema zerîn a xêzeromanên superlehengan === [[Wêne:Action_comics_1_cgc_9-point-0_vincent_zurzolo.jpg|thumb|Yekem lênûska Action Comic bi Superman wek superleheng]] Di sala 1938an de, çîrokek bi Superman re, ku ji hêla [[Jerry Siegel]] û [[Joe Shuster]] ve hat afirandin, ji bo cara yekem di rêzeya [[Action Comics]] de derket.<ref name="DenGeek">{{Jêder-malper |url=https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |sernav=The Punisher and The Dark Myth of the Real Life Vigilante |malper=[[Den of Geek]] |tarîx=20 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807151218/https://www.denofgeek.com/culture/the-punisher-and-the-dark-myth-of-the-real-life-vigilante/ |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Sokol, Tony }} January 20, 2019</ref> Her çend lehengê bikostûm bi navê [[The Phantom]] li pêşiya Superman di xêzeromanên rojnameyî de xuya bû, Superman bi gelemperî wekî superleheng yekem tê hesibandin. Ew berê gelek taybetmendiyên superlehengan nîşan dabû, nemaze nasnameya veşartî, hêzên sermirovî û kostûm.<ref name="DenGeek" /> Bersiva Superman pir erênî bû û di mehên paşê de, DC Comics bi [[Hawkman]], [[Flash (superleheng)|Flash]], [[Green Lantern]], [[Batman ( superleheng|Batman]] û hinekî paşê [[Robin ( xêzeroman|Robin]] û [[Wonder Woman]], yekem superlehenga jin, pêk anî. Her çend DC di destpêkê de li ser sûka xêzeromanên superlehengan serdest kir, weşangerên din zû şopandin, di nav de [[Fawcett Comics]] bi [[Shazam (DC Comics)|Captain Marvel]] û [[Marvel Comics]] (dûv re Atlas pê ve têkildar Timely) bi superlehengan [[Human Torch]] und [[Sub-Mariner]]. Wê hingê bû ku [[Will Eisner]] dest bi hilberîna xwe ya xêzeroman a [[The Spirit]], karektera ku hin taybetmendiyên superlehengê ku bi lez gelek fanan qezenc kir. Yekem parodiya janrê, [[Plastic Man]], ji hêla [[Quality Comics]] ve hat weşandin.<ref name="LA Times">{{Jêder-malper |url=https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |sernav=The Wild West : Executions Staged by Vigilantes Marred Justice in the 1880s |malper=[[Los Angeles Times]] |tarîx=30 nîsan 1992 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2020 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200807183104/https://www.latimes.com/archives/la-xpm-1992-04-30-nc-1718-story.html |roja-arşîvê=7 tebax 2020 |nivîskar=Crawford, Richard }} April 30, 1992</ref> Superlehengên wê demê bi gelemperî mêrên spî bi temenê ciwan heta temenê navîn ji asta navîn û jorîn bûn.<ref name="Ezine">{{Jêder-malper |url=https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |sernav=A History of Historical Superheroes and Masked Vigilantes |malper=Ezine Articles |tarîx=4 tîrmeh 2024 |roja-gihiştinê=5 tîrmeh 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240705171947/https://ezine-articles.com/a-history-of-historical-superheroes-and-masked-vigilantes/ |roja-arşîvê=5 tîrmeh 2024 |nivîskar=Irvine, Clarke }}</ref> Di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de, tevî ku limitkirina kaxizê û bangkirina gelek nivîskaran û xêzkaran ji bo şerê, di nav gel de populerbûna karakterên superleheng zêde bû.<ref name="Ezine" /> Di vê fazê de, xêzeromanên ku tê de superleheng li hemberê dewletên tewere şer kirin hatibûn weşandin him jî lehengên welatparêz mîna [[Captain America]] hatin afirandin.<ref name="Ezine" /> Hêjayî gotinê ye ku, gelek kostûman bi îmakirina ala Amerîka , wek mînak bikaranîna rengên wê alê an stêrkên ku li ser wan kostûman hatî xêzkirin.<ref name="Ezine" /> Piştî şer populerbûna superlehengan derbas bû. Parêzvanê exlaqî [[Fredric Wertham]] pirtûka xwe [[Seduction of the Innocent]]nivîsand, di wê berhemê de ew angaşt kir ku xêzeroman ji bo sûcdarkirina ciwanan sedem e.<ref name="Ezine" /> Wî her wiha got ku xêzeromanên superlehengan bi îmayên apore ne . Xêzeromanên tirsnak û polisye jî hatin êrîş kirin. Di bersiva îthamên Wertham de, [[Koda xêzeromanan]], ku bi pratîkî tundî û zayendî di xêzeromanên superlehengan de qedexe kir, hate tê xistin.<ref name="Ezine" /> Di destpêka 1950an de, superlehengan hema ji cihê bûyerê winda bûn, tenê çîrokên karakterên herî navdar (Wonder Woman, Batman û Superman) hatin weşandin.<ref name=":3">Bell, Karl. "8 The Decline and Demise of Spring-heeled Jack". The Legend of Spring-Heeled Jack: Victorian Urban Folklore and Popular Cultures, Boydell and Brewer: Boydell and Brewer, 2012, pp. 200-222. https://doi.org/10.1515/9781782040392-010 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240926162357/https://www.degruyter.com/document/doi/10.1515/9781782040392-010/html|date=September 26, 2024}}</ref> Gelek xêzeromanên tirsnak û polisye hatin rawestandin û gelek weşanxaneyên piçûk îflas kirin. Wekî din, televîzyona ku nû derdiket pêşbaziya xêzeromanan kir.<ref name=":3" /> === Vejîna xêzeromanên superlehengan („Serdema zîvîn“) === Di sala 1956an de, DC Comics guhertoyek nû ya Flashê derxist ku yekser biserkeftî bû. Paşê pargîdanî [[Hawkman]], [[Green Lantern]] û çendên din piranî bi nêzîkatiyek nûjentir, bi bingeha [[honaka zanistî]] vejand. DC di heman demê de rêzeyeke tîmî bi stêrkên herî mezin ên weşanxaneyê , [[Justice League of America.|Justice League of America]] re dest pê kir. Bi serfiraziya DC-yê teşwîq kir, weşanger û nivîskarê Marvel [[Stan Lee]], li gel xêzkarên wekî [[Jack Kirby]] û [[Steve Ditko]], gelek rêzeyên superlehengan jî afirandin. 1961 bi Fantastic Four re, yekemîn rêza superlehengan ya nû ya Marvel derket.Lee giranî da ser nakokiya kesane û pêşkeftina karakteran, ya ku superlehengên tekûz yê 1940an bi piranî kêm bû. Di vî nifşê nû yên superlehengan de [[Thing]], [[Spider-Man]], [[Hulk]] û [[X-Men]] hebûn. Di dawiya salên 1960î û destpêka 1970î de, superlehengên ne spî di xêzeromanên Marvel de xuya bûn. Yê yekem [[Black Panther]], keyê dewleta aşopî ya piçûk a Afrîkayê Wakanda bû. Mînakên din [[Luke Cage]], kirêgirtiyek [[afroamerîkî]], û Shang Chi, hunermendek leşkerî yê asyayî ne. Tevî rêwerziya xweya nû, ev kesayet bi nisbet pir caran stereotipî bûn. Cage karanîna zimên li ser bingeha fîlmên berî ên blaxploîtasyonê yên wê demê, û karakterên asyayî hema hema bi tevahî di kung fu an karateyê de jêhatî bûn.<ref>''Japan Pop!: Inside the World of Japanese Popular Culture'', p. 262 {{ISBN|0-7656-0560-0}}</ref> Di vê demê de, ji Wonder Womanê ve cara yekem, di xêzeromanên superlehengan de karakterên jin ên bihêz xuya bûn. Di destpêka 1960an de, ew ''Invisible'' [[Invisible Girl]] û [[Marvel Girl]] wekî jinên lawaz hatin tê xistin, bi piranî ji hêla lehengên mêr ve hatin rizgarkirin. Lêbelê, di salên 1970î de, ev kesayet bêtir jixwebawer bûn û karakterên jin ên nû, bihêz derketin. Spider-Woman, [[Storm ( Marvel|Storm]], [[Mrs. Marvel]] ên Marvel û [[Power Girl]] a DCyê çend mînak in, lê her du paşîn femînîstên tundrew bûn. === Derketina mijarên tarî („Serdema bronzî a xêzeromanên superlehengan ) === "Serdema Zîv" a bi kêf bi çapa Amazing Spider-Man ji sala 1973ê „The Night Gwen Stacy Died“ bi dawî bû. Di vê lênûskê de, Gwen Stacy, kesayetek bicih û hevala Spider-Man, bi trajîkî dimire.<ref>{{Jêder-malper |url=http://reconstruction.eserver.org/034/bl |sernav=The Night Gwen Stacy Died. The End of Innocence and the Birth of the Bronze Age. |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110726034938/http://reconstruction.eserver.org/034/bl |tarîxa-arşîvê=2011-07-26 |paşnav=Blumberg |pêşnav=Arnold }}</ref> Vê yekê xala werçerxê nîşan kir ji ber ku berê ne adet bû ku bila kesayetiyek wisa piştgir bimre. Bi destpêka 1980an, Marvel Comics gelek antî-lehengên serfiraz afirandin, di nav wan de Punisher, Wolverine ji X-Men, û ji nû ve tercimekirina nû ya Daredevilê [[Frank Miller]]. Van kesayetan bi gumanan êş kişandin û ji hêla rabirdûyek tarî ve trawmatîze bûn. Ji ber vê yekê malbata Punisher ji hêla mafyayê ve hate kuştin, û Wolverine her gav li dijî hestên wî yên ajalî şer dikir . Daredevil çîroka paşxaneke nû stend ku tê de ji hêla bavê xweyê serxweş ve hate lêxistin. Vê bûyerê û zarokatiya wî ya dijwar di [[Hell's Kitchen]] de jiyana wî ya paşê diyar kir.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Daredevil. Roulette. |paşnav=[[Frank Miller|Miller, Frank]] û yên din |weşanger=Shooter, James |sal=1983 |cild=Volume 1 |cih=New York City |ziman=en }}</ref> Di 1985an de, weşanxaneya DC biryar da ku di rêzeya ''[[Crisis on Infinite Earths]]'' de tevahiya cîhanên hevhesû yê DC-ê hil beweşîn e û wekî beşek ji 50-saliya xwe û gelek pirsgirêkên têgihîştina xwendevanên nû gerdûneke nû çêbike. Armanc jêbirina nakokiyên heyî û bidawîkirina tevliheviya di derbarê lehengên bi heman navî de li cîhanên cihêreng ên paralel bû, ji ber ku piştî ''Crisis'' ji her lehengê re tenê guhertoyek hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |sernav=The Annotated Crisis On Infinite Earths |tarîx=2016-03-11 |tarîxa-gihiştinê=2022-04-24 |ziman=en |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201108110709/https://www.prismnet.com/~woodward/chroma/crisis.html |tarîxa-arşîvê=2020-11-08 |paşnav=Woodward |pêşnav=Jonathan }}</ref> Veavakirina di rêzeya piçûk [[Watchmen]] (1986) de bi dawî bû. [[Alan Moore]] û [[Dave Gibbons]] cîhanek ji lehengên perçebûyî, vekişiyayî, û hetta sosiyopatîk afirandin. Di heman demê de, Frank Miller ''The Dark Knight Returns'', çîrokek li ser Batmanê bi temenê kal ku ji karbesê vedigere , çêkir.Rêze leheng wekî mirovekî dîn ajotî, ji ber kuştina dêûbavên wî li ber çavên wî trawmatîze bû, û bi ceribandinê re civak bi zorê li gorî vîna xwe teşe da. Hin rexnegiran dibawerînin ku ev meyl li gorî xîreta 1980an bû. Di vê demê de kesayetek ku bi fedakarî ji bo qenciyê şer dikir êdî ew qas pêbawer bû; Ji aliyek din ve, karakterên wêranker an ji xwe-guman, şêweyek vegotinê ya nû pêşkêşî kirin. Serkeftina ''Watchmen'' û ''The Dark Knight Returns'' cûrbecûr texlîdan; bi destpêka salên 1990î de, antîleheng hema bibû norm. Di salên 1990an ên paşîn de, rêgezek dijber dest pê kir ku hewl da ku superlehengên klasîk ji nû ve vejîne. Sernavên wekî ''[[Astro City]]''-a [[Kurt Busiek]] û ''[[Tom Strong]]''-ê Alan Moore mînakên vê bîranînê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.seriejournalen.dk/sj_indhold.asp?ID=32 |sernav=An Interview with Chris Claremont |malper=Comic Zone |tarîx=1 gulan 1996 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070928040416/http://www.seriejournalen.dk/tegneserie_indhold.asp?art=&ID=32 |roja-arşîvê=28 îlon 2007 |paşnav1=Kristiansen |pêşnav1=Ulrik |paşnav2=Sørensen |pêşnav2=Tue }}</ref> == Superlehengên navdar == Li jêr lîsteya superlehengên herî navdar in: {| class="wikitable sortable" !Superlehengan !Sala beyankirî |- |[[Spider-Man]] |Tebaxa 1962an |- |[[Superman]] |Hezîrana 1938an |- |[[Hulk (superleheng)|Hulk]] |Gulana 1962an |- |[[Batman (superleheng)|Batman]] |1939 |- |[[Iron Man (superleheng)|Iron Man]] |1963 |- |[[Wonder Woman]] |1942 |- |[[Fantastic Four]] |Mijdara 1961 |- |[[Green Lantern]] |1940 |- |[[Captain America]] |Adara 1941 |- |[[X-Man]] |1963 |- |[[Daredevil (superleheng)|Daredevil]] |Nîsana 1964 |- |[[Blade]] |Tîrmeha 1973 |- |} == Binerê == * [[Leheng]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons|Superheroes}} {{Wîkîferheng}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Leheng]] [[Kategorî:Superleheng| ]] [[Kategorî:Xêzeçîrok]] 2dc49rmfulphkh50bamdrj6pkglcvm8 Atîka (parêzgeh) 0 98762 2005842 1811367 2026-04-30T16:04:09Z TU-nor 32924 Fictitious flag. 2005842 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | nav = Atîka | navê_rastî = Περιφέρεια Αττικής | wêneyê_alayê = | wêneyê_nexşeyê = Attiki in Greece.svg | sernavê_nexşeyê = Nexşeya herêmên Yewnanistanê | temamiya_qadê_km2 = 3808.10 | gelhe = 3.828.434 | sala_nifûsê = 2011 | dem1 = * UTC+2 (EET) * UTC+3 (EEST) (Havîn) | malper = [http://www.patt.gov.gr/ patt.gov.gr] }} '''Atîka''', (grekiya nûjen: Αττικής, ''Attikís'') yek ji 13 herêmên îdarî yên Yewnanistanê ye. Di nav herêmê de parêzgehên Atîna, Atîkaya Rojhilat, Atîkaya Rojava û parêzgeha Pireyê cih digire. Herêm nîvgiraveke Derya Egeyî ye. Piştî serdema klasîk, bû yek ji herêmên herî girîng ên cîhana antîk. == Rêveberî == Herêm bi heşt navendên yekeyên îdarî ya herêmî hatiye dabeş kiriye ev in:<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |sernav=http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper= |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110515171601/http://www.kedke.gr/uploads2010/FEKB129211082010_kallikratis.pdf |tarîxa-arşîvê=2011-05-15 |rewşa-urlyê=mirî |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> * [[Atîna Bakûr]] * [[Atîna Rojava]] * [[Atîna Navîn]] * [[Atîna Başûr]] * [[West Attîka]] * [[Rojhilata Attîka]] * [[Piraeus]] * [[Giravên Attîka]] == Civatê mezin ên parêzgehê == [[Wêne:2011 Attica.png|thumb|270px]] * [[Acharnes|Acharnés (Αχαρνές)]] * [[Agia Paraskevi|Agía Paraskeví (Αγία Παρασκευή)]] * [[Agios Dimitrios|Ágios Dimítrios (Άγιος Δημήτριος)]] * [[Aigaleo|Aigáleo (Αιγάλεω)]] * [[Alimos|Alimos (Άλιμος)]] * [[Athens|Athína (Αθήνα)]] * [[Chalandri|Chalándri (Χαλάνδρι)]] * [[Galatsi|Galátsi (Γαλάτσι)]] * [[Glyfada|Glyfáda (Γλυφάδα)]] * [[Ilion, Greece|Ílion (Ίλιον)]] * [[Ilioupoli|Ilioúpoli (Ηλιούπολη)]] * [[Kallithea|Kallithéa (Καλλιθέα)]] * [[Keratsini|Keratsíni (Κερατσίνι)]] * [[Kifissia|Kifissia (Κηφισιά)]] * [[Korydallos|Korydallós (Κορυδαλλός)]] * [[Marousi|Maroúsi (Μαρούσι)]] * [[Nea Ionia|Néa Ionía (Νέα Ιωνία)]] * [[Nea Smyrni|Néa Smýrni (Νέα Σμύρνη)]] * [[Nikaia, Attica|Níkaia (Νίκαια)]] * [[Palaio Faliro|Palaió Fáliro (Παλαιό Φάληρο)]] * [[Piraeus|Peiraiás (Πειραιάς)]] * [[Peristeri|Peristéri (Περιστέρι)]] * [[Vyronas|Výronas (Βύρωνας)]] * [[Zografou|Zográfos (Ζωγράφος)]] {{Parêzgehên Yewnanistanê}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên 1987an li Yewnanistanê]] [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1987an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] 4xkeppbmfgifnim8k2zinl22afkxbo8 Metroya bajarê New Yorkê 0 123899 2006031 1878799 2026-05-01T10:11:57Z Kurê Acemî 105128 2006031 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}} [[Wêne:R160 E enters 42nd Street.jpg|thumb|300px|Metroya E ku ji deh vagonên R160Ayê pêk tê, dikeve stasyona Termînala Otobusan a Birêvebiriya 42an a Kolana-Portê]] [[Wêne:NYC subway-4D.svg|thumb|300px|Nexşeya rêya hesinî û rawestgehên Metroya Bajarê New Yorkê]] [[Wêne:Times Square-42nd Street Entrance.JPG|thumb|300px|Deriyê Stasyona Otobusê ya Cadeya Tîmes- 42ê]] '''Metroya bajarê New Yorkê''', (bi inglîzî: New York City Subway) toreke metroyê ye ku li bajarê [[New York City|New York]] a [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye. Metroya New Yorkê di 9ê cotmeha 1863an de hat vekirin û yekem rawestgeha metroyê di 27ê cotmeha 1904an de hatiye vekirin. Metroya New Yorkê, yek ji kevintirîn pergalên veguheztina navbajariyên li cîhanê ye. Sîstema metroya New Yorkê xwediyê tora metroya herî mezin a cîhanê ye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nycsubway.org/wiki/Subway_FAQ:_Facts_and_Figures |sernav=nycsubway.org: Subway FAQ: Facts and Figures |malper=www.nycsubway.org |roja-gihiştinê=2021-12-23 }}</ref> û dirêjahiya tora metroyê 1370 kîlomêtre ye. Metro, ji 27 xet û 472 rawestgehan pêk tê.<ref name=":1">{{Jêder-malper |url=http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |sernav=mta.info {{!}} Facts and Figures |malper=web.mta.info |roja-gihiştinê=2021-12-23 |roja-arşîvê=2014-09-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20140912073839/http://web.mta.info/nyct/facts/ridership/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Metroya New Yorkê, ji xeynî hinek xetên ku di rewşên wekî acîl û karesatan de nîv-dem dixebitin, her rojên salê, 24 saetan dixebite.<ref>{{Jêder-malper |url=https://new.mta.info/guides/riding-the-subway |sernav=Riding the subway |malper=MTA |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-12-23 }}</ref> Di warê hejmarên rêwiyan ên salane de, pergala herî qelebalix a veguhestina navbajariyê li Nîvkada rojava û cîhana rojava ye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://web.mta.info/nyct/facts/ffsubway.htm |sernav=mta.info {{!}} Facts and Figures |tarîx=2013-06-22 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-12-23 |roja-arşîvê=2013-06-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130622005105/http://web.mta.info/nyct/facts/ffsubway.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Metroya New Yorkê nehemîn pergala herî qelebalix a metro ya li cîhanê ye. Di sala 2017an de metroyê zêdeyî 1,72 mîlyar rêwî, di nava hefteyê de 5,6 mîlyon rêwî û di dawiya hefteyê de jî bi giştî 5,7 mîlyon rêwî ragirtiye.<ref name=":1"/> == Dîrok == Metroya New Yorkê yekem car di 9ê cotmeha 1863an de wekî xetek trenê ya li ser erdê hate çêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.columbia.edu/~brennan/beach/chapter25.html |sernav=Beach Pneumatic |tarîx=2007-10-06 |malper=web.archive.org |roja-gihiştinê=2021-12-23 |roja-arşîvê=2007-10-06 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20071006030205/http://www.columbia.edu/~brennan/beach/chapter25.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di salên 1870an de tuneleke wagonên bin erdê ku 95 metre dirêj dibe û di xebatê de bû, ji aliyê [[Alfred Ely Beach]] ve hate çêkirin.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.history.com/this-day-in-history/new-york-city-subway-opens |sernav=New York City subway opens |paşnav=Editors |pêşnav=History com |malper=HISTORY |ziman=en |roja-gihiştinê=2021-12-23 }}</ref> Yekem xeta trênê ya binerdê ya New Yorkê di 27ê cotmeha 1904an de hate çêkirin. Ev xet ji şaredariyê heta ceddeya 145emîn û [[Broadway]]ê diçû.<ref name=":0"/> Dirêjahiya wê 14,7 km bû û 28 rawestgehên xetê hebû. Xet ji hêla Pargîdaniya Transît Rapid a Interborough (IRT) ve dihate xebitandin. Piştre re xetên metroyê di sala 1905an de heta [[Bronx]], di 1907an de heta [[Brooklyn]] û di 1915an de heta [[Queens]] hatin dirêj kirin.<ref name=":0" /> == Xetên Metroyê == {| class="wikitable" ! Nîşan ! Xet ! Rê |- ! colspan="3"| IRT (Division A) |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #E20F00" | '''Xeta IRT Broadway-Seventh Avenueê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-1.svg|25px|link=1 (New York metrosu)]] | Broadway–Seventh Avenue Local | Van Cortlandt Park–242nd Street - South Ferry |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-2.svg|25px|link=2 (New York metrosu)]] | Seventh Avenue Express | Wakefield–241st Street - Flatbush Avenue–Brooklyn College/New Lots Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-3.svg|25px|link=3 (New York metrosu)]] | Seventh Avenue Express | Harlem–148 Street - New Lots Avenue |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #007527" | '''Xeta IRT Lexington Avenueê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-4.svg|25px|link=4 (New York metrosu)]] | Lexington Avenue Express | Woodlawn - Crown Heights–Utica Avenue/New Lots Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-5.svg|25px|link=5 (New York metrosu)]] | Lexington Avenue Express | Eastchester–Dyre Avenue/Nereid Avenue - Flatbush Avenue–Brooklyn College/New Lots Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-6.svg|25px|link=6 (New York metrosu)]]<br/>[[Wêne:NYCS-bull-trans-6d.svg|25px]] | Lexington Avenue Local<br/>Pelham Bay Park Express | Pelham Bay Park/Parkchester - Brooklyn Bridge–City Hall |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #870061" | '''Xeta IRT Flushingê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-7.svg|25px|link=7 (New York metrosu)]]<br/>[[Wêne:NYCS-bull-trans-7d.svg|25px]] | Flushing Local<br/>Flushing Express | Flushing–Main Street - 34th Street–Hudson Yards |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #808183" | '''Xeta Shuttleê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-S.svg|25px]] | 42nd Street Shuttle | Times Square - Grand Central |- ! colspan="3"| BMT/IND (Division B) |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #11117D" | '''Xeta IND Eighth Avenueê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-A.svg|25px|link=A (New York metrosu)]] | Eighth Avenue Express | Inwood–207 Street - Ozone Park–Lefferts Boulevard/Far Rockaway–Mott Avenue/Rockaway Park–Beach 116th Street |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-C.svg|25px|link=C (New York metrosu)]] | Eighth Avenue Local | 168th Street - Euclid Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-E.svg|25px|link=E (New York metrosu)]] | Eighth Avenue Local | Jamaica Center–Parsons/Archer - World Trade Center |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #FF6E1A" | '''Xeta IND Sixth Avenueê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-B.svg|25px|link=B (New York metrosu)]] | Sixth Avenue Express | Bedford Park Boulevard/145th Street - Brighton Beach |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-D.svg|25px|link=D (New York metrosu)]] | Sixth Avenue Express | Norwood–205th Street - Coney Island–Stillwell Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-F.svg|25px|link=F (New York metrosu)]] | Queens Boulevard Express/Sixth Avenue Local | Jamaica–179th Street - Coney Island–Stillwell Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-M.svg|25px|link=M (Metroya New Yorkê)]] | Queens Boulevard/Sixth Avenue Local | Forest Hills–71st Avenue - Middle Village–Metropolitan Avenue |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #9EC437" | '''Xeta IND Crosstownê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-G.svg|25px|link=G (Metroya New Yorkê)]] | Brooklyn-Queens Crosstown | Court Square - Church Avenue |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #00ADD0" | '''Xeta IND Second Avenueyê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-T.svg|25px|link=Y (Metroya New Yorkê)]] | Second Avenue Local | ''125th Street - Hanover Square'' |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #874F17" | '''Xeta BMT Nassau Streetê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-J.svg|25px|link=J/Z (Metroya New Yorkê)]] | Nassau Street Local | Jamaica Center–Parsons/Archer - Broad Street |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-Z.svg|25px|link=J/Z (Metroya New Yorkê)]] | Nassau Street Express | Jamaica Center–Parsons/Archer - Broad Street |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #A7A9AC" | '''Xeta BMT Canarsie''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-L.svg|25px|link=L (Metroya New Yorkê)]] | 14th Street–Canarsie Local | Eighth Avenue - Canarsie–Rockaway Parkway |- | align="center" colspan="3" style="color: black; background-color: #FFC800" | '''Xeta BMT Broadwayê''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-N.svg|25px|link=N (Metroya New Yorkê)]] | Broadway Express | Astoria–Ditmars Boulevard/96th Street - Coney Island–Stillwell Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-Q.svg|25px|link=Q (Metroya New Yorkê)]] | Second Avenue/Broadway Express/Brighton Local | 96th Street - Coney Island–Stillwell Avenue |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-R.svg|25px|link=N (Metoya New Yorkê)]] | Broadway Local | Forest Hills–71st Avenue - Bay Ridge–95th Street |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-W.svg|25px]] | Broadway Local | Astoria–Ditmars Boulevard - Whitehall Street–South Ferry |- | align="center" colspan="3" style="color: white; background-color: #808183" | '''Shuttle Hattı''' |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-S.svg|25px]] | Franklin Avenue Shuttle | Franklin Avenue - Prospect Park |- | [[Wêne:NYCS-bull-trans-S.svg|25px|link=Rockaway Park Shuttle]] | Rockaway Park Shuttle | Broad Channel - Rockaway Park–Beach 116th Street |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Torên metroyê]] 7grihpsbjs9hgk2yd0xwt26mlow37v3 Keleha Keçikê 0 128469 2005951 2004703 2026-05-01T08:21:15Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Qesra Keçikê]] weke [[Keleha Keçikê]] guhart 2004703 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Qesra Keçikê''' yan jî '''Qesra Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya qesrê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Qesr]] ib43b9eq17io8ndisyhqhs8e9ivj3mx 2005955 2005951 2026-05-01T08:21:39Z Penaber49 39672 /* */ 2005955 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Qesra Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya qesrê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Qesr]] 06i0sr82n8eah1ht3qwx3nhfflqtx43 2005956 2005955 2026-05-01T08:22:35Z Penaber49 39672 2005956 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Qesra Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya qesrê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Keleh]] [[en:Kızkalesi (castle)]] 55se9hlzv1q0kn1cvx3bsgbo3og6k4l 2005957 2005956 2026-05-01T08:22:59Z Penaber49 39672 /* Efsaneya kelehê */ 2005957 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Qesra Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Keleh]] [[en:Kızkalesi (castle)]] k25kjkko4439m2dnp8k7wkjtfvkhl0l 2005958 2005957 2026-05-01T08:23:44Z Avestaboy 34898 2005958 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Keleh]] [[en:Kızkalesi (castle)]] 558pm0zya7z2bdspo0485bi4tirea06 2005961 2005958 2026-05-01T08:34:52Z Penaber49 39672 2005961 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Qesra Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Keleh]] 1j2f3i3lbjj96br2osaxkmnytgrg1r3 2005962 2005961 2026-05-01T08:35:22Z Penaber49 39672 /* */ 2005962 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Keleh]] 58s07dsmakn0vxnrc6yy4mlkbpnl7fx 2005963 2005962 2026-05-01T08:35:40Z Avestaboy 34898 2005963 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Dîmenek Qesrê ji perava Deryaya Navîn]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Parêzgeha Mêrsînê]] ihhie76vu4hom96922wyrzibyip4smi 2005965 2005963 2026-05-01T08:36:28Z Penaber49 39672 /* */ 2005965 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Ji perava Deryaya Navîn ve dîmenek ji Keleha Keçikê]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhelat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Parêzgeha Mêrsînê]] njugrd5u6vwdpb9dmqcknyjh8nwhd9n 2005995 2005965 2026-05-01T09:32:35Z Avestaboy 34898 Rastnivîs 2005995 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Ji perava Deryaya Navîn ve dîmenek ji Keleha Keçikê]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhilat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî Strabo, girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Parêzgeha Mêrsînê]] ncm87vwuxqiijib3ixgi0hrhm58y50k 2005996 2005995 2026-05-01T09:33:12Z Avestaboy 34898 Girêdan 2005996 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} [[Wêne:Kızkalesi (Maiden's castle).jpg|thumb|Dîmenek ji Keleha Keçikê]] [[Wêne:KizkalesiMädchenburg.JPG|thumb|Ji perava Deryaya Navîn ve dîmenek ji Keleha Keçikê]] '''Keleha Keçikê''' yan jî '''Keleha Deryayê''' (bi tirkî: ''Kızkalesi'') qesreke giravî yê li [[Tirkiye]]yê ye ku li giraveke biçûkê li taxa [[Kızkalesi]] ya bi ser navçeya [[Erdemli]] ya parêzgeha [[Mêrsîn]]ê ve ye. Qesr bi restorasyonên (nujenkirin) ku di van salên dawî de hatiye çêkirin, heşt bircên wî hatine parastin. Dirêjahiya sura qesrê ya roja îro 192 mêtre ye. Dîwarên başûr û rojava berbi hev in. Aliyên bakur û rojhilat bi çerxeke kevî hatiye dorpêçkirin. Deriyê sereke li aliyê bakur e û li aliyê rojava jî deriyekî biçûk û galeriyek heye. Heşt baskên qesra keçikê hene û her yek awayê xwe yê taybet heye. == Erdnîgarî == Navê giravê di serdema navîn de Crambusa bû. Bi yewnanî ya serdema navîn Γραμβούσσα, ''Gramvoussa'' ye.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.yumuktepe.com/kizkalesi-soylencesi-arst-sahin-ozkan/ |sernav=KIZKALESİ SÖYLENCESİ - Arşt. Şahin ÖZKAN |tarîx=2008-04-21 |malper=Yumuktepe |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}</ref> Qesr li koordînata {{Koord|36|27|23|N|34|08|53|E}} e û bi qasî 300 metre ji bejahiyê dûr e. Kelhe li ser giraveke deryaya [[Deryaya Navîn]] hatiye avakirin. Rûbera giştî ya giravê bi qasî 15.000 metre çargoşe ye û keleh piraniya bejahiya giravê digire. Qesra keçikê, 23 kîlomêtre ji navçêya [[Erdemli]]yê û 60 kîlomêtre ji bajarê [[Mêrsîn]]ê dûr e. == Dîrok == Li gorî [[Strabon]], girav di serdema kevnar de ji hêla rêbiran (korsan) ve hatiye bikar anîn. Tê pêşbînîkirin ku keleh ji aliyê [[Alexios Komnenos I]] ê [[Împeratoriya Bîzansê|Împaratoriya Bîzansê]] ve piştî Sefera Xaçperestiya Yekem hatiye avakirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.castles.nl/kizkalesi-castle |sernav=Castles.nl - Kizkalesi Castle |malper=www.castles.nl |roja-gihiştinê=2022-05-24 |roja-arşîvê=2022-05-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220520192212/https://castles.nl/kizkalesi-castle |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Lêkolînên arkeolojîk ên ku di salên 1982 û 1987an de hatine weşandin destnîşan dikin ku plana orîjînal a [[Împeratoriya Bîzansê|Bîzansê]] li başûrê kelehê bi bircên çargoşeyî yên karakterîstî dijî.<ref>{{Jêder-malper |url=https://issuu.com/eforweb/docs/mersin |sernav=MERSiN_OrenYerleri_Kaleleri_Muzeleri by EFORWEB Internet Services & Online Publication - Issuu |malper=issuu.com |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-05-24 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2025 }}</ref> == Efsaneya kelehê == Li gorî efsaneya Qesra keçikê, [[falbêj]]ekî ji key re radigihîne ku keça wî ya rind ji aliyê marekî ve tê bijehr kirin. [[Falbêj]] dibêje ev dê pêk were û heta key jî nikare çarenûsa wê biguherîne. Li ser vî yekê ew keça xwe dişîne kelehê. Lê marek xwe di selika tirî ya ku ji bejahiyê hatiye şandin de vedişêre û diçe kelehê bi keça wî ve dide û keçik tê bijehr kirin.<ref name=":0"/> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] [[Kategorî:Giravên Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Parêzgeha Mêrsînê]] assy5q0z9kianrxsh4l6yxc3uf7e9zm Keleha Mamureyê 0 128488 2005970 1713725 2026-05-01T08:39:46Z Avestaboy 34898 2005970 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Anamur Castle Main tower view 8716 Panorama.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê]] [[Wêne:Castle in Mamure, Anamur, Turkey from the Sea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê û Deryaya Navîn]] '''Kelheya Mamureyê,''' keleyek dîrokî ye ku li ser peravê li nêzî taxa Bozdogan a navçeya [[Anamur]] a [[Mêrsîn]]ê li başûrê [[Tirkiye]]yê li ser perava [[Deryaya Navîn]] dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1200720767 |sernav=Exterior of Mamure Castle, Anamur |paşnav=Hatice |pêşnav=Gonnet-Bağana, |tarîx=1973 |weşanger=Koç University, Suna Kıraç Library as digital publisher |oclc=1200720767 }}</ref> == Dîrok == Kelheya Mamureyê di sedsala 3an de ji aliyê Romayiyan ve ji bo şopandina rêyên bazirganiyê yên [[Deryaya Navîn]] û Kîlîkyayê û ji bo parastina keştiyên bazirganiyê ji korsanan hatiye çêkirin. Kelheya ku bi demê re hatiye rûxandin û hilweşandin, di sedsala 12an de di serdema [[Qraliyeta Ermeniyan a Kîlîkyayê]] de hatiye restorekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wargehên dîrokî]] pwavjd36tb5aifif7tm959ksvq542nr 2005982 2005970 2026-05-01T08:49:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kela Mamureyê]] weke [[Keleha Mamureyê]] guhart: Rastnivîs 2005970 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Anamur Castle Main tower view 8716 Panorama.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê]] [[Wêne:Castle in Mamure, Anamur, Turkey from the Sea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê û Deryaya Navîn]] '''Kelheya Mamureyê,''' keleyek dîrokî ye ku li ser peravê li nêzî taxa Bozdogan a navçeya [[Anamur]] a [[Mêrsîn]]ê li başûrê [[Tirkiye]]yê li ser perava [[Deryaya Navîn]] dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1200720767 |sernav=Exterior of Mamure Castle, Anamur |paşnav=Hatice |pêşnav=Gonnet-Bağana, |tarîx=1973 |weşanger=Koç University, Suna Kıraç Library as digital publisher |oclc=1200720767 }}</ref> == Dîrok == Kelheya Mamureyê di sedsala 3an de ji aliyê Romayiyan ve ji bo şopandina rêyên bazirganiyê yên [[Deryaya Navîn]] û Kîlîkyayê û ji bo parastina keştiyên bazirganiyê ji korsanan hatiye çêkirin. Kelheya ku bi demê re hatiye rûxandin û hilweşandin, di sedsala 12an de di serdema [[Qraliyeta Ermeniyan a Kîlîkyayê]] de hatiye restorekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wargehên dîrokî]] pwavjd36tb5aifif7tm959ksvq542nr 2005984 2005982 2026-05-01T08:49:49Z Avestaboy 34898 2005984 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Anamur Castle Main tower view 8716 Panorama.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê]] [[Wêne:Castle in Mamure, Anamur, Turkey from the Sea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê û Deryaya Navîn]] '''Kelheya Mamureyê,''' kelehek dîrokî ye ku li ser peravê li nêzî taxa Bozdogan a navçeya [[Anamur]] a [[Mêrsîn]]ê li başûrê [[Tirkiye]]yê li ser perava [[Deryaya Navîn]] dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1200720767 |sernav=Exterior of Mamure Castle, Anamur |paşnav=Hatice |pêşnav=Gonnet-Bağana, |tarîx=1973 |weşanger=Koç University, Suna Kıraç Library as digital publisher |oclc=1200720767 }}</ref> == Dîrok == Kelheya Mamureyê di sedsala 3an de ji aliyê Romayiyan ve ji bo şopandina rêyên bazirganiyê yên [[Deryaya Navîn]] û Kîlîkyayê û ji bo parastina keştiyên bazirganiyê ji korsanan hatiye çêkirin. Kelheya ku bi demê re hatiye rûxandin û hilweşandin, di sedsala 12an de di serdema [[Qraliyeta Ermeniyan a Kîlîkyayê]] de hatiye restorekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wargehên dîrokî]] tr33kyl5vhu5fjrt3vvbrjiwz5ce8vs 2006013 2005984 2026-05-01T09:53:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006013 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} [[Wêne:Anamur Castle Main tower view 8716 Panorama.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê]] [[Wêne:Castle in Mamure, Anamur, Turkey from the Sea.jpg|thumb|Dîmenek ji Kelheya Mamureyê û Deryaya Navîn]] '''Kelheya Mamureyê,''' kelehek dîrokî ye ku li ser peravê li nêzî taxa Bozdogan a navçeya [[Anamur]] a [[Mêrsîn]]ê li başûrê [[Tirkiye]]yê li ser perava [[Deryaya Navîn]] dirêj dibe.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://worldcat.org/oclc/1200720767 |sernav=Exterior of Mamure Castle, Anamur |paşnav=Hatice |pêşnav=Gonnet-Bağana, |tarîx=1973 |weşanger=Koç University, Suna Kıraç Library as digital publisher |oclc=1200720767 }}</ref> == Dîrok == Kelheya Mamureyê di sedsala 3an de ji aliyê Romayiyan ve ji bo şopandina rêyên bazirganiyê yên [[Deryaya Navîn]] û Kîlîkyayê û ji bo parastina keştiyên bazirganiyê ji korsanan hatiye çêkirin. Kelheya ku bi demê re hatiye rûxandin û hilweşandin, di sedsala 12an de di serdema [[Qraliyeta Ermeniyan a Kîlîkyayê]] de hatiye restorekirin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Parêzgeha Mêrsînê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Wargehên dîrokî]] kx1mfknv3ai3osfo656o4pv6nye6h5e Strabon 0 129220 2005997 1825562 2026-05-01T09:34:31Z Avestaboy 34898 Jêbirin .Wêne 2 car hebû. 2005997 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }}'''Strabon''' ({{bi-el|Στράβων|Strábōn}}; 64 an 63 b.z. - nêz. 24 p.z.) [[dîroknas]], [[erdnas]] û [[fîlozof]]ek [[Yewnanî|yewnan]] e. Di dema xwe de bi lêkolînan ser koç kirina cihên tê nasîn û lêkolina ser kêjan gelan li kû de cîwar bûn re navdar bû. Diremînin ku bi Arîstokratên [[Roma]] re eqrebatî heye. Li îro kura yê malbatekî dewlemend de li parêzgeha [[Amasya]] ji dayik bû. Ew di cihanê de yekemê coxrafyavanê tê hesibandin. Ew bi pirtûka xwe ya erdnîgarî yê li ser Cîhana Kevnar tê nasîn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.archive.org/stream/gographiedestra00stragoog#page/n9/mode/2up |sernav=Géographie de Strabon |tarîx=1880 |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |rewşa-urlyê= |roja-gihiştinê= }}</ref> Li Amasyayê de ji dayik bûye û li Amasyayê de miriye. Wî li ser yewnaniya klasîk xwend. Beriya zayînê di sala 44an de çûye [[Roma]]yê ji bo xwendina xwe berdewam bike. Heta sala 31 b.z. li Romayê de ma. Di sala 29an b.z. de li Yewnanîstanê de geriya. Wî di sala 28an b.z. de çû [[Misira kevnare|Misrê]]. Ew li piraniya [[Împeratoriya Romê|Împaratoriya Romayê]] geriyaye. Ew demekê dirêj li Roma û [[Îskenderiye]]yê de maye. [[Wêne:Statue_of_Strabo_in_Amasia.jpg|çep|thumb|Peykerê Strabon li qiraxa Yeşîlırmak di Amasya/Tirkiye de.]] Ew pirtûk heta ji hilweşîna Korînth û [[Kartaca]]yê (146 BZ) heta dema mirina [[Julius Caesar|Qeyser]] an Şerê Actium vedigere . Bi tenê 19 parçe heta roja me ya îro mane. Piraniya 17 cildên wî ''yên Geographumena'' an jî ''Geographika'' (Erdnîgarî) heta roja me sax mane. Nivîskar wê berhemê ji bo gelên çandî yên cîhana yewnanî û [[Romaya Kevnare|romayî]] nivîsandiye. Strabon di dema kevnar de erdnasek e ku yekem ravekirina têkiliya sedem-encamê ya volkanîzmê çêkiriye. == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Jidayikbûn 60î b.z.]] [[Kategorî:Mirin 24]] 5geel627igh9l4aok6gd78748dirc2b Keleha Dîlokê 0 134166 2005974 1741469 2026-05-01T08:42:58Z Avestaboy 34898 2005974 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] }} '''Keleha Dîlokê''' kelehek e ku pêşî ji aliyê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtiyan]] ve weke xaleke çavdêriyê hatiye çêkirin û piştre jî ji aliyê [[Împeratoriya Romê]] ve li ser girekî ku li navenda [[Dîlok]]ê ye di sedsalên 2yem û 3yem ê piştî zayînê hatiye avakirin.<ref name="Defence">[https://books.google.com/books?id=U42lBAAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=gaziantep+castle+roman&source=bl&ots=r3EwX6GTuG&sig=vGghI83CaOZUvq8OAVAbCcT0EQ0&hl=en&sa=X&ved=0CFcQ6AEwC2oVChMI1beCq4PEyAIVCroUCh3KkQ1M#v=onepage&q=gaziantep%20castle%20roman&f=false Defence Sites II: Heritage and Future]</ref> Keleh Dîlokê di navbera 527 û 565ê piştî zayînê de di bin desthilatdariya [[Iûstînianos I]] de zêdetir hatiye berfireh kirin û hatiye nûve kirin.<ref name="Defence" /> Dorûbera kelehê bi awayeke dor hatiye avakirin û dirêjiya dijwarên 1200 mêtre ye. Dîwar ji kevir hatine çêkirin û keleh ji 12 bircan pêk tê. == Dîrok == Serê gir yekem car ji aliyê [[Hîtît|împeratoriya hîtîtiyan]] ve weke xaleke çavdêriyê hatiye bikaranîn. Paşê ji aliyê [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romêyê]] ve di sedsalên 2mîn û 3mîn piştî zayînê de ew li keleheke sereke hat berfirehkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Defence Sites II: Heritage and Future |paşnav=Brebbia |pêşnav=C. A. |weşanger=WIT Press |tarîx=2014-09-17 |isbn=978-1-84564-833-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=U42lBAAAQBAJ&dq=gaziantep+castle+roman&pg=PA |paşnav2=Clark |pêşnav2=C. }}</ref> Di navbera salên 527 û 565 piştî zayînê de di bin destê [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Iûstînianos I]] de ve cîhê berfireh kir û ji nûve kir. Derdora keleha bi şeklê dor 1,200 metre ye. Dîwar ji keviran hatine çêkirin û 12 baskên kelehê hene.<ref name="Defence" /> The circumference of the round shaped castle is {{convert|1200|m|ft}}. Keleh gelek caran hatiye nûjenkirin. Ew guhertinên di dema desthilatdariya kurdên [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] de di sedsalên 12-13an de û dûr ve ji [[mîrektiya Kilîsê]] dihatiye rêveberîn, hem jî di dema [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de dît û di dema [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] ya destpêka sedsala 20an de rolek girîng lîst.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-64541894 |sernav=Turkey earthquake: Roman-era castle destroyed by quake |tarîx=6 sibat 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2023 |weşanger=[[BBC News]] }}</ref> Kelehê îro wek Muzexaneya Panoramîk a Parastin û Qehremaniyê ya Dîlokê tê bikaranîn û belgefîlmek li ser parastina bajêr li dijî hêzên fransî piştî hilweşîna osmaniyan dem bi dem tê weşandin. Di 6ê sibata 2023an de, keleh ji ber du [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdhêjên]] li pey hev zirareke mezin dît.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/06/fears-for-ancient-sites-after-earthquake-destroys-parts-of-gaziantep-castle-turkey |sernav=Fears for ancient sites after earthquake destroys parts of Gaziantep Castle |tarîx=6 sibat 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2023 |xebat=[[The Guardian]] }}</ref> Hin baskên rojhilat û başûr hilweşiyan, rêlên hesinî û dîwarên derdora kelehê zirareke mezin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=A Turkish castle that withstood centuries of invasions is damaged in the earthquake |malper=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2023/02/06/1154806617/earthquake-turkey-historic-gaziantep-castle }}</ref> == Wênedank == {{Gallery | title = | align =center | footer = | style = | state = | height = | width = | captionstyle = | File:The bridge of Aintab Castle.jpg | Pîra keleha Dîlokê, sedsala 19an | alt1= | File:Tarihi Antep Kalesi Depremde Zarar Gördü.webm |Vîdyo xirabbûna kelehê dîlokê û ji mizgefta Şîrvaniyê ji hêla erdheja 2023an nîşan dide| alt2= }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] bberal09i8n1zrhgrk4jrca82fnpzuh 2005988 2005974 2026-05-01T08:54:25Z Avestaboy 34898 2005988 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | welat = [[Bakurê Kurdistanê]] | dewlet = [[Tirkiye]] }} '''Keleha Dîlokê''' kelehek e ku pêşî ji aliyê [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtiyan]] ve weke xaleke çavdêriyê hatiye çêkirin û piştre jî ji aliyê [[Împeratoriya Romê]] ve li ser girekî ku li navenda [[Dîlok]]ê ye di sedsalên 2yem û 3yem ê piştî zayînê hatiye avakirin.<ref name="Defence">[https://books.google.com/books?id=U42lBAAAQBAJ&pg=PA235&lpg=PA235&dq=gaziantep+castle+roman&source=bl&ots=r3EwX6GTuG&sig=vGghI83CaOZUvq8OAVAbCcT0EQ0&hl=en&sa=X&ved=0CFcQ6AEwC2oVChMI1beCq4PEyAIVCroUCh3KkQ1M#v=onepage&q=gaziantep%20castle%20roman&f=false Defence Sites II: Heritage and Future]</ref> Keleh Dîlokê di navbera 527 û 565ê piştî zayînê de di bin desthilatdariya [[Iûstînianos I]] de zêdetir hatiye berfireh kirin û hatiye nûve kirin.<ref name="Defence" /> Dorûbera kelehê bi awayeke dor hatiye avakirin û dirêjiya dijwarên 1200 mêtre ye. Dîwar ji kevir hatine çêkirin û keleh ji 12 bircan pêk tê. == Dîrok == Serê gir yekem car ji aliyê [[Hîtît|împeratoriya hîtîtiyan]] ve weke xaleke çavdêriyê hatiye bikaranîn. Paşê ji aliyê [[Împeratoriya Romê|împeratoriya romêyê]] ve di sedsalên 2mîn û 3mîn piştî zayînê de ew li keleheke sereke hat berfirehkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Defence Sites II: Heritage and Future |paşnav=Brebbia |pêşnav=C. A. |weşanger=WIT Press |tarîx=2014-09-17 |isbn=978-1-84564-833-6 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=U42lBAAAQBAJ&dq=gaziantep+castle+roman&pg=PA |paşnav2=Clark |pêşnav2=C. }}</ref> Di navbera salên 527 û 565 piştî zayînê de di bin destê [[Împeratoriya Bîzansê|împeratorê bîzansî]] [[Iûstînianos I]] de ve cîhê berfireh kir û ji nûve kir. Derdora keleha bi şeklê dor 1,200 metre ye. Dîwar ji keviran hatine çêkirin û 12 baskên kelehê hene.<ref name="Defence" /> The circumference of the round shaped castle is {{convert|1200|m|ft}}. Keleh gelek caran hatiye nûjenkirin. Ew guhertinên di dema desthilatdariya kurdên [[Xanedana Eyûbiyan|eyûbiyan]] de di sedsalên 12-13an de û dûr ve ji [[mîrektiya Kilîsê]] dihatiye rêveberîn, hem jî di dema [[Împeratoriya Osmanî|împeratoriya osmanî]] de dît û di dema [[Şerê Rizgariya Tirkiyeyê]] ya destpêka sedsala 20an de rolek girîng lîst.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-64541894 |sernav=Turkey earthquake: Roman-era castle destroyed by quake |tarîx=6 sibat 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2023 |weşanger=[[BBC News]] }}</ref> Kelehê îro wek Muzexaneya Panoramîk a Parastin û Qehremaniyê ya Dîlokê tê bikaranîn û belgefîlmek li ser parastina bajêr li dijî hêzên fransî piştî hilweşîna osmaniyan dem bi dem tê weşandin. Di 6ê sibata 2023an de, keleh ji ber du [[Erdheja Gurgum û Dîlokê 2023|erdhêjên]] li pey hev zirareke mezin dît.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.theguardian.com/world/2023/feb/06/fears-for-ancient-sites-after-earthquake-destroys-parts-of-gaziantep-castle-turkey |sernav=Fears for ancient sites after earthquake destroys parts of Gaziantep Castle |tarîx=6 sibat 2023 |roja-gihiştinê=6 sibat 2023 |xebat=[[The Guardian]] }}</ref> Hin baskên rojhilat û başûr hilweşiyan, rêlên hesinî û dîwarên derdora kelehê zirareke mezin dîtin.<ref>{{Jêder-malper |sernav=A Turkish castle that withstood centuries of invasions is damaged in the earthquake |malper=[[NPR]] |url=https://www.npr.org/2023/02/06/1154806617/earthquake-turkey-historic-gaziantep-castle }}</ref> == Wênedank == {{Gallery | title = | align =center | footer = | style = | state = | height = | width = | captionstyle = | File:The bridge of Aintab Castle.jpg | Pîra keleha Dîlokê, sedsala 19an | alt1= | File:Tarihi Antep Kalesi Depremde Zarar Gördü.webm |Vîdyo xirabbûna kelehê dîlokê û ji mizgefta Şîrvaniyê ji hêla erdheja 2023an nîşan dide| alt2= }} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] ft37p2bhwo2y70dcfouuk5u1q4jvoz9 Kurda 0 134591 2005861 1767330 2026-04-30T17:32:53Z Kurê Acemî 105128 2005861 wikitext text/x-wiki '''Kurda''' padîşahî an jî [[Bajêr-welat|bajar-dewleteke]] kevnar e ku li bakurê [[Mezopotamya]]yê desthilatdariyê kiriye. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=_EtJAgAAQBAJ&q=Kurda+was+a+city+state&pg=PT674 |sernav=The Ancient Near East: History, Society and Economy |tarîx=4 kanûna pêşîn 2013 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-75091-7 |ziman=en }}</ref> Padîşahê Akad Naram-Sin di sedsala 23an berî zayînê de, di kampanyayên xwe yên leşkerî de ji bo axa [[Subarto|Subartû]] ya li dervayî Çemê Dîcleyê behsa vî bajarî kiriye. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=GSrtDwAAQBAJ&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA731 |sernav=The Oxford History of the Ancient Near East: Volume I: from the Beginnings to Old Kingdom Egypt and the Dynasty of Akkad |tarîx=2020 |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-068785-4 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-7jQvqeBks4C&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA105 |sernav=Die Herkunft der Kurden: interdisziplinäre Studie |tarîx=2010 |weşanger=Peter Lang |isbn=978-3-631-59327-1 |ziman=de }}</ref> Di lewheyên curbecur ên Marî de, li dora sedsala 18an berî zayînê, Kurda wekî padîşahiya serbixwe, carinan bi Babîlan re û carinan jî bi Maris re hevalbendî tê gotin. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=tiHwDe7JmCEC&q=Kurda+Naram-Sin&pg=PA545 |sernav=Letters to the King of Mari: A New Translation, with Historical Introduction, Notes, and Commentary |tarîx=2003 |weşanger=Eisenbrauns |isbn=978-1-57506-080-4 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/journals/iraq/article/abs/diplomacy-in-western-asia-in-the-early-second-millennium-bc/335113F4AA18C4D1CAFB1B983CF65981&#124;journal=IRAQ |sernav=Diplomacy in Western Asia in the Early Second Millennium B.C. |tarîx=1956 |malper=Munn-Rankin |rûpel=68–110 |issn=0021-0889 |roja-gihiştinê= }}</ref> Ji bilî vê, di tabletên Tell Fekheriye de hatiye nivîsandin ku padîşahên Asûrî Shalmaneser I û Tukulti-Ninurta I ev bajar ji Mîtanniyan standine. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=fM3mBQAAQBAJ&q=Kurda+dominik&pg=PA74 |sernav=The Archaeology of Political Spaces: The Upper Mesopotamian Piedmont in the Second Millennium BCE |tarîx=1 nîsan 2014 |weşanger=Walter de Gruyter |isbn=978-3-11-026640-5 |ziman=en }}</ref> == Erdnîgarî == Tê texmînkirin ku ew padîşahiyek bû ku ji [[Xabûr (Firat)|Çemê Xabûrê]] li bakurê rojhilatê Sûriyeyê heta [[Çiyayên Şingalê|çiyayê Şengalê]] li bakurê rojavayê Iraqê dirêj bû. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://archive.org/details/ancientneareasth0000live |sernav=The Ancient Near East: History, Society and Economy |tarîx=2013 |xebat=Mario Liverani |weşanger=Routledge |rûpel=[https://archive.org/details/ancientneareasth0000live/page/226 226] |rr= |ziman=en |roja-gihiştinê= }}</ref> <ref name="books.google.com">{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=-7jQvqeBks4C&pg=PA106 |sernav=Die Herkunft der Kurden: interdisziplinäre Studie |tarîx=2010 |weşanger=Peter Lang |isbn=978-3-631-59327-1 |ziman=de }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=Urban Autonomy in a Nomadic Environment. In: Journal of Near Eastern Studies |tarîx=1973 |xebat=M. B. Rowton |weşanger= |rûpel= |rr=201-215 |ziman=en |beş=32 |roja-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=The Archives of Urad-Serua and His Family: A Middle Assyrian Household in Government Service. Publicazioni del Progetto “Analisi electronic del cuneiforme” Corpus Medio-Assiro |tarîx=1988 |xebat=John Nicholas Postgate |weşanger= |rûpel= |rr= |ziman=en |roja-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=La “toponymie en miroir” dans le Proche-Orient amorrite. Revue d’assyriologie et d’archéologie orientale |tarîx=2003 |xebat=Dominique Charpin |weşanger= |rûpel= |rr=3-34 |ziman=fr |beş=97 |roja-gihiştinê= }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url= |sernav=Les nomads en Mésopotamie au temps des roi de Mari |tarîx=1957 |xebat=Jean Robert Kupper |weşanger=Société d’Èdition ’Les Belles Letters’ |rûpel= |rr= |ziman=fr |roja-gihiştinê= }}</ref> Li ser ku paytexta wê ye nîqaş tê kirin. <ref name="books.google.com" /> == Dîrok == [[Wêne:Third_Mari.png|thumb| ''Nexşeya ku bajêr di sala 1764 berî zayînê de nîşan dide'']] Bajar navenda eşîra Numha bû <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AwwNS0diXP4C&pg=PA516 |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia: The Near East from the Early Bronze Age to the fall of the Persian Empire |tarîx=10 îlon 2009 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-15907-9 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=JowK8WU45lsC&pg=PA219 |sernav=The Legacy of Israel in Judah's Bible: History, Politics, and the Reinscribing of Tradition |tarîx=30 tîrmeh 2012 |weşanger=Cambridge University Press |isbn=978-1-107-02431-1 |ziman=en |roja-gihiştinê=10 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210112043755/https://books.google.com/books?id=JowK8WU45lsC&pg=PA219 |roja-arşîvê=12 kanûna paşîn 2021 |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> lê wan herêmeke biçûk kontrol dikir. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=AwwNS0diXP4C&pg=PA373 |sernav=The Routledge Handbook of the Peoples and Places of Ancient Western Asia: The Near East from the Early Bronze Age to the fall of the Persian Empire |tarîx=10 îlon 2009 |weşanger=Routledge |isbn=978-1-134-15907-9 |ziman=en }}</ref> Xwedayê wan yê sereke Nergal, xwedayê Semîtîk bû. <ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=WG9tAAAAMAAJ |sernav=In Honor of Ernest R. Lacheman on His Seventy-fifth Birthday, April 29, 1981 |tarîx=1981 |weşanger=Eisenbrauns |isbn=978-0-931464-08-9 |ziman=en }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |url=https://books.google.com/books?id=i5t3JFU__0UC&pg=PA91 |sernav=The Iconography of the Canaanite Gods Reshef and Baʻal: Late Bronze and Iron Age I Periods (C 1500-1000 BCE) |tarîx=1994 |weşanger=Vandenhoeck & Ruprecht |isbn=978-3-7278-0983-5 |ziman=en }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} <references group=""></references> {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] mzph9gze2bqrmxwawoskd4h6gxc83x2 Kategorî:Keleh 14 139046 2005999 1644100 2026-05-01T09:35:10Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}.) 2005999 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Kategoriya Commonsê|Forts|{{PAGENAME}}}} s2sc60vsdwjmymwpjy7xi9eiydbfehk Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan 2 156563 2005950 2005796 2026-05-01T08:20:56Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2005950 wikitext text/x-wiki == 2026-05-01T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-30T11:53:31Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-30T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-29T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-28T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] == 2026-04-27T08:20:54Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-26T08:20:42Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2004331 Qeydên kevn]''' tuee6dfd1hiu01l3ef6fwbfpvx5ogq0 Şoca Husênzade 0 181598 2005890 1993437 2026-05-01T00:12:52Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2005890 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şoca Husênzade | wêne = Shojae Hoseinzadeh - Metting 2.jpg | sernavê_wêne = Salona Konferansê ya Îrşad Rojhilatê Kurdistanê | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|08|1998}} | cihê_jidayikbûnê = Bana, Rojhilatê Kurdistanê | hevwelatî = Îran | pîşe = [[rojnamevan]] | salên_çalak = 2014-Evdem | malper = {{URL|shojae.me}} }} '''Şoca Husênzade''' (jdb. 24 tebaxa 1998, li Bane, Rojhilata Kurdistanê) [[rojnamevan]]ekî kurd e<ref>{{Jêder-malper |url=https://banehnews.org/?p=31757 |sernav=شجاع حسین زاده مالک و مدیرعامل رسانه های "بانه نیوز و بانه تی‌وی" |paşnav=زاده |pêşnav=شجاع حسین |tarîx=2022-03-30 |malper=بانه نیوز |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230714002458/https://banehnews.org/?p=31757 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û rêveberê saziyên wekî "Baneh News" û "Baneh TV" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://baneh.tv/director_category/shojae/ |sernav=شجاع حسین زاده |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230401174604/https://baneh.tv/director_category/shojae/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dadgehkirina wî == Şoca Husênzade di sala 2017’an de ji aliyê Şaxa 102’an a [[Dadgeh]]a Cezayê Giran a Banê ve bi sûcdariya “heqareta li Serokkomarê Îranê ”74 qamçiyan hat mehkûmkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |sernav=مدیر کانال تلگرامی "بانه نیوز" به ٧٤ ضربه شلاق محکوم گردید |malper=www.peykeiran.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/fa/news/ضربه-شلاق-حکمی-وحشیانه-علیه-مدیر-کانال-بانه-نیوز |sernav=٧٤ ضربه شلاق، حکمی وحشیانه علیه مدیر کانال |tarîx=2018-08-23 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Ev biryar bi weşandina nameyekê sitrankî ku ji Serokomarê Îranê [[Hesen Rûhanî]] re li ser fîlterkirina [[Telegram]] hatibû şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kampain.info/archive/22846.htm |sernav=شجاع حسین‌زاده، فعال تلگرامی به خاطر توهین به رئیس جمهور به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-23 |malper=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://melliun.org/iran/178607 |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-25 |malper=سایت ملیون ایران |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧٤ ضربه شلاق محکوم شد |malper=journalismisnotacrime.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=6158 |sernav=صدور حکم شلاق برای یک فعال تلگرامی در بانه {{!}} شبکە حقوق بشر کردستان |paşnav=KHRN |tarîx=2018-08-23 |malper=KHRN |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Di 13ê Sibata 2018, de Şoca Husênzade du gotar li ser [[malper]]a "Baneh News" ya bi navê “Ruwekirina çayxane û bêhurmetiya karmendên şaredariyê li hember fêkîfiroşên bajarê Bane” belav kiribûn ku [[Şaredarî|şaredariya]] bajêr hêrs kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810 |sernav=بازداشت مدیر کانال تلگرامی ” بانە نیوز” از سوی نیروهای امنیتی – کوردستان و کورد |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kmmk.info/fa/15153/2018/شجاع-حسین-زادە-فعال-مدنی-و-مدیرمسئول-سا/ |sernav=شجاع حسین زادە فعال مدنی و مدیرمسئول سایت بانە نیوز روانە زندان شد |paşnav=Association |pêşnav=Kurdistan Human Rights |tarîx=2018-12-01 |malper=جمعیت حقوق بشر کوردستان |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/fa/news/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95 |sernav=بازداشت مدیر یک کانال تلگرامی در بانە |malper=hengaw.net |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Şoca Husênzade jî di meha Hezîranê de ji ber ku li ser malpera xwe gel teşwîq grevê kir û daketin kolanan hatibû girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |sernav=بازداشت سه فعال تلگرامی در بانه |malper=www.asoyroj.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120131515/https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |url-status=dead }}</ref> == Hilbijartin == Şêwirmendê Îbrahîm Rayîsî sala 2019 Şoca Husênzade ji bo posta “Cîgira Ragihandin û Rewşenbîrî” ya Serokê Herêma Kurdistanê li navenda hilbijartinên [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistanê]] destnîşan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد {{!}} وقایع روز |paşnav=روز |pêşnav=پایگاه خبری-تحلیلی وقایع |tarîx=۱۴۰۱/۰۶/۲۵ - ۰۷:۲۱ |malper=fa |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna paşîn 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Husênzade yek ji wan hêzên ciwan ên nêzîkî hikûmetê ye ku postê cîgirê [[Serokkomar|serokê]] [[Kurdistan]]ê bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد |malper=نم نمک |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şoca Husênzade di gera şeşem a hilbijartinên civata Îslamî ya Banê de karî bi 3369 dengan roleke bibandor di hilbijartina xuşka “Zryan Hosênzade” wek “denga yekem” a Banê bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://harfetaze.com/229729/شجاع-حسین-زاده/ |sernav=شجاع حسین زاده "خبرنگار و فعال رسانه‌ای" در کردستان ایران |paşnav=تازه |pêşnav=حرف |tarîx=2022-04-08 |malper=مجله اینترنتی حرف تازه |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |sernav=نتایج شماره آرای ششمین دوره شورای اسلامی بانه اعلام شد |malper=kurdpress.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://shojae.me Malper - Şoca Husênzade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719211621/http://shojae.me/ |date=2024-07-19 }} * [https://t.me/shojaehsz Şoca Husênzade] di [[Telegram]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} gcmm42e3kfp4b778p8je4x7s2uc4u8a 2005892 2005890 2026-05-01T01:12:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2005892 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Şoca Husênzade | wêne = Shojae Hoseinzadeh - Metting 2.jpg | sernavê_wêne = Salona Konferansê ya Îrşad Rojhilatê Kurdistanê | roja_jidayikbûnê = {{Jidayikbûn|24|08|1998}} | cihê_jidayikbûnê = Bana, Rojhilatê Kurdistanê | hevwelatî = Îran | pîşe = [[rojnamevan]] | salên_çalak = 2014-Evdem | malper = {{URL|shojae.me}} }} '''Şoca Husênzade''' (jdb. 24 tebaxa 1998, li Bane, Rojhilata Kurdistanê) [[rojnamevan]]ekî kurd e<ref>{{Jêder-malper |url=https://banehnews.org/?p=31757 |sernav=شجاع حسین زاده مالک و مدیرعامل رسانه های "بانه نیوز و بانه تی‌وی" |paşnav=زاده |pêşnav=شجاع حسین |tarîx=2022-03-30 |malper=بانه نیوز |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-07-14 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230714002458/https://banehnews.org/?p=31757 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> û rêveberê saziyên wekî "Baneh News" û "Baneh TV" ye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://baneh.tv/director_category/shojae/ |sernav=شجاع حسین زاده |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230401174604/https://baneh.tv/director_category/shojae/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Dadgehkirina wî == Şoca Husênzade di sala 2017’an de ji aliyê Şaxa 102’an a [[Dadgeh]]a Cezayê Giran a Banê ve bi sûcdariya “heqareta li Serokkomarê Îranê ”74 qamçiyan hat mehkûmkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |sernav=مدیر کانال تلگرامی "بانه نیوز" به ٧٤ ضربه شلاق محکوم گردید |malper=www.peykeiran.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://www.peykeiran.com/Content.aspx?ID=163378 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanmedia.com/fa/news/ضربه-شلاق-حکمی-وحشیانه-علیه-مدیر-کانال-بانه-نیوز |sernav=٧٤ ضربه شلاق، حکمی وحشیانه علیه مدیر کانال |tarîx=2018-08-23 |malper=Kurdistanmedia (kurdistanmedia.com) |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Ev biryar bi weşandina nameyekê sitrankî ku ji Serokomarê Îranê [[Hesen Rûhanî]] re li ser fîlterkirina [[Telegram]] hatibû şandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kampain.info/archive/22846.htm |sernav=شجاع حسین‌زاده، فعال تلگرامی به خاطر توهین به رئیس جمهور به ۷۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-23 |malper=کمپین دفاع از زندانیان سیاسی و مدنی |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://melliun.org/iran/178607 |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧۴ ضربه شلاق محکوم شد |tarîx=2018-08-25 |malper=سایت ملیون ایران |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |sernav=مدیر کانال تلگرامی بانه نیوز به ٧٤ ضربه شلاق محکوم شد |malper=journalismisnotacrime.com |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120756/https://journalismisnotacrime.com/fa/features/2586/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdistanhumanrights.org/fa/?p=6158 |sernav=صدور حکم شلاق برای یک فعال تلگرامی در بانه {{!}} شبکە حقوق بشر کردستان |paşnav=KHRN |tarîx=2018-08-23 |malper=KHRN |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Di 13ê Sibata 2018, de Şoca Husênzade du gotar li ser [[malper]]a "Baneh News" ya bi navê “Ruwekirina çayxane û bêhurmetiya karmendên şaredariyê li hember fêkîfiroşên bajarê Bane” belav kiribûn ku [[Şaredarî|şaredariya]] bajêr hêrs kiribû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://fa.kurdistanukurd.com/?p=21810 |sernav=بازداشت مدیر کانال تلگرامی ” بانە نیوز” از سوی نیروهای امنیتی – کوردستان و کورد |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kmmk.info/fa/15153/2018/شجاع-حسین-زادە-فعال-مدنی-و-مدیرمسئول-سا/ |sernav=شجاع حسین زادە فعال مدنی و مدیرمسئول سایت بانە نیوز روانە زندان شد |paşnav=Association |pêşnav=Kurdistan Human Rights |tarîx=2018-12-01 |malper=جمعیت حقوق بشر کوردستان |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://hengaw.net/fa/news/%D8%A8%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D8%A7%D8%B4%D8%AA-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%B1-%DB%8C%DA%A9-%DA%A9%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%84-%D8%AA%D9%84%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%95 |sernav=بازداشت مدیر یک کانال تلگرامی در بانە |malper=hengaw.net |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Şoca Husênzade jî di meha Hezîranê de ji ber ku li ser malpera xwe gel teşwîq grevê kir û daketin kolanan hatibû girtin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |sernav=بازداشت سه فعال تلگرامی در بانه |malper=www.asoyroj.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2022-11-20 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221120131515/https://www.asoyroj.com/farsi/detail.aspx?=hewal&jmara=10460&Jor=1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Hilbijartin == Şêwirmendê Îbrahîm Rayîsî sala 2019 Şoca Husênzade ji bo posta “Cîgira Ragihandin û Rewşenbîrî” ya Serokê Herêma Kurdistanê li navenda hilbijartinên [[Kurdistan (parêzgeh)|parêzgeha Kurdistanê]] destnîşan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=http://vaghayerooz.com/fa/news/35996 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد {{!}} وقایع روز |paşnav=روز |pêşnav=پایگاه خبری-تحلیلی وقایع |tarîx=۱۴۰۱/۰۶/۲۵ - ۰۷:۲۱ |malper=fa |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}{{Mirin girêdan|tarîx=kanûna paşîn 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Husênzade yek ji wan hêzên ciwan ên nêzîkî hikûmetê ye ku postê cîgirê [[Serokkomar|serokê]] [[Kurdistan]]ê bi dest xistiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |sernav=شجاع حسین زاده معاون رئیس جمهور در کردستان شد |malper=نم نمک |ziman=fa-IR |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://namnamak.com/%D8%A7%D8%AE%D8%A8%D8%A7%D8%B1/%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/%D8%B4%D8%AC%D8%A7%D8%B9-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%B2%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D9%86-%D8%B1%D8%A6%DB%8C%D8%B3-%D8%AC%D9%85%D9%87%D9%88%D8%B1 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Şoca Husênzade di gera şeşem a hilbijartinên civata Îslamî ya Banê de karî bi 3369 dengan roleke bibandor di hilbijartina xuşka “Zryan Hosênzade” wek “denga yekem” a Banê bilîze.<ref>{{Jêder-malper |url=https://harfetaze.com/229729/شجاع-حسین-زاده/ |sernav=شجاع حسین زاده "خبرنگار و فعال رسانه‌ای" در کردستان ایران |paşnav=تازه |pêşnav=حرف |tarîx=2022-04-08 |malper=مجله اینترنتی حرف تازه |ziman=fa |roja-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |sernav=نتایج شماره آرای ششمین دوره شورای اسلامی بانه اعلام شد |malper=kurdpress.com |roja-gihiştinê=2023-03-05 |roja-arşîvê=2023-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230305120752/https://kurdpress.com/fa/news/11937/%D9%86%D8%AA%D8%A7%DB%8C%D8%AC-%D8%B4%D9%85%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%B4%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%A7%D8%B9%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%B4%D8%AF/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Girêdanên derve == * [https://shojae.me Malper - Şoca Husênzade] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240719211621/http://shojae.me/ |date=2024-07-19 }} * [https://t.me/shojaehsz Şoca Husênzade] di [[Telegram]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} by4ouivlgvcehcmxlz81uwainygby89 Keleha Bîracikê 0 250508 2005973 1827022 2026-05-01T08:42:19Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2005973 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Birecik Beyaz Kalesi 4212.jpg }} '''Keleha Bîracikê''' keleheke dîrokî ye ku di nav sînorên navçeya [[Bîracik]]a navçeya parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] de ye. Ji ber kevirê spî yê ku jê hatiye avakirin, wekî "Keleha Spî" (''Qeletulbeyda'', ''Kaletü'l-Beyda'') jî tê naskirin. Keleh li ser girseyeke zinarekî bilind hatiye avakirin. Li binê wê dîmena Çemê Firatê û Deşta Bîracîkê heye. Der barê dîroka avakirina kelehê de agahiyeke teqez nîne. == Dîrok == Her çiqas di derbarê avakirina keleha dîrokî de nêrînên cuda hebin jî, tê texmînkirin ku di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin. Keleha Bêrecûkê li gorî çavkaniyên nivîskî di sedsala 13an de hatiye çêkirin û di demên cuda de hatiye tamîrkirin. Kel sê caran hatiye tamîrkirin: di dema romayan (30 {{Bz}} - 395 {{Pz}}), [[frank]]an (1098 - 1150 {{Pz}}) û dema [[memlûk]]an de (1277-1484 {{Pz}}). Bingehên wê bi kevirên mezin ên jêkirî hatine avakirin. Bilindahiya dîwarên wê digihîje 30-40 metreyan. Li ser dîwaran bi 12 bask hatine lêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mootol.com/Yazi2506/antik-cagda-urfa-ve-ilceleri |sernav=Mootol Yazı {{!}} Antik Çağ'da Urfa Ve İlçeleri |malper=web.archive.org |tarîx=2020-10-04 |roja-gihiştinê=2024-05-01 |roja-arşîvê=2020-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201004173323/http://www.mootol.com/Yazi2506/antik-cagda-urfa-ve-ilceleri |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Sûr]]ên kelê, derdora navenda bajêr dorpêç dikin. Keleha Bîracikê ji ber bandora xwezayê zirareke mezin dîtiye û îro tenê hin xirbeyên bask û du deriyan li ber xwe dane. Ew derî wek [[Deriyê Rihayê]] û [[Deriyê Meçanê]] tên zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] gnulfeglnaaonfs9hjcic37zttup03a 2005986 2005973 2026-05-01T08:53:35Z Avestaboy 34898 2005986 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî | wêne = File:Birecik Beyaz Kalesi 4212.jpg }} '''Keleha Bîracikê''' keleheke dîrokî ye ku di nav sînorên navçeya [[Bîracik]]a navçeya parêzgeha [[Riha (parêzgeh)|Rihayê]] de ye. Ji ber kevirê spî yê ku jê hatiye avakirin, wekî "Keleha Spî" (''Qeletulbeyda'', ''Kaletü'l-Beyda'') jî tê naskirin. Keleh li ser girseyeke zinarekî bilind hatiye avakirin. Li binê wê dîmena Çemê Firatê û Deşta Bîracîkê heye. Der barê dîroka avakirina kelehê de agahiyeke teqez nîne. == Dîrok == Her çiqas di derbarê avakirina keleha dîrokî de nêrînên cuda hebin jî, tê texmînkirin ku di dema [[asûrî|asûriyan]] de hatiye avakirin. Keleha Bêrecûkê li gorî çavkaniyên nivîskî di sedsala 13an de hatiye çêkirin û di demên cuda de hatiye tamîrkirin. Kel sê caran hatiye tamîrkirin: di dema romayan (30 {{Bz}} - 395 {{Pz}}), [[frank]]an (1098 - 1150 {{Pz}}) û dema [[memlûk]]an de (1277-1484 {{Pz}}). Bingehên wê bi kevirên mezin ên jêkirî hatine avakirin. Bilindahiya dîwarên wê digihîje 30-40 metreyan. Li ser dîwaran bi 12 bask hatine lêkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.mootol.com/Yazi2506/antik-cagda-urfa-ve-ilceleri |sernav=Mootol Yazı {{!}} Antik Çağ'da Urfa Ve İlçeleri |malper=web.archive.org |tarîx=2020-10-04 |roja-gihiştinê=2024-05-01 |roja-arşîvê=2020-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201004173323/http://www.mootol.com/Yazi2506/antik-cagda-urfa-ve-ilceleri |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> [[Sûr]]ên kelê, derdora navenda bajêr dorpêç dikin. Keleha Bîracikê ji ber bandora xwezayê zirareke mezin dîtiye û îro tenê hin xirbeyên bask û du deriyan li ber xwe dane. Ew derî wek [[Deriyê Rihayê]] û [[Deriyê Meçanê]] tên zanîn. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] 636n3pp3hk9mmrjfe0g2fwu679xvu5u Gotûbêja bikarhêner:Renamed user 902bd88b0570371c44d74589298611d5 3 252744 2005932 1685390 2026-05-01T04:58:55Z 기나ㅏㄴ 59799 기나ㅏㄴ rûpela [[Gotûbêja bikarhêner:Viktor Riemer]] bêyî beralîkirinek bar kir [[Gotûbêja bikarhêner:Renamed user 902bd88b0570371c44d74589298611d5]]: Automatically moved page while renaming the user "[[Special:CentralAuth/Viktor Riemer|Viktor Riemer]]" to "[[Special:CentralAuth/Renamed user 902bd88b0570371c44d74589298611d5|Renamed user 902bd88b0570371c44d74589298611d5]]" 1685390 wikitext text/x-wiki {{xêrhatin|--[[Bikarhêner:Balyozbot|Balyozbot]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Balyozbot|gotûbêj]]) 13:44, 10 gulan 2024 (UTC)}} 3s4e5kv9xuad9m0xx8o1z8zimuoh0el Hind û îranî 0 256814 2006042 1983814 2026-05-01T11:36:22Z Penaber49 39672 2006042 wikitext text/x-wiki [[Wêne:From Corded Ware to Sintashta.jpg|thumb|Nexşeyeke ku koka çanda Sintashta ya Proto-Hind-Îranî (Ā́rya/Aryen) wekî koçkirina gelan ji çanda Warê Corded Ewropî ya Serdema Bronzê di nav çanda Fatyanovo-Balanovo de nîşan dide.]] '''Hind û îranî''' yan jî '''gelê hînd û îranî''' komeke etnîkî ye ku bi navên dîrokî yên wekê aryan an aryen hatine naskirin. Hind û îranî komek gelên hindoewropîaxiv bûn ku ji serdema yekem a hezarsala 2ê {{bz}} û vir ve zimanên hind û îranî anîne deverên sereke yên [[Ewrasya]]yê. Gelê hindo ewropî di dawiyê de wekê şaxên gelên îranî û gelên hindo îranî belav bûne. Li gorî teoriya herî berfireh ê ku hatiye pejirandin, hind û aryenî di bin du koman de hatine dabeş kirin. Koma yekem a îranî ku di nav wan de [[med]] ([[kurd]]), [[Gelê Farsê|fars]], [[skît]], [[sarmat]] û hwd hene komên axaftvanên [[zimanên îranî]] ne ku li deverên [[Asyaya Rojava]] û deverên [[Kurdistan]] a îro û li deverên [[Anatolya|Anatoliyayê]] belav bûne. Koma din jî hind-aryan in ku li [[Hindistan|nîvgirava Hindistanê]] bi cih bûne û axaftvanên zimanên hind û aryanîne. Yek ji gelên hind û aryenî [[Mîtanî]] ne ku di sedsalên 17 û 13e yê {{bz}} de li deverên [[Mezopotamya]]ya jorîn (li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavaya Kurdistan]] a îro) qiraliyeteke berfireh avakirine. [[Kurd]] jî yek ji şaxa gelên bakurî ya gelên îranî ye ku bi [[zimanê kurdî]] ku zimanekî bakurê rojavayî ya îranî ye diaxivin. == Etîmolojî == Têgeha Aryen ji mêj ve ji bo de destnîşankirina hind-îraniyan hatiye bikaranîn. Axêverên kevnar ên zimanên hind û îranî xwe berê wekê aryanî dane naskirin. Bi taybetî gelên îranî û hind-aryayî bi hev re wekî hind û îranî têne zanîn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-06-14 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Her çiqas têgeha "Aryen" ji hêla piraniya lêkolîneran ve bi berfirehî ji aliyê lêkolînerên wekê [[Josef Wiesehofer]], [[Will Durant]] û [[Jaakko Häkkinen]] bê bikaranîn jî bi vê yekê re hinek lêkolîner ji bo vê komê têgîna hind û îranî jî bikar tînin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Per urales ad Orientem: iter polyphonicum multilingue: festskrift tillägnad Juha Janhunen på hans sextioårsdag den 12 februari 2012 |weşanger=Suomalais-ugrilainen Seura |tarîx=2012 |isbn=978-952-5667-33-2 |cih=Helsinki |paşnavê-edîtor=Janhunen |pêşnavê-edîtor=Juha |url=https://www.worldcat.org/title/781494494 |series=Suomalais-ugrilaisen Seuran toimituksia = Mémoires de la Société finno-ougrienne |paşnavê-edîtor2=Hyytiäinen |pêşnavê-edîtor2=Tiina |oclc=781494494 }}</ref> Genetîknasê nifûsê Luigi Luca Cavalli-Sforza di sala 1994an de di pirtûka xwe ya bi navê Dîrok û Erdnîgariya Genên Mirovan de, ji bo danasîna hind û îraniyan têgeha Aryen bikar aniye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The history and geography of human genes |paşnav=Cavalli-Sforza |pêşnav=Luigi L. |weşanger=Princeton Univ. Press |tarîx=1996 |isbn=978-0-691-08750-4 |çap=Abridged paperback ed., 1. print |cih=Princeton, NJ |paşnav2=Menozzi |pêşnav2=Paolo |paşnav3=Piazza |pêşnav3=Alberto }}</ref> == Dîrok == === Kok === Proto-Hind-Îranî bi gelemperî bi dûviyên Hind-Ewropî yên ku wekî çanda Sintashta têne naskirin<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Indo-European puzzle revisited: integrating archaeology, genetics, and linguistics |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2023 |isbn=978-1-009-26175-3 |cih=Cambridge ; New York, NY |paşnavê-edîtor=Kristiansen |pêşnavê-edîtor=Kristian |paşnavê-edîtor2=Kroonen |pêşnavê-edîtor2=Guus |paşnavê-edîtor3=Willerslev |pêşnavê-edîtor3=Eske }}</ref> û Çanda Andronovo ya dûv re di nav asoya berfirehtir a andronovoyê de û welatê wan bi deverek ji deşta [[Ewrasya]]yê ku li rojava dikeve ser Çemê Uralê û li rojhilat dikeve ser [[Çemê Tian Shanê]] (ku Hindo-Îraniyan dest danî ser devera ku ji hêla Çanda Afanasievo ya berê ve hatiye desteser kirin) û li başûr dikeve ser herêma [[Tranzaksiyana]] û [[Çiyayên Hindokûşê]].<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lee |pêşnav=Anthony |tarîx=2007 |sernav=Feast of Saint Anthony |url=http://dx.doi.org/10.1353/psg.2007.0141 |kovar=Prairie Schooner |cild=81 |hejmar=2 |rr=145–150 |doi=10.1353/psg.2007.0141 |issn=1542-426X }}</ref> Li ser bingeha bikaranîna wê ji hêla Hindo-Aryenan ve li Hindistana Mîtanî û Vedîk, nebûna wê ya berê li [[Rojhilata Nêzîk]] û Hindistana Harapan û belgeya wê ya sedsala 19-20ê {{bz}} li cihê Andronovo ya Sintashta zêdetir girêdanên bi stepan re nîşan dide. Anthony & Vinogradov (1995) wesayîteke binerdkirî li [[Gola Krivoye]] dibîne ku dîroka wî ji 2000 salê {{bz}} vedigere û goristanek Bactria-Margiana ku di heman demê de cehnî kî jî tê de ye ku di van demên dawî de hatiye dîtin ku pêwendiya bi deştan re destnîşan dike.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vinogradov |pêşnav=Vladimir V. |paşnav2=Komova |pêşnav2=Ya. M. |paşnav3=Vinogradov |pêşnav3=A. V. |paşnav4=Vinogradov |pêşnav4=Vasiliy V. |tarîx=2014 |sernav=Preparation and physicochemical properties of Nicotinamide@AlOOH biocompatible composite based on sol-gel materials |url=http://dx.doi.org/10.1134/s1995078014010157 |kovar=Nanotechnologies in Russia |cild=9 |hejmar=1-2 |rr=87–92 |doi=10.1134/s1995078014010157 |issn=1995-0780 }}</ref> Zimannasê dîrokî bi berfirehî texmîn dikin ku berdewamiya zimanên hindo-îranî dibe ku di sala 2000ê berê zayînê de dest bi cuda bûnê kiriye ku  pêşî her du çandên vedîkî û îranî derketine holê pêk hatiye. Kevintirîn formên tomarkirî yên van zimanan, Sanskrîta Vedîk û Avestaya Gathîk e ku pir dişibin hev û ji zimanê hevpar a proto hind û îranî hatine. Kok û pêwendiya herî pêşîn a di navbera zimanên nûristanî û zimanên komên îranî û hindo-aryayî de bi tevahî ne diyar e. === Berfirehbûn === [[Wêne:IE expansion.png|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan koçberiyên Hindo-Ewropî ji 4000 heta 1000 berî zayînê. Magenta Urheimat a heyî (çanda Samara, çanda Sredny Stog) destnîşan dike, sor herêma dibe ku ji aliyê gelên hind-ewropîaxêv heta 2500 {{bz}} lê belav bûne û pirteqalî jî herêmê ku ji aliyê hindo-ewropîaxiv heya 1000 {{bz}} lê belav bûne destnîşan dike.]] [[Wêne:Indo-Iranian origins.png|thumb|Çandên arkeolojîk ên ku bi koçên hind û îranî re têkildar in (piştî EIEC). Çandên Andronovo, BMAC û Çanda Yazê bi gelemperî bi koçberên hind û îraniyan re têkildar bûne. Çandên GGC, Goristanên H, Xazîneyên sifîrê û PGW ji bo çandên ku bi tevgerên hind û aryenan re têkildar in berendam in.]] ==== Pêla yekem a Hind û Aryanî ==== Modelên du pêlên berfirehbûna Hindo-Îranî ji hêla Burrow (1973) û Parpola (1999) ve hatine pêşniyar kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Dennis J. |tarîx=1973 |sernav=Burrow Digging by Barn Owls |url=http://dx.doi.org/10.2307/4511929 |kovar=Bird-Banding |cild=44 |hejmar=1 |rr=59 |doi=10.2307/4511929 |issn=0006-3630 }}</ref> Hindo-Îranî û berfirehbûna wan bi dahênana wesayîta şerê ya proto-hindo-ewropayiyan ve girêdayî ye. Tê texmînkirin ku ev berfirehbûn ji welatê Proto-Hind-Ewropiyan ji bakurê [[Deryaya Qezwînê]] ve li aliyê başûr ve heta [[Qefqasya|Qefkasyayê]], [[Asyaya Navendî]], [[Deşta Îranê]] û [[Parzemîna Hindistanê]] belav bûye. ===== Mîtaniyên Anatolyayê ===== Mîtanî gelên ku Anatolyayê (Bakûrê Kurdistana îro) ji salên 1500 berî zayînê hatine naskirin dibe ku bi eslê xwe tevlihev bûn: Piraniyeke xwemaliyên ku hûrîaxiv ku hind û ewropî diaxivin ji aliyê elîteke ne anatolî ku tê texmînkirin ku hînd û aryenî bûn dihatin birêvebirin.<ref name="Zimmer2003">{{Jêder-kovar |paşnav=Zimmer |pêşnav=S. |tarîx=2003 |sernav=MALLORY, J.P. und V. H. MAIR: The Tarim Mummies. Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West |url=http://dx.doi.org/10.29091/kratylos/2003/1/10 |kovar=Kratylos |cild=48 |hejmar=1 |rr=79–84 |doi=10.29091/kratylos/2003/1/10 |issn=0023-4567 }}</ref> Delîlên zimannasî ji bo superstrateyek bi vê awayê hene: * destnivîsa perwerdehiya hespan ku ji aliyê mirovekî mîtanî yê bi navê Kikkuli ve hatiye nivîsandin ku ji aliyê hîtîtiyan ve gelên Anatolya Hind-Ewropî ku bi zimanekî ne hind-îranî diaxivî hatiye bikaranîn; * navên mîrên mîtanî û; * navên xwedayên ku van hikumdaran di peymanan de gazî kirine hene. Bi taybetî, di nivîsa Kikkuli de peyvên wekê aika "yek" (ango hevjîna eka hindo-aryayî), tera "sê", panza "pênc" (pancha), satta "heft", (sapta), na "neh" û vartana "zivirandin", di çarçoveya beza hespan de (vartana Hindo-Aryenî) hene. Di peymana di navbera Hîtît û Mîtaniyan de navên xwedawendên wekê Aşvîn Mîtra, Varûna, Îndra û Nasatya têne gotin. Ev peyvên deyngirtî bi zimanên îranî ne ku ev yek dide nîşan ku tebeqeyên mîtaniyan ên jorîn bi Hindo-Aryenî ve girêdayî ne. ===== Nîvgirava Hindistanê - Çanda Vedîkê ===== Dibe ku modela standard a zimanên hindo-ewropî ya derbasbûna [[Nîvgirava Hindistanê]] bi pêla yekem a hindo-ewropiyan re bi ser [[Çiyayên Hindokûşê]] re yan jî bi ser Çemê Îndûsê û paşê jî di ser [[Çemê Ganjê]] re derbasê [[Hindistan]]ê bûye. Tebeqeya herî pêşîn a Sanskrîta Vedîkê ku bi tenê di [[Rîgveda]]yê de hatiye parastin ku dîroka wan bi qasî 1500 salên {{bz}} de hatiye destnîşankirin.<ref name="Zimmer2003" /> Zimanên Hindo-Aryenî li [[Îndûs]]ê ji 1500 salên {{bz}} heya 500 salên {{bz}} li ser beşên bakur û navendî yên parzemînê hebûna xwe diparêze û ji beşên başûr jî dûr ketine. Gelên hindo-ariyan li van herêman, ji başûrê rojhilatê [[Efxanistan]]ê heta sinorê [[Bengal]]ê li herêmê gelek padîşahî û mîrektiyên bi hêz ava kirine. Di nav van padîşahiyan de padîşahên herî hêzdar Kuru yê piştî Rîgvedîkê (li Kurukshetra û devera Delhî) û hevalbendên wan Pañcālas ên li rojhilatê wê bûn û li gel Gandhara û paşê ku padîşahiya Kosala û qada Magadha ku bi awayekê bilez berfireh bûye. Heya dema ku padîşahî ji aliyê [[Chandragupta Maurya]] ve hatiye zeft kirin û navenda [[Împeratoriya Mauryayê]] hatiye avakirin padîşahiya paşîn heta sedsala 4ê berî zayînê berdewam kiriye. Li rojhilatê [[Efxanistan]]ê û hinek herêmên rojavayê [[Pakistan]]ê di dawiyê de zimanên hindo-aryayî bi zimanên rojhilatî yên îranî hatin guhertin. Ligel vê yekê piraniya zimanên hindo-aryayî ya mayî li jêrîna Nîvgirava Hindistanê derdikevin pêş û hêjî derdikevin pêş. Di roja îro de li Hindistan, Pakistan, Bengladeş, Nepal, Srî Lanka, Fîjî, Surînam û li Maldîvê zimanên hindo-aryayî têne axaftin. ==== Pêla duyem - Îranî ==== Pêla duyem wekê pêla îranî hatiye şîrovekirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mallory |pêşnav=Susan B. |paşnav2=Krafchik |pêşnav2=Bernice R. |paşnav3=Moore |pêşnav3=D. Jeffrey |paşnav4=Mallory |pêşnav4=Susan B. |tarîx=1989 |sernav=Goltz Syndrome |url=http://dx.doi.org/10.1111/j.1525-1470.1989.tb00825.x |kovar=Pediatric Dermatology |cild=6 |hejmar=3 |rr=251–253 |doi=10.1111/j.1525-1470.1989.tb00825.x |issn=0736-8046 }}</ref> [[Wêne:East-Hem 1000bc.jpg|thumb|Li dora 1000 berî zayînê Nexşeya Ewrasyayê ye ku cihê îraniyan û cîranên wan nîşan dide ku pêla duyemîn wekê pêla belavbûna şaxa îraniyan hatiye diyarkirin.]] Yekem îraniyên ku gihîştine [[Deryaya Reş]] her çend girêdana wan a zimanî ya bi îraniyan re ne diyar be jî [[kimerî]] ne ku hatiye texmînkirin di sedsala 8an a berî zayînê gihiştine peravên Deryaya Reş. Li pey wan Skitî ku şaxeke ji rojavayî ya Sakayên Asyaya Navîn têne dîtin derbasê herêma Deryaya Reş bûne. Eşîrên Sarmatî ku ji van eşîran ên herî naskirî Roksolanî, ''Iazyges'' (Jazyges) û Alanî ne ku li pêy skitiyan ber bi rojava ve ber bi [[Ewropa]]yê ve hatine di sedsalên dawî yên {{bz}} û sedsalên 1 û 2. {{pz}} (Serdema Koçberan) derbasê Ewropayê bûne. Eşîra Sarmatiyan a gelemper a Massagetae ku li nêzîkî [[Deryaya Qezwînê]] dijiyan ji aliyê hikumdarên pêşîn ên farisan ve di Serdema Hexamenişînan de dihatin zanîn. Di radeya xwe ya herî mezin de li dora sedsala 1em a {{pz}} eşîrên sarmatî ji [[Çemê Vîstulayê]] heta peravê [[Çemê Dunayê]] û ber bi rojhilat ve heta [[Volga|Çemê Volgayê]] li deverên peravên Deryaya Reş û Deryaya Qezwînê û her weha li başûr jî li Qefqasyayê belav bûne. Li aliyê rojhilat ve jî sakayan ji Xotan bigire heta Tumşûqê li Sîncanê gelek herêman bidest xistine. Med, Faris û Partan di 800 salê {{bz}} li Deşta Îranê têne dîtin û Hexamenişî ku cihê zimanê îzole yê ku bi elamî diaxivîn digirin di sala 559 {{bz}} de li Deşta Îranê tevî gelên îranî dibin, heta sedsala 6ê berî zayînê bi giranî beşdarê [[Împeratoriya Asûr]]î ya Semîtîk bûne. Nêzîkî hezarsala yekem a {{pz}} komên îranî li qiraxa rojhilatê Deşta Îranê, li ser sinorê çiyayî yên bakurê rojava û li rojavayê [[Pakistan]]ê bi cih dibin û hindo-aryayiyên berê ku li herêmê bicih bibûn ji herêmê dertînin. Dema ku li Asyaya Navîn zimanên tirkî zimanên îranî ji ber berfirehbûna tirkan a sedsalên pêşîn ên zayînê kêm dike, li [[Ewropaya Rojhilat]] jî îranî di dawiyê de bi biryar hatin asîmîlekirin (mînak slavîkirin) û ji aliyê nifûsa Proto-Slavî ya herêmê ve hatin girtin. Di roja îro de zimanên sereke yên îranî yên heyî farisî, peştûnî, kurdî û belûçî ne. [[Zimanê osetî]] ku di serî de li [[Osetyaya Bakur]] (Bakurê Alanîstanê) û [[Osetyaya Başûr]] (Başûrê Alanîstanê) dihate axaftin rasterast ji dûndana alanîk e û ji ber vê yekê tenê zimanê sarmatîkî yê mayînde ye ji berdewamiya zaravayê îraniya rojhilatî ya ku ji [[Ewropaya Rojhilat]] heta beşên rojhilatê Asyaya Navîn dirêj bibû. == Arkeolojî == Çandên arkeolojîk ên ku bi berfirehbûna hind û îraniyan ve girêdayî ne ev in: * [[Ewropa]] ** Çanda Poltavka (2500–2100 BZ) ** Çanda Abaşevo (2300–1850 BZ) ** Çanda Srubna (1850–1450 BZ) * [[Asyaya Navendî]] ** Sintashta-Petrovka-Arkaim (2050–1750 BZ) ** Asoya Andronovo (2000–1450 BZ) *** Alakol (2100–1400 BZ) *** Fedorovo (1400–1200 BZ) *** Alekseyevka (1200–1000 BZ) ** Kompleksa Arkeolojîk a Bektriya-Marjiyana (2200–1700 BZ) ** Çanda Yazê (1500–1100 BZ) * Binparzemîna Hindistanê ** Çanda dîzikên bi rengê zer (BZ 2000–1500) ** Çanda goristana H (1900–1300 BZ) ** Çanda Swatê (1400–800 BZ) ** Çanda berhemên bi rengê gewr (1200–600 BZ) * Deşta Îranê ** Berhemên gewr ên îranî yên rojavayî (1500–1000 BZ) ** Berhemên îraniya rojavayî yên dereng ên ji pirçê Hêştiran (900–700 BZ) Parpola (1999) van pênaseyan li jêrîn pêşniyar kiriye: {| class="wikitable" !Navberên dîrokî !Çanda arkeolojîk !Pênaseya ku ji aliyê Parpola ve hatiye pêşniyar kirin |- |2800–2000 BZ |Katakoma dereng û Çandên Poltavkayê |Ji PIE ya dereng ve ber bi proto hind û îranî ve |- |2000–1800 BZ |Çanda Srubna û Abaşevo |Proto îranî |- |2000–1800 BZ |Petrovka-Sîntaşta |Proto hind û arî |- |1900–1700 BZ |BMAC |Hindo-Aryenên "Proto-Dasa" cihwarên xwe li niştecihên BMAC yên heyî ava dikin, li dora 1700an ji hêla Hind û Aryenên ve "Proto-Rîgvedîk"an ve têk çûnê. |- |1900–1400 BZ |Goristana H |Hindî Dasa |- |1800–1000 BZ |Alakul-Fedorovo |Hind û aryen ku di nav de "Proto-Sauma-Aryen" ku kulta somayê pêk tîne. |- |1700–1400 BZ |Çanda Swat a zû |Proto Rigvedîk |- |1700–1500 BZ |BMAC a dereng |"Proto-Sauma-Dasa", asîmîlekirina Proto-Dasa û Proto-Sauma-Aryen |- |1500–1000 BZ |Warê Gewrê Îranî yê Destpêkê |Mîtanî -Aryen (ji "Proto–Sauma-Dasa") |- |1400–800 BZ |Çanda Swat a dereng û Punjab, Berhemên bi rengê gewre |Rîgvedîka dereng |- |1400–1100 BZ |Yaz II-III, Seistan |Proto- Avestayî |- |1100–1000 BZ Berhemên pirçê Hêştiran, Berhemên pirçê Hêştiran ya rojavayê îrana dereng |Proto Faris, Proto Medî |- |1000–400 BZ |Çandên Serdema Hesin ên Sîncanê |Proto Saka |} == Ziman == [[Wêne:Lenguas indoiranias.PNG|thumb|Belavbûna zimanên hind û îranî.]] Zimanê hînd û ewropî yê ku proto hind û îraniyan di dawiya hezarsala 3em a berî zayînê de pê diaxivîn zimanekî satem bû ku hê jî ji zimanê proto hind û ewropî pir dûr nebûye û di encamê de tenê bi çend sedsalan ji sanskrîta vedîk a rîgvedayê hatiye derxistin. Guherîna dengnasî ya serekeyê ku proto hind û îranî ji proto hind û ewropî vediqetîne ev e ku dengdêrên binavkiriyên wekê *e, *o, *a bi yek dengdêrekê proto hind û îranî (*a-yê) vediqetînin. Qanûna Grassmann û Qanûna Bartholomae jî di Proto hind û îranî de temam bûn lê her weha windakirina labiyovelaran (kw, hwd.) bi k û hind û ewropiya rojhilatî (satem) ji k'ya palatîzekirî derbasê ć dibe ku wekê bi proto hind û ewropî *k'ṃto- > hind û îranî *ćata- > sanskrîtî śata-, îraniya kevin sata "100" hatiye gotin. Di nav guherînên dengî yên ji proto hind û îranî ji bo hind û aryenî de winda bûna dengê *z, di nav wan de ji bo îranî de xwestina dengê PIEyê heye. Herêmên ku zimanên hind û îranî lê têne axaftin li [[Ewropa]] (romî) û [[Qefkasya]]yê (osetî, tatî û talîşî), li [[Kurdistan]]ê (zimanên kurdî, berdewamiya zaravayê zaza-goranî û kurmancî) û li Îranê (farisî) dirêj dibin û ber bi rojhilat ve berbi Xinjiang (aarikolî) û Asam (asamî), li aliyê başûr berbi [[Srî Lanka]] ve (şînhalayî) û Maldîv (maldîvî) bi şaxên ku bi rêzê ve heta Okyanûsya û Karîbîk ji Fîjî Hindî û Karîbîk Hindustanî dirêj dibin. Wekî din li bakurê rojavayê Ewropayê (Keyaniya Yekbûyî), [[Amerîkaya Bakur]] (DYA, Kanada), [[Awistralya]], [[Afrîkaya Başûr]] û li herêma Kendava Farisî (Emîrtiyên Ereb ên Yekbûyî û Erebîstana Siûdî) civakên mezin ên diyasporayê yên ku hind û îranî diaxivin hene.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Nationalities of Armenia |paşnav=Chatoev |pêşnav=Vladimir |weşanger=YEGEA Publishing House |tarîx=1999 |isbn=978-99930-808-0-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=uA5pAAAAMAAJ&q=ezdiki+language |paşnav2=Kʻosyan |pêşnav2=Aram }}</ref> == Dîn == Tevî danasîna pirtûkên pîroz ên paşerojê yên [[Vedîk]] û [[Zerdeştî]] hind û îraniyan pêmayiyeke (miras) hevpar a têgînan parve kirine ku di nav de hêza gerdûnî *Hṛta- (sanskrîtî rta, Avesta Asha) heye ku nebat û vexwarina pîroz *sawHma-(sanskrîtî Soma, Avestayî Haoma) û xwedayên nîzama civakî yên wek *mitra- (sanskrîtî Mîtra, avestayî û mîtraya kevnar, Mîthra) û *baga - (sanskrîtî Bhaga, Avestayî û Baga Farisiya Kevin) heye. Dinê proto hind û îranî şaxek kevnar a dinê hind û ewropî ye. Ji çandên cuda û belavbûyî yên hind û îranî dibe ku komek ramanên hevpar ji nû ve were avakirin ku ji wan ramanek hevpar ku çavkaniya proto hind û îranî ya nepejirandî dikare were derxistin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://iranicaonline.org/ |sernav=Welcome to Encyclopaedia Iranica |malper=iranicaonline.org |roja-gihiştinê=2024-06-15 |ziman=en-US |paşnav=Foundation |pêşnav=Encyclopaedia Iranica }}</ref> Dînê pêş-îslamî ya [[Gelê nûristanî]] û dînê heyî ya [[Gelê kalaşî]] bi girîngî di bin bandora dînê orîjînal a hind û îraniyan de ma ye ku bi danûstendinên ku li herêmê çêbûye bi zêdekirinên ji dînên hind û îraniyan hatiye pêşve xistin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Colliding Continents: A geological exploration of the Himalaya, Karakoram, and Tibet |paşnav=Searle |pêşnav=Mike |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2013-03-28 |isbn=978-0-19-165249-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=-BLJuEo8lT0C }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Spectrum Guide to Pakistan |weşanger=Interlink Books |tarîx=1998 |isbn=978-1-56656-240-9 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ZlwOAQAAMAAJ }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html |sernav=Richard Strand's Nuristân Site: Peoples and Languages of Nuristan |malper=web.archive.org |tarîx=2019-04-01 |roja-gihiştinê=2024-06-15 |roja-arşîvê=2019-04-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190401180243/http://nuristan.info/Nuristani/Nuristanis1.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.atalayar.com/en/articulo/society/kalash-pakistans-last-animist-tribe/20210329121251150555.html |sernav=The Kalash: Pakistan's last animist tribe |malper=Atalayar |tarîx=2021-03-29 |roja-gihiştinê=2024-06-15 |ziman=en |paşnav=Atalayar }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Fielding's the World's Most Dangerous Places |paşnav=Pelton |pêşnav=Robert Young |weşanger=Fielding Worldwide |tarîx=1998 |isbn=978-1-56952-140-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=IVY1qg1hiNYC |paşnav2=Aral |pêşnav2=Coskun |paşnav3=Dulles |pêşnav3=Wink }}</ref> Michael Witzel teorîze kiriye dibe ku ev dîn hinek hêmanan bi Şinto re parve kiriye ku yek ji dînên neteweyî yê [[Japon]]ê ye ku li gorî wî dibe ku hinek bandora hind û îranî hebe ji ber ku tê texmîn kirin ku li dora 2000 {{bz}} de li deştên [[Asyaya Navendî]] têkiliyeke çêbûye. Di baweriya [[Şînto]] de şopên van di efsaneyên wekê xwedayê tofanê Susanoo de ku marek Yamata-no-Orochi dikuje û di efsaneya xwedawenda berbangê Ame-no-Uzume de têne dîtin. Di roja îro de piraniya hînd û îranî [[dînên îbrahîmî]] û darmî ku dînên li Nîvgirava Hindistanê ye dihebînin. === Geşedan === Ji ber ku çandên koman ji hev cuda bûne û pêş ketine hinek bawerî bi awayên cihê pêş dikevin. Wek mînak peyva 'daeva' ku di Avesta de derbas dibe ku di heman demê de têkiliyeke zimanî bi peyva sanskrîtî ya 'deva' re jî heye behsa yek ji çînên sereke yên xwedayan dike û her weha têkiliyekê zimanasî bi peyvên din ên têkildarê li seranserê kevneşopiyên hind û ewropî re heye. Bi rastî Indra mezintirîn devayên ji wêjeya Vedîk e,î ku pir caran di nivîsarên [[Zerdeştî]] de wekî yek ji mezintirîn hêzên xirab hatiye navnîş kirin ku carinan bi tenê Angra Mainyu bixwe ye. Di baweriya kevneşopî ya zerdeştiyan de ku di Avesta de hatiye tomarkirin de nepejirandina deaveyan yek ji pîvanên herî girîng e ji bo şopînereke kevneşopiyê ye ku li kêleka perizîna [[Ahûra Mezda]] û şopandina hînkirinên zerdeştî ye. Bi heman awayî hevsengiyên di navbera asûreyên vedîk ên xerab û ahûrasên zerdeştî yên xêrxwaz de bi taybetî eşkere û balkêş in. Varuna ya herî bi hêz a asûrayan rasterast bi Ahûra Mezda re nagire lê çend taybetmendiyên hevpar bi Ahura Mazde re parve dike nemaze di warê rola wî ya wekî padîşah di nav xwedayên piçûk de û hakimê qanûn û exlaqê di nav mirinan de. Sarasvatî ya Rig-Vedîk û Anahîta ji aliyê zimanî û fonksiyonelî ve ji heman kokê hatine. Her du jî wekî çemên cîhanê hatine binavkirin. Vedîk Saraswatî wekî "Dayika çêtirîn, çemê çêtirîn û wekê xwedawendên çêtirîn" hatiye binav kirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bhuvan-app1.nrsc.gov.in/saraswati/#:~:text=(a)%20Rigveda%20-%20Vedic%20Saraswati,)%20and%20Iravati%20(Ravi). |sernav=Saraswati Palaeochannels |malper=bhuvan-app1.nrsc.gov.in |roja-gihiştinê=2024-06-15 }}</ref> Bi heman awayî di beşên destpêkê yên Avestayê de îranî *Harahvatî çemê cîhanê ye ku ji [[Çiyayê Harayê]] ya navendî ya ewsanewî diherike. == Genetîk == R1a1a (R-M17 an R-M198) şaxa jêrîn e ku bi gelemperî bi nifûsa hind û ewropî re têkildar e. Nîqaşên ku hatine îdia kirin bi gelemperî di derbarê koka R1a ye bi rastî li ser koka jêr-şaxa R1a1a (R-M17 an R-M198) ye ji ber ku serdest in. R1a1a di du guhertoyên serekeyên wekê Z93 û Z282 têne dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Underhill |pêşnav=Peter A |paşnav2=Poznik |pêşnav2=G David |paşnav3=Rootsi |pêşnav3=Siiri |paşnav4=Järve |pêşnav4=Mari |paşnav5=Lin |pêşnav5=Alice A |paşnav6=Wang |pêşnav6=Jianbin |paşnav7=Passarelli |pêşnav7=Ben |paşnav8=Kanbar |pêşnav8=Jad |paşnav9=Myres |pêşnav9=Natalie M |paşnav10=King |pêşnav10=Roy J |paşnav11=Di Cristofaro |pêşnav11=Julie |paşnav12=Sahakyan |pêşnav12=Hovhannes |paşnav13=Behar |pêşnav13=Doron M |paşnav14=Kushniarevich |pêşnav14=Alena |paşnav15=Šarac |pêşnav15=Jelena |tarîx=2015 |sernav=The phylogenetic and geographic structure of Y-chromosome haplogroup R1a |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4266736/ |kovar=European Journal of Human Genetics |cild=23 |hejmar=1 |rr=124–131 |doi=10.1038/ejhg.2014.50 |issn=1018-4813 |pmc=4266736 |pmid=24667786 }}</ref> Di R-Z93 de dixuye ku piraniya R1a1a ya ku li [[Asya]]yê hatine dîtin bi hind û îraniyan ve girêdayî ye.<ref name="Pamjav2012">{{Jêder-kovar |paşnav=Pamjav |pêşnav=Horolma |paşnav2=Fehér |pêşnav2=Tibor |paşnav3=Németh |pêşnav3=Endre |paşnav4=Pádár |pêşnav4=Zsolt |tarîx=2012 |sernav=Brief communication: New Y‐chromosome binary markers improve phylogenetic resolution within haplogroup R1a1 |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/ajpa.22167 |kovar=American Journal of Physical Anthropology |ziman=en |cild=149 |hejmar=4 |rr=611–615 |doi=10.1002/ajpa.22167 |issn=0002-9483 }}</ref> Ji aliyê din ve R-Z282 şaxê sereke yê ewropî yê R1a1a ye ku bi piranî bi balt û slavên li [[Ewropaya Rojhilat]] ve girêdayî ye.<ref name="Pamjav2012" /> Daneyên ku heya niha hatine berhev kirin, frekansa bilind a R-Z93 li bakurê [[Hindîstan]]ê, [[Tacîkistan]] û [[Efxanistan]]ê destnîşan dikin: brahîmên bengalî heta %72 R1a1a, eşîra mohana heya %71 hinduyên nepal heya %69,20 hildigirin û tacîk jî heta %68 e.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Saha |pêşnav=Anjana |paşnav2=Sharma |pêşnav2=Swarkar |paşnav3=Bhat |pêşnav3=Audesh |paşnav4=Pandit |pêşnav4=Awadesh |paşnav5=Bamezai |pêşnav5=Ramesh |tarîx=2005 |sernav=Genetic affinity among five different population groups in India reflecting a Y-chromosome gene flow |url=https://www.nature.com/articles/jhg200510 |kovar=Journal of Human Genetics |ziman=en |cild=50 |hejmar=1 |rr=49–51 |doi=10.1007/s10038-004-0219-3 |issn=1435-232X }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Underhill |pêşnav=Peter A. |paşnav2=Myres |pêşnav2=Natalie M. |paşnav3=Rootsi |pêşnav3=Siiri |paşnav4=Metspalu |pêşnav4=Mait |paşnav5=Zhivotovsky |pêşnav5=Lev A. |paşnav6=King |pêşnav6=Roy J. |paşnav7=Lin |pêşnav7=Alice A. |paşnav8=Chow |pêşnav8=Cheryl-Emiliane T. |paşnav9=Semino |pêşnav9=Ornella |paşnav10=Battaglia |pêşnav10=Vincenza |paşnav11=Kutuev |pêşnav11=Ildus |paşnav12=Järve |pêşnav12=Mari |paşnav13=Chaubey |pêşnav13=Gyaneshwer |paşnav14=Ayub |pêşnav14=Qasim |paşnav15=Mohyuddin |pêşnav15=Aisha |tarîx=2010 |sernav=Separating the post-Glacial coancestry of European and Asian Y chromosomes within haplogroup R1a |url=https://www.nature.com/articles/ejhg2009194 |kovar=European Journal of Human Genetics |ziman=en |cild=18 |hejmar=4 |rr=479–484 |doi=10.1038/ejhg.2009.194 |issn=1476-5438 |pmc=PMC2987245 |pmid=19888303 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Fornarino |pêşnav=Simona |paşnav2=Pala |pêşnav2=Maria |paşnav3=Battaglia |pêşnav3=Vincenza |paşnav4=Maranta |pêşnav4=Ramona |paşnav5=Achilli |pêşnav5=Alessandro |paşnav6=Modiano |pêşnav6=Guido |paşnav7=Torroni |pêşnav7=Antonio |paşnav8=Semino |pêşnav8=Ornella |paşnav9=Santachiara-Benerecetti |pêşnav9=Silvana A. |tarîx=2009-07-02 |sernav=Mitochondrial and Y-chromosome diversity of the Tharus (Nepal): a reservoir of genetic variation |url=https://doi.org/10.1186/1471-2148-9-154 |kovar=BMC Evolutionary Biology |cild=9 |hejmar=1 |rr=154 |doi=10.1186/1471-2148-9-154 |issn=1471-2148 |pmc=PMC2720951 |pmid=19573232 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Wells |pêşnav=R. Spencer |paşnav2=Yuldasheva |pêşnav2=Nadira |paşnav3=Ruzibakiev |pêşnav3=Ruslan |paşnav4=Underhill |pêşnav4=Peter A. |paşnav5=Evseeva |pêşnav5=Irina |paşnav6=Blue-Smith |pêşnav6=Jason |paşnav7=Jin |pêşnav7=Li |paşnav8=Su |pêşnav8=Bing |paşnav9=Pitchappan |pêşnav9=Ramasamy |paşnav10=Shanmugalakshmi |pêşnav10=Sadagopal |paşnav11=Balakrishnan |pêşnav11=Karuppiah |paşnav12=Read |pêşnav12=Mark |paşnav13=Pearson |pêşnav13=Nathaniel M. |paşnav14=Zerjal |pêşnav14=Tatiana |paşnav15=Webster |pêşnav15=Matthew T. |tarîx=2001-08-28 |sernav=The Eurasian Heartland: A continental perspective on Y-chromosome diversity |url=https://pnas.org/doi/full/10.1073/pnas.171305098 |kovar=Proceedings of the National Academy of Sciences |ziman=en |cild=98 |hejmar=18 |rr=10244–10249 |doi=10.1073/pnas.171305098 |issn=0027-8424 |pmc=PMC56946 |pmid=11526236 }}</ref> Li rojavayê Îranê, îranî asta R1a1a ya nizm nîşan didin lê mêrên li deverên rojhilatê Îranê heta %35 R1a1a hildigirin. Sedemên gengaz ên dîrokî û pêşdîrokî yên vê yekê mijara nîqaş û baldariya domdar di nav genetîstên nifûsê û jîneolojîstên genetîkî de ne û ji bo zimannas û arkeologan jî bi awayeke balkêş hatine dîtin. Ji 10 mêrên ku ji herêma Krasnoyarsk li asoya Andronovoyê hatine destnîşankirin 9 ji wan xwediyê haplogropa R1a y-kromozoma û yek ji wan jî xwedî C-M130 haplogropê (xC3) bû. Haplogroupên mtDNA yên neh kesan ku li heman asoyê Andronovo û herêmê hatine peywirdarkirin wiha bûn: U4 (2 kes), U2e, U5a1, Z, T1, T4, H, û K2b. Lêkolîneke ku di sala 2004an hatiye lêkolînkirin destnîşan kiriye ku di serdema [[Serdema bronzî]]/[[Serdema hesinî]] de piraniya nifûsa Kazakistanê (beşek ji Çanda Andronovo ya di Serdema Bronzê de) ji rêzikên dayikê yên rojavayê Ewrasyayê bûn (bi haplogropên mtDNA yên wekî U, H, HV.) Lêkolîneke ku di sala 2022an de hatiye lêkolînkirin diyar kiriye ku kesên nûjen ji başûrê [[Asyaya Navendî]] nemaze [[tacîk]] û Yaghnobî, berdewamiya genetîkî ya bihêz li hember hind û îraniyên ji [[Serdema hesinî]] nîşan didin û tenê bi awayeke marjînal ji genên derveyî bandor bûne. Hind û îraniyên dîrokî li hember nêçîrvan-berhevkarên ewropî û cotkarên neolîtîk ên îranî têkiliyek genetîkî ya bilind nîşan dane.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Guarino-Vignon |pêşnav=Perle |paşnav2=Marchi |pêşnav2=Nina |paşnav3=Bendezu-Sarmiento |pêşnav3=Julio |paşnav4=Heyer |pêşnav4=Evelyne |paşnav5=Bon |pêşnav5=Céline |tarîx=2022-01-14 |sernav=Genetic continuity of Indo-Iranian speakers since the Iron Age in southern Central Asia |url=https://www.nature.com/articles/s41598-021-04144-4 |kovar=Scientific Reports |ziman=en |cild=12 |hejmar=1 |rr=733 |doi=10.1038/s41598-021-04144-4 |issn=2045-2322 |pmc=PMC8760286 |pmid=35031610 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Gelên îranî| ]] [[Kategorî:Komên etnîk li Rojhilata Navîn]] lgd7f8urwqa751mxa0k9dkfz939qd6z Keleha Aldûşê 0 257787 2005971 1713892 2026-05-01T08:40:42Z Avestaboy 34898 2005971 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keleha Aldûşê''' li navçeya [[Aldûş]]ê ser bi parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] wek birceke çavdêriyê ya leşkerî li kêleka [[Firat|Çemê Firatê]] hatiye lêkirin. Dîroka wê vedigere [[Serdema Navîn]] û tê bawerkirin ku di sedsala 2an de hatiye avakirin. Birc di sala 2022an de ji aliyê şivanekî gundê Bibalê ser bi navçeya Aldûşê hatiye dîtin. Piştî lêkolîna Rêveberiya [[Muzexaneya Semsûrê]] hat diyarkirin ku ev der birceke leşkerî ye. Li gor pisporên muzexaneyê niha tenê bermayên birceke çavdêriyê ya leşkerî mane û li herêmê xûrdekên seramîk û [[mozaîk]]an jî hatine dîtin ku ev dide xuyakirin li vê derê kelehek hebûye. Keleha dîrokî ji du beşan pêk tê, keleha derve û keleha hundir. Di keleha derve de leşker û xelk mane û li keleha hundir jî zêdetir kesên rêveber. Li derdora kelehê jî bermayên seramîk ku dîroka wan vedigere sedsala yekem heta serdema nêzîk hatine dîtin. Tê xuyakirin ku li vê derê jî ev cihê çavdêriyê bo parastinê hatine çêkirin. Parêzgeha Semsûrê navenda [[Şaristanî|şaristaniya]] Kommageneyê ye Keleha Aldûşê dîroka wê vedigere sedsala 11an berî zayînê. Li navçeyê berî niha jî li Çiyayê Kimmel û Geliyê Aldûşê bircên çavdêriyê hatibûn dîtin û li gor lêkolînan ev bo ewlekariya şaristaniyan hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Li Semsûrê birceke çavdêriyê ya dîrokî hate dîtin |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/people-places/17042022 |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-05-29 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aldûş]] [[Kategorî:Kelehên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] 9h1pc3t6vhib3cm337g6txc36l6844n 2005985 2005971 2026-05-01T08:53:07Z Avestaboy 34898 2005985 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî}} '''Keleha Aldûşê''' li navçeya [[Aldûş]]ê ser bi parêzgeha [[Adiyeman (parêzgeh)|Adiyemanê]] ya [[Bakurê Kurdistanê]] wek birceke çavdêriyê ya leşkerî li kêleka [[Firat|Çemê Firatê]] hatiye lêkirin. Dîroka wê vedigere [[Serdema Navîn]] û tê bawerkirin ku di sedsala 2an de hatiye avakirin. Birc di sala 2022an de ji aliyê şivanekî gundê Bibalê ser bi navçeya Aldûşê hatiye dîtin. Piştî lêkolîna Rêveberiya [[Muzexaneya Semsûrê]] hat diyarkirin ku ev der birceke leşkerî ye. Li gor pisporên muzexaneyê niha tenê bermayên birceke çavdêriyê ya leşkerî mane û li herêmê xûrdekên seramîk û [[mozaîk]]an jî hatine dîtin ku ev dide xuyakirin li vê derê kelehek hebûye. Keleha dîrokî ji du beşan pêk tê, keleha derve û keleha hundir. Di keleha derve de leşker û xelk mane û li keleha hundir jî zêdetir kesên rêveber. Li derdora kelehê jî bermayên seramîk ku dîroka wan vedigere sedsala yekem heta serdema nêzîk hatine dîtin. Tê xuyakirin ku li vê derê jî ev cihê çavdêriyê bo parastinê hatine çêkirin. Parêzgeha Semsûrê navenda [[Şaristanî|şaristaniya]] Kommageneyê ye Keleha Aldûşê dîroka wê vedigere sedsala 11an berî zayînê. Li navçeyê berî niha jî li Çiyayê Kimmel û Geliyê Aldûşê bircên çavdêriyê hatibûn dîtin û li gor lêkolînan ev bo ewlekariya şaristaniyan hatine bikaranîn.<ref>{{Jêder-malper|sernav=Li Semsûrê birceke çavdêriyê ya dîrokî hate dîtin |url=https://www.rudaw.net/kurmanci/people-places/17042022 |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-05-29 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aldûş]] [[Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] 47orx62xwt9u5zufv8i31yd8x1jmw46 Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê 14 258518 2005966 2003670 2026-05-01T08:38:05Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê]] weke [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] guhart 2003670 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Cihên dîrokî li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên li Ewropayê li gorî welatan]] [[Kategorî:Keleh li gorî welatan]] s4dmu58rpt59rdal7napq9qqlbhr6j4 Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki)/Arşîv 5 4 309472 2005933 1995997 2026-05-01T06:01:08Z Balyozbot 42414 Bot: 1 gotûbêj ji Wîkîpediya:Dîwan (peyamên MediaWiki) hat arşîvkirin 2005933 wikitext text/x-wiki {{Arşîvkirin}} == Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025: Invitation == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:UCDM 2025 general.png|180px|right]] {{int:please-translate}} Hello, dear Wikipedians!<br/> [[:m:Special:MyLanguage/Wikimedia Ukraine|Wikimedia Ukraine]], in cooperation with the [[:en:Ministry of Foreign Affairs of Ukraine|MFA of Ukraine]] and [[:en:Ukrainian Institute|Ukrainian Institute]], has launched the fifth edition of writing challenge "'''[[:m:Special:MyLanguage/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|Ukraine's Cultural Diplomacy Month]]'''", which lasts from '''14th April''' until '''16th May 2025'''. The campaign is dedicated to famous Ukrainian artists of cinema, music, literature, architecture, design, and cultural phenomena of Ukraine that are now part of world heritage. We accept contributions in every language! The most active contesters will receive prizes. If you are interested in coordinating long-term community engagement for the campaign and becoming a local ambassador, we would love to hear from you! Please let us know your interest. <br/> We invite you to take part and help us improve the coverage of Ukrainian culture on Wikipedia in your language! Also, we plan to set up a [[:m:CentralNotice/Request/Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2025|banner]] to notify users of the possibility to participate in such a challenge! [[:m:User:OlesiaLukaniuk (WMUA)|OlesiaLukaniuk (WMUA)]] ([[:m:User talk:OlesiaLukaniuk (WMUA)|talk]]) </div> 16:11, 16 nîsan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Hide on Rosé@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:OlesiaLukaniuk_(WMUA)/list_of_wikis&oldid=28552112 --> == Vote now on the revised UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines ("UCoC EG") and the UCoC's Coordinating Committee Charter is open now through the end of 1 May (UTC) ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Annual_review/2025/Voter_information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review of the EG and Charter was planned and implemented by the U4C. Further information will be provided in the coming months about the review of the UCoC itself. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 00:34, 17 nîsan 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28469465 --> == Sub-referencing: User testing == <div lang="en" dir="ltr"> [[File:Sub-referencing reuse visual.png|400px|right]] <small>''Apologies for writing in English, please help us by providing a translation below''</small> Hi I’m Johannes from [[:m:Wikimedia Deutschland|Wikimedia Deutschland]]'s [[:m:WMDE Technical Wishes|Technical Wishes team]]. We are making great strides with the new [[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|sub-referencing feature]] and we’d love to invite you to take part in two activities to help us move this work further: #'''Try it out and share your feedback''' #:[[:m:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing# Test the prototype|Please try]] the updated ''wikitext'' feature [https://en.wikipedia.beta.wmflabs.org/wiki/Sub-referencing on the beta wiki] and let us know what you think, either [[:m:Talk:WMDE Technical Wishes/Sub-referencing|on our talk page]] or by [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/talktotechwish booking a call] with our UX researcher. #'''Get a sneak peak and help shape the ''Visual Editor'' user designs''' #:Help us test the new design prototypes by participating in user sessions – [https://greatquestion.co/wikimediadeutschland/gxk0taud/apply sign up here to receive an invite]. We're especially hoping to speak with people from underrepresented and diverse groups. If that's you, please consider signing up! No prior or extensive editing experience is required. User sessions will start ''May 14th''. We plan to bring this feature to Wikimedia wikis later this year. We’ll reach out to wikis for piloting in time for deployments. Creators and maintainers of reference-related tools and templates will be contacted beforehand as well. Thank you very much for your support and encouragement so far in helping bring this feature to life! </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Johannes Richter (WMDE)|Johannes Richter (WMDE)]] ([[User talk:Johannes Richter (WMDE)|talk]])</bdi> 15:03, 28 nîsan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johannes Richter (WMDE)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johannes_Richter_(WMDE)/Sub-referencing/massmessage_list&oldid=28628657 --> == <span lang="en" dir="ltr">Vote on proposed modifications to the UCoC Enforcement Guidelines and U4C Charter</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The voting period for the revisions to the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and U4C Charter closes on 1 May 2025 at 23:59 UTC ([https://zonestamp.toolforge.org/1746162000 find in your time zone]). [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025/Voter information|Read the information on how to participate and read over the proposal before voting]] on the UCoC page on Meta-wiki. The [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] is a global group dedicated to providing an equitable and consistent implementation of the UCoC. This annual review was planned and implemented by the U4C. For more information and the responsibilities of the U4C, you may [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Charter|review the U4C Charter]]. Please share this message with members of your community in your language, as appropriate, so they can participate as well. In cooperation with the U4C -- <section end="announcement-content" /> </div> <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 03:41, 29 nîsan 2025 (UTC)</div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr">Call for Candidates for the Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> The results of voting on the Universal Code of Conduct Enforcement Guidelines and Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C) Charter is [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Annual review/2025#Results|available on Meta-wiki]]. You may now [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025/Candidates|submit your candidacy to serve on the U4C]] through 29 May 2025 at 12:00 UTC. Information about [[m:Special:MyLanguage/Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|eligibility, process, and the timeline are on Meta-wiki]]. Voting on candidates will open on 1 June 2025 and run for two weeks, closing on 15 June 2025 at 12:00 UTC. If you have any questions, you can ask on [[m:Talk:Universal Code of Conduct/Coordinating Committee/Election/2025|the discussion page for the election]]. -- in cooperation with the U4C, </div><section end="announcement-content" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|gotûbêj]])</bdi> 22:07, 15 gulan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == RfC ongoing regarding Abstract Wikipedia (and your project) == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> ''(Apologies for posting in English, if this is not your first language)'' Hello all! We opened a discussion on Meta about a very delicate issue for the development of [[:m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia|Abstract Wikipedia]]: where to store the abstract content that will be developed through functions from Wikifunctions and data from Wikidata. Since some of the hypothesis involve your project, we wanted to hear your thoughts too. We want to make the decision process clear: we do not yet know which option we want to use, which is why we are consulting here. We will take the arguments from the Wikimedia communities into account, and we want to consult with the different communities and hear arguments that will help us with the decision. The decision will be made and communicated after the consultation period by the Foundation. You can read the various hypothesis and have your say at [[:m:Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content|Abstract Wikipedia/Location of Abstract Content]]. Thank you in advance! -- [[User:Sannita (WMF)|Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|<span class="signature-talk">{{int:Talkpagelinktext}}</span>]]) 15:26, 22 gulan 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Sannita_(WMF)/Mass_sending_test&oldid=28768453 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 Selection & Call for Questions</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Selection announcement}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]'' Dear all, This year, the term of 2 (two) Community- and Affiliate-selected Trustees on the Wikimedia Foundation Board of Trustees will come to an end [1]. The Board invites the whole movement to participate in this year’s selection process and vote to fill those seats. The Elections Committee will oversee this process with support from Foundation staff [2]. The Governance Committee, composed of trustees who are not candidates in the 2025 community-and-affiliate-selected trustee selection process (Raju Narisetti, Shani Evenstein Sigalov, Lorenzo Losa, Kathy Collins, Victoria Doronina and Esra’a Al Shafei) [3], is tasked with providing Board oversight for the 2025 trustee selection process and for keeping the Board informed. More details on the roles of the Elections Committee, Board, and staff are here [4]. Here are the key planned dates: * May 22 – June 5: Announcement (this communication) and call for questions period [6] * June 17 – July 1, 2025: Call for candidates * July 2025: If needed, affiliates vote to shortlist candidates if more than 10 apply [5] * August 2025: Campaign period * August – September 2025: Two-week community voting period * October – November 2025: Background check of selected candidates * Board’s Meeting in December 2025: New trustees seated Learn more about the 2025 selection process - including the detailed timeline, the candidacy process, the campaign rules, and the voter eligibility criteria - on this Meta-wiki page [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025|[link]]]. '''Call for Questions''' In each selection process, the community has the opportunity to submit questions for the Board of Trustees candidates to answer. The Election Committee selects questions from the list developed by the community for the candidates to answer. Candidates must answer all the required questions in the application in order to be eligible; otherwise their application will be disqualified. This year, the Election Committee will select 5 questions for the candidates to answer. The selected questions may be a combination of what’s been submitted from the community, if they’re alike or related. [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates|[link]]] '''Election Volunteers''' Another way to be involved with the 2025 selection process is to be an Election Volunteer. Election Volunteers are a bridge between the Elections Committee and their respective community. They help ensure their community is represented and mobilize them to vote. Learn more about the program and how to join on this Meta-wiki page [[m:Wikimedia_Foundation_elections/2025/Election_volunteers|[link].]] Thank you! [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2022/Results [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Committee:Elections_Committee_Charter [3] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Resolution:Committee_Membership,_December_2024 [4] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections_committee/Roles [5] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/FAQ [6] https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Questions_for_candidates Best regards, Victoria Doronina Board Liaison to the Elections Committee Governance Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 03:07, 28 gulan 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28618011 --> == <span lang="en" dir="ltr"> Upcoming Deployment of the CampaignEvents Extension</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Hello everyone, ''(Apologies for posting in English if English is not your first language. Please help translate to your language.)'' The Campaigns Product Team is planning a global deployment of the '''[[:mw:Help:Extension:CampaignEvents|CampaignEvents extension]]''' to all Wikipedias, including this wiki, during the '''week of June 23rd'''. This extension is designed to help organizers plan and manage events, WikiProjects, and other on-wiki collaborations - and to make these efforts more discoverable. The three main features of this extension are: * '''[[:m:Event_Center/Registration|Event Registration]]''': A simple way to sign up for events on the wiki. * '''[[:m:CampaignEvents/Collaboration_list|Collaboration List]]''': A global list of events and a local list of WikiProjects, accessible at '''[[:m:Special:AllEvents|Special:AllEvents]]'''. * '''[[:m:Campaigns/Foundation_Product_Team/Invitation_list|Invitation Lists]]''': A tool to help organizers find editors who might want to join, based on their past contributions. '''Note''': The extension comes with a new user right called '''"Event Organizer"''', which will be managed by administrators on this wiki. Organizer tools like Event Registration and Invitation Lists will only work if someone is granted this right. The Collaboration List is available to everyone immediately after deployment. The extension is already live on several wikis, including '''Meta, Wikidata, English Wikipedia''', and more ( [[m:CampaignEvents/Deployment_status#Current_Deployment_Status_for_CampaignEvents_extension| See the full deployment list]]) If you have any questions, concerns, or feedback, please feel free to share them on the [[m:Talk:CampaignEvents| extension talkpage]]. We’d love to hear from you before the rollout. Thank you! <section end="message"/> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[User:Udehb-WMF|Udehb-WMF]] ([[User talk:Udehb-WMF|gotûbêj]]) 16:47, 29 gulan 2025 (UTC)</bdi> <!-- Message sent by User:Udehb-WMF@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Udehb-WMF/sandbox/deployment_audience&oldid=28803829 --> == Vote now in the 2025 U4C Election == <div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr"> Apologies for writing in English. {{Int:Please-translate}} Eligible voters are asked to participate in the 2025 [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee]] election. More information–including an eligibility check, voting process information, candidate information, and a link to the vote–are available on Meta at the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2025|2025 Election information page]]. The vote closes on 17 June 2025 at [https://zonestamp.toolforge.org/1750161600 12:00 UTC]. Please vote if your account is eligible. Results will be available by 1 July 2025. -- In cooperation with the U4C, [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User talk:Keegan (WMF)|talk]]) 23:00, 13 hezîran 2025 (UTC) </div> <!-- Message sent by User:Keegan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28848819 --> == <span lang="en" dir="ltr">Wikimedia Foundation Board of Trustees 2025 - Call for Candidates</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> :''<div class="plainlinks">[[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates|{{int:interlanguage-link-mul}}]] • [https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Special:Translate&group=page-{{urlencode:Wikimedia Foundation elections/2025/Announcement/Call for candidates}}&language=&action=page&filter= {{int:please-translate}}]</div> Hello all, The [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|call for candidates for the 2025 Wikimedia Foundation Board of Trustees selection is now open]] from June 17, 2025 – July 2, 2025 at 11:59 UTC [1]. The Board of Trustees oversees the Wikimedia Foundation's work, and each Trustee serves a three-year term [2]. This is a volunteer position. This year, the Wikimedia community will vote in late August through September 2025 to fill two (2) seats on the Foundation Board. Could you – or someone you know – be a good fit to join the Wikimedia Foundation's Board of Trustees? [3] Learn more about what it takes to stand for these leadership positions and how to submit your candidacy on [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidate application|this Meta-wiki page]] or encourage someone else to run in this year's election. Best regards, Abhishek Suryawanshi<br /> Chair of the Elections Committee On behalf of the Elections Committee and Governance Committee [1] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Call_for_candidates [2] https://foundation.wikimedia.org/wiki/Legal:Bylaws#(B)_Term. [3] https://meta.wikimedia.org/wiki/Special:MyLanguage/Wikimedia_Foundation_elections/2025/Resources_for_candidates<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 17:44, 17 hezîran 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=28866958 --> == <span lang="en" dir="ltr">Sister Projects Task Force reviews Wikispore and Wikinews</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="message"/> Dear Wikimedia Community, The [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee|Community Affairs Committee (CAC)]] of the Wikimedia Foundation Board of Trustees assigned [[m:Wikimedia Foundation Community Affairs Committee/Sister Projects Task Force|the Sister Projects Task Force (SPTF)]] to update and implement a procedure for assessing the lifecycle of Sister Projects – wiki [[m:Wikimedia projects|projects supported by Wikimedia Foundation (WMF)]]. A vision of relevant, accessible, and impactful free knowledge has always guided the Wikimedia Movement. As the ecosystem of Wikimedia projects continues to evolve, it is crucial that we periodically review existing projects to ensure they still align with our goals and community capacity. Despite their noble intent, some projects may no longer effectively serve their original purpose. '''Reviewing such projects is not about giving up – it's about responsible stewardship of shared resources'''. Volunteer time, staff support, infrastructure, and community attention are finite, and the non-technical costs tend to grow significantly as our ecosystem has entered a different age of the internet than the one we were founded in. Supporting inactive projects or projects that didn't meet our ambitions can unintentionally divert these resources from areas with more potential impact. Moreover, maintaining projects that no longer reflect the quality and reliability of the Wikimedia name stands for, involves a reputational risk. An abandoned or less reliable project affects trust in the Wikimedia movement. Lastly, '''failing to sunset or reimagine projects that are no longer working can make it much harder to start new ones'''. When the community feels bound to every past decision – no matter how outdated – we risk stagnation. A healthy ecosystem must allow for evolution, adaptation, and, when necessary, letting go. If we create the expectation that every project must exist indefinitely, we limit our ability to experiment and innovate. Because of this, SPTF reviewed two requests concerning the lifecycle of the Sister Projects to work through and demonstrate the review process. We chose Wikispore as a case study for a possible new Sister Project opening and Wikinews as a case study for a review of an existing project. Preliminary findings were discussed with the CAC, and a community consultation on both proposals was recommended. === Wikispore === The [[m:Wikispore|application to consider Wikispore]] was submitted in 2019. SPTF decided to review this request in more depth because rather than being concentrated on a specific topic, as most of the proposals for the new Sister Projects are, Wikispore has the potential to nurture multiple start-up Sister Projects. After careful consideration, the SPTF has decided '''not to recommend''' Wikispore as a Wikimedia Sister Project. Considering the current activity level, the current arrangement allows '''better flexibility''' and experimentation while WMF provides core infrastructural support. We acknowledge the initiative's potential and seek community input on what would constitute a sufficient level of activity and engagement to reconsider its status in the future. As part of the process, we shared the decision with the Wikispore community and invited one of its leaders, Pharos, to an SPTF meeting. Currently, we especially invite feedback on measurable criteria indicating the project's readiness, such as contributor numbers, content volume, and sustained community support. This would clarify the criteria sufficient for opening a new Sister Project, including possible future Wikispore re-application. However, the numbers will always be a guide because any number can be gamed. === Wikinews === We chose to review Wikinews among existing Sister Projects because it is the one for which we have observed the highest level of concern in multiple ways. Since the SPTF was convened in 2023, its members have asked for the community's opinions during conferences and community calls about Sister Projects that did not fulfil their promise in the Wikimedia movement.[https://commons.wikimedia.org/wiki/File:WCNA_2024._Sister_Projects_-_opening%3F_closing%3F_merging%3F_splitting%3F.pdf <nowiki>[1]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/Wikimedia_Foundation_Community_Affairs_Committee/Sister_Projects_Task_Force#Wikimania_2023_session_%22Sister_Projects:_past,_present_and_the_glorious_future%22 <nowiki>[2]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[3]</nowiki>] Wikinews was the leading candidate for an evaluation because people from multiple language communities proposed it. Additionally, by most measures, it is the least active Sister Project, with the greatest drop in activity over the years. While the Language Committee routinely opens and closes language versions of the Sister Projects in small languages, there has never been a valid proposal to close Wikipedia in major languages or any project in English. This is not true for Wikinews, where there was a proposal to close English Wikinews, which gained some traction but did not result in any action[https://meta.wikimedia.org/wiki/Proposals_for_closing_projects/Closure_of_English_Wikinews <nowiki>[4]</nowiki>][https://meta.wikimedia.org/wiki/WikiConvention_francophone/2024/Programme/Quelle_proc%C3%A9dure_pour_ouvrir_ou_fermer_un_projet_%3F <nowiki>[5]</nowiki>, see section 5] as well as a draft proposal to close all languages of Wikinews[https://meta.wikimedia.org/wiki/Talk:Proposals_for_closing_projects/Archive_2#Close_Wikinews_completely,_all_languages? <nowiki>[6]</nowiki>]. [[:c:File:Sister Projects Taskforce Wikinews review 2024.pdf|Initial metrics]] compiled by WMF staff also support the community's concerns about Wikinews. Based on this report, SPTF recommends a community reevaluation of Wikinews. We conclude that its current structure and activity levels are the lowest among the existing sister projects. SPTF also recommends pausing the opening of new language editions while the consultation runs. SPTF brings this analysis to a discussion and welcomes discussions of alternative outcomes, including potential restructuring efforts or integration with other Wikimedia initiatives. '''Options''' mentioned so far (which might be applied to just low-activity languages or all languages) include but are not limited to: *Restructure how Wikinews works and is linked to other current events efforts on the projects, *Merge the content of Wikinews into the relevant language Wikipedias, possibly in a new namespace, *Merge content into compatibly licensed external projects, *Archive Wikinews projects. Your insights and perspectives are invaluable in shaping the future of these projects. We encourage all interested community members to share their thoughts on the relevant discussion pages or through other designated feedback channels. === Feedback and next steps === We'd be grateful if you want to take part in a conversation on the future of these projects and the review process. We are setting up two different project pages: [[m:Public consultation about Wikispore|Public consultation about Wikispore]] and [[m:Public consultation about Wikinews|Public consultation about Wikinews]]. Please participate between 27 June 2025 and 27 July 2025, after which we will summarize the discussion to move forward. You can write in your own language. I will also host a community conversation 16th July Wednesday 11.00 UTC and 17th July Thursday 17.00 UTC (call links to follow shortly) and will be around at Wikimania for more discussions. <section end="message"/> </div> -- [[User:Victoria|Victoria]] on behalf of the Sister Project Task Force, 20:56, 27 hezîran 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Johan (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Johan_(WMF)/Sister_project_MassMassage_on_behalf_of_Victoria/Target_list&oldid=28911188 --> == <span lang="en" dir="ltr">Temporary accounts will be rolled out soon</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="body"/> Hello, we are the Wikimedia Foundation [[mw:Special:MyLanguage/Product Safety and Integrity|Product Safety and Integrity]] team. We would like to announce that '''we plan to enable [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts|temporary accounts]] for this wiki in the week of September 1'''. Temporary accounts are successfully live on 30 wikis, including many large ones like German, Japanese, and French. The change they bring is especially relevant to logged-out editors, who this feature is designed to protect. But it is also relevant to community members like mentors, patrollers, and admins – anyone who reverts edits, blocks users, or otherwise interacts with logged-out editors as part of keeping the wikis safe and accurate. '''Why we are building temporary accounts''' Our wikis should be safer to edit by default for logged-out editors. Temporary accounts allow people to continue editing the wikis without creating an account, while avoiding publicly tying their edits to their IP address. We believe this is in the best interest of our logged-out editors, who make valuable contributions to the wikis and who may later create accounts and grow our community of editors, admins, and other roles. Even though the wikis do warn logged-out editors that their IP address will be associated with their edit, many people may not understand what an IP address is, or that it could be used to connect them to other information about them in ways they might not expect. Additionally, our moderation software and tools rely too heavily on network origin (IP addresses) to identify users and patterns of activity, especially as IP addresses themselves are becoming less stable as identifiers. Temporary accounts allow for more precise interactions with logged-out editors, including more precise blocks, and can help limit how often we unintentionally end up blocking good-faith users who use the same IP addresses as bad-faith users. '''How temporary accounts work''' [[File:Temporary account banner and empty talk page.png|thumb]] Any time a logged-out user publishes an edit on this wiki, a cookie will be set in this user's browser, and a temporary account tied with this cookie will be automatically created. This account's name will follow the pattern: <code dir=ltr>~2025-12345-67</code> (a tilde, current year, a number). On pages like Recent Changes or page history, this name will be displayed. The cookie will expire 90 days after its creation. As long as it exists, all edits made from this device will be attributed to this temporary account. It will be the same account even if the IP address changes, unless the user clears their cookies or uses a different device or web browser. A record of the IP address used at the time of each edit will be stored for 90 days after the edit. However, only some logged-in users will be able to see it. '''What does this mean for different groups of users?''' '''For logged-out editors''' * This increases privacy: currently, if you do not use a registered account to edit, then everybody can see the IP address for the edits you made, even after 90 days. That will no longer be possible on this wiki. * If you use a temporary account to edit from different locations in the last 90 days (for example at home and at a coffee shop), the edit history and the IP addresses for all those locations will now be recorded together, for the same temporary account. Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the relevant requirements]] will be able to view this data. If this creates any personal security concerns for you, please contact talktohumanrights at wikimedia.org for advice. '''For community members interacting with logged-out editors''' * A temporary account is uniquely linked to a device. In comparison, an IP address can be shared with different devices and people (for example, different people at school or at work might have the same IP address). * Compared to the current situation, it will be safer to assume that a temporary user's talk page belongs to only one person, and messages left there will be read by them. As you can see in the screenshot, temporary account users will receive notifications. It will also be possible to thank them for their edits, ping them in discussions, and invite them to get more involved in the community. '''For users who use IP address data to moderate and maintain the wiki''' * '''For patrollers''' who track persistent abusers, investigate violations of policies, etc.: Users who [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Access_to_temporary_account_IP_addresses|meet the requirements]] will be able to reveal temporary users' IP addresses and all contributions made by temporary accounts from a specific IP address or range ([[Special:IPContributions]]). They will also have access to useful information about the IP addresses thanks to the [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/IP Info|IP Info]] feature. Many other pieces of software have been built or adjusted to work with temporary accounts, including AbuseFilter, global blocks, Global User Contributions, and more. (For information for volunteer developers on how to update the code of your tools – see the last part of the message.) * '''For admins blocking logged-out editors''': ** It will be possible to block many abusers by just blocking their temporary accounts. A blocked person won't be able to create new temporary accounts quickly if the admin selects the [[mw:Special:MyLanguage/Autoblock|autoblock]] option. ** It will still be possible to block an IP address or IP range. * Temporary accounts will not be retroactively applied to contributions made before the deployment. On Special:Contributions, you will be able to see existing IP user contributions, but not new contributions made by temporary accounts on that IP address. Instead, you should use Special:IPContributions for this. '''Our requests for you, and next steps''' * If you know of any tools, bots, gadgets etc. using data about IP addresses or being available for logged-out users, you may want to test if they work on [[testwiki:Main_Page|testwiki]] or [[test2wiki:Main_Page|test2wiki]]. If you are a volunteer developer, [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers|read our documentation for developers]], and in particular, the section on [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/For developers#How should I update my code?|how your code might need to be updated]]. * If you want to test the temporary account experience, for example just to check what it feels like, go to testwiki or test2wiki and edit without logging in. * Tell us if you know of any difficulties that need to be addressed. We will try to help, and if we are not able, we will consider the available options. * Look at our [[m:Meta:Babel#Temporary_Accounts:_access_to_IP_addresses_and_next_steps|previous message]] about requirements for users without extended rights who may need access to IP addresses. To learn more about the project, check out [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/FAQ|our FAQ]] – you will find many useful answers there. You may also [[mw:Special:MyLanguage/Trust and Safety Product/Temporary Accounts/Updates|look at the updates]] (we have just posted one) and [[mw:Newsletter:Product Safety and Integrity|subscribe to our new newsletter]]. If you'd like to talk to me (Szymon) off-wiki, you will find me on Discord and Telegram. Thank you!<section end="body" /> </div> <bdi lang="en" dir="ltr">[[m:user:NKohli (WMF)|NKohli (WMF)]], [[m:user:SGrabarczuk (WMF)|SGrabarczuk (WMF)]]</bdi> 21:36, 26 tebax 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Quiddity (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Quiddity_(WMF)/sandbox6&oldid=29181713 --> == <span lang="en" dir="ltr">Have your say: vote for the 2025 Board of Trustees</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="announcement-content" /> Hello all, The voting period for the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025|2025 Board of Trustees election]] is now open. Candidates are running for two (2) seats on the Board. To check your voter eligibility, please visit the [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Voter eligibility guidelines|voter eligibility page]]. Learn more about them by [[m:Special:MyLanguage/Wikimedia Foundation elections/2025/Candidates|reading their application statements and watch their candidacy videos]]. When you are ready, go to the [[m:Special:SecurePoll/vote/405|SecurePoll voting page to vote]]. '''The vote is open from October 8 at 00:00 UTC to October 22 at 23:59 UTC.''' Best regards, Abhishek Suryawanshi<br />Chair, Elections Committee<section end="announcement-content" /> </div> [[Bikarhêner:MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Gotûbêja bikarhêner:MediaWiki message delivery|gotûbêj]]) 04:48, 9 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:RamzyM (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29360896 --> == <span lang="en" dir="ltr">Help us decide the name of the new Abstract Wikipedia project</span> == <div lang="en" dir="ltr"> <section begin="function1"/> {{int:Hello}}. Please help pick a name for the new Abstract Wikipedia wiki project. This project will be a wiki that will enable users to combine functions from [[:f:|Wikifunctions]] and data from Wikidata in order to generate natural language sentences in any supported languages. These sentences can then be used by any Wikipedia (or elsewhere). There will be two rounds of voting, each followed by legal review of candidates, with votes beginning on 20 October and 17 November 2025. Our goal is to have a final project name selected on mid-December 2025. If you would like to participate, then '''[[m:Special:MyLanguage/Abstract Wikipedia/Abstract Wikipedia naming contest|please learn more and vote now]]''' at meta-wiki. {{Int:Feedback-thanks-title}} <section end="function1"/> </div> -- [[User:Sannita (WMF)|User:Sannita (WMF)]] ([[User talk:Sannita (WMF)|talk]]) 11:43, 20 çiriya pêşîn 2025 (UTC) <!-- Message sent by User:Sannita (WMF)@metawiki using the list at https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=Distribution_list/Global_message_delivery&oldid=29432175 --> q2yxtxe1kax6xnkujwdteflvoakhsp2 Medya (herêm) 0 314882 2005862 1992872 2026-04-30T17:33:17Z Kurê Acemî 105128 2005862 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh | statû = Herêm | nav = Medya | navê_rastî = Māda | navê_din = 𐎶𐎠𐎭 | wêneyê_nexşeyê = Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg | sernavê_nexşeyê = Herêmî yê Medya | etîketa_avakirinê = Damezrandin | dema_avakirinê = 700 {{bz}} | etîketa_avakirinê1 = Dawî | dema_avakirinê1 = 550 {{bz}} | damezrîner = [[Deyoses]] | merkeza_îdarî = [[Ekbatana]] | cureyê_hikûmetê = [[Keyanî]] }} '''Medya'''{{efn|{{langx|akk|𐎶𐎠𐎭|Māda}}}} herêmeke ji serdema hesinê bû ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya [[med]]an hatiye naskirin. Di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|hexamenişê]] de herêm deverên îro ya [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdîstanê]] û beşek ji [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycan a Îranê]] û rojavayê [[Teberistan|Teberîstanê]] di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî [[satrap]]iyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê [[Daxistan]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |sernav=Media |malper=Encyclopedia of Britannica |tarîx=23 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260305180308/https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran.https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |roja-gihiştinê=5 adar 2026 |roja-arşîvê=5 adar 2026 }}</ref> == Dîrok == === Di dema medan de === [[Wêne:Horseman in Median dress 6th-4th century BCE. Middle East, Room 52 Ancient Iran British Museum.jpg|thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"]]Di 678ê {{bz}} de, [[Deyoses]] eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî [[Kiyaksar]] ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de û bi hilweşandina [[Împeratoriya Asûr]]iyan (612 {{bz}}) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê {{bz}} de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê {{bz}} de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya [[Împeratoriya Med]]yayê. === Di dema hexamenişî de === [[Wêne:Hamadan (Iran) Relief Achamenid Period.JPG|thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin]] [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn {{bz}} de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)]] Di sala 553 yê {{bz}} de, [[Kûruşê Mezin]], (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550 {{bz}} de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-7-nabonidus-chronicle/ |sernav=ABC 7 (Nabonidus Chronicle) |malper=[[Livius.org]] |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=7 adar 2026 }}</ref><ref>Briant, Pierre (2006). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. r. 31.</ref> Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan.<ref>[[Herodotus]], The Histories, r. 93.</ref> Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Medes/ |sernav=Medes |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260307131632/https://www.worldhistory.org/Medes/https://www.worldhistory.org/Medes/ |roja-arşîvê=7 adar 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyguild.org/the-persian-empire/ |sernav=The Persian Empire |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |jêgirtin=until the unification of the Persian empire under Cyrus the Great, all Iranians were referred to as “Mede” or “Mada” by the peoples of the Ancient World }}</ref> Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê [[Bardiya]], fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî [[Darius II]] qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Molluscous animals, including shellfish ... Forming the article 'Mollusca' in the 7th ed. of the Encyclopædia britannica |paşnav=Fleming |pêşnav=John |weşanger=A. and C. Black |tarîx=1837 |cih=Edinburgh |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.31890 }}</ref> Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae ([[Rey]] îro li nêzîkê [[Tehran]]ê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye;<ref> {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 92) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 94) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_V |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book V (Beşa 49, 52) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_VII |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book VII (Beşa 72) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> [[Albanyaya Qefqasyayê]] (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |sernav=Albania |malper=[[Iranica.com]] |paşnav=Chaumont |pêşnav=M. L. |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2007-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye [[Nînewa|Nînovayê]] (401 {{Bz}}) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Account of the Fall of Nineveh |paşnav=Haupt |pêşnav=Paul |weşanger=Journal of the American Oriental Society |tarîx=1907-01-01 |kesên-din=JSTOR |url=http://archive.org/details/jstor-592761 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Anabasis, seven books .. |paşnav=Xenophon |weşanger=New York, Cincinnati [etc.] : American book company |sal= |tarîx=1893 |rr=149 |kesên-din=University of California Libraries |url=https://archive.org/details/xenophonsanabasi00xenoiala/page/149/mode/1up |paşnav2=Harper |pêşnav2=William Rainey |paşnav3=Wallace |pêşnav3=James }}</ref> === Di dema seleukî de === Li gorî Arrianusê [[Îskenderê Mezin|Îskender]], di havînê 330 {{Bz}} de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328 {{Bz}} de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên kevnar]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Serdema hesinî]] gv2vnwoai44c8eg21zpcpbzk907wk6b 2005864 2005862 2026-04-30T17:34:21Z Kurê Acemî 105128 2005864 wikitext text/x-wiki {{Kêm}}{{Agahîdank wargeh | statû = Herêm | nav = Medya | navê_rastî = Māda | navê_din = 𐎶𐎠𐎭 | wêneyê_nexşeyê = Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg | sernavê_nexşeyê = Herêmî yê Medya | etîketa_avakirinê = Damezrandin | dema_avakirinê = 700 {{bz}} | etîketa_avakirinê1 = Dawî | dema_avakirinê1 = 550 {{bz}} | damezrîner = [[Deyoses]] | merkeza_îdarî = [[Ekbatana]] | cureyê_hikûmetê = [[Keyanî]] }} '''Medya'''{{efn|{{langx|akk|𐎶𐎠𐎭|Māda}}}} herêmeke ji serdema hesinê bû ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya [[med]]an hatiye naskirin. Di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|hexamenişê]] de herêm deverên îro ya [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdîstanê]] û beşek ji [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycan a Îranê]] û rojavayê [[Teberistan|Teberîstanê]] di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî [[satrap]]iyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê [[Daxistan]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |sernav=Media |malper=Encyclopedia of Britannica |tarîx=23 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260305180308/https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran.https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |roja-gihiştinê=5 adar 2026 |roja-arşîvê=5 adar 2026 }}</ref> == Dîrok == === Di dema medan de === [[Wêne:Horseman in Median dress 6th-4th century BCE. Middle East, Room 52 Ancient Iran British Museum.jpg|thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"]]Di 678ê {{bz}} de, [[Deyoses]] eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî [[Kiyaksar]] ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de û bi hilweşandina [[Împeratoriya Asûr]]iyan (612 {{bz}}) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê {{bz}} de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê {{bz}} de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya [[Împeratoriya Med]]yayê. === Di dema hexamenişî de === [[Wêne:Hamadan (Iran) Relief Achamenid Period.JPG|thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin]] [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn {{bz}} de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)]] Di sala 553 yê {{bz}} de, [[Kûruşê Mezin]], (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550 {{bz}} de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-7-nabonidus-chronicle/ |sernav=ABC 7 (Nabonidus Chronicle) |malper=[[Livius.org]] |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=7 adar 2026 }}</ref><ref>Briant, Pierre (2006). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. r. 31.</ref> Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan.<ref>[[Herodotus]], The Histories, r. 93.</ref> Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Medes/ |sernav=Medes |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260307131632/https://www.worldhistory.org/Medes/https://www.worldhistory.org/Medes/ |roja-arşîvê=7 adar 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyguild.org/the-persian-empire/ |sernav=The Persian Empire |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |jêgirtin=until the unification of the Persian empire under Cyrus the Great, all Iranians were referred to as “Mede” or “Mada” by the peoples of the Ancient World }}</ref> Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê [[Bardiya]], fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî [[Darius II]] qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Molluscous animals, including shellfish ... Forming the article 'Mollusca' in the 7th ed. of the Encyclopædia britannica |paşnav=Fleming |pêşnav=John |weşanger=A. and C. Black |tarîx=1837 |cih=Edinburgh |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.31890 }}</ref> Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae ([[Rey]] îro li nêzîkê [[Tehran]]ê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye;<ref> {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 92) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 94) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_V |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book V (Beşa 49, 52) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_VII |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book VII (Beşa 72) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> [[Albanyaya Qefqasyayê]] (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |sernav=Albania |malper=[[Iranica.com]] |paşnav=Chaumont |pêşnav=M. L. |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2007-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye [[Nînewa|Nînovayê]] (401 {{Bz}}) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Account of the Fall of Nineveh |paşnav=Haupt |pêşnav=Paul |weşanger=Journal of the American Oriental Society |tarîx=1907-01-01 |kesên-din=JSTOR |url=http://archive.org/details/jstor-592761 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Anabasis, seven books .. |paşnav=Xenophon |weşanger=New York, Cincinnati [etc.] : American book company |sal= |tarîx=1893 |rr=149 |kesên-din=University of California Libraries |url=https://archive.org/details/xenophonsanabasi00xenoiala/page/149/mode/1up |paşnav2=Harper |pêşnav2=William Rainey |paşnav3=Wallace |pêşnav3=James }}</ref> === Di dema seleukî de === Li gorî Arrianusê [[Îskenderê Mezin|Îskender]], di havînê 330 {{Bz}} de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328 {{Bz}} de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên kevnar]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya dîrokî]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Serdema hesinî]] ddkzyjwgr7w2b3vdbamemqzdkqjz36g 2005880 2005864 2026-04-30T18:22:47Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Kêm|Kêm]]}}; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, +Kategoriya sereke, Binê standard kir.) 2005880 wikitext text/x-wiki {{Kêm|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdank wargeh | statû = Herêm | nav = Medya | navê_rastî = Māda | navê_din = 𐎶𐎠𐎭 | wêneyê_nexşeyê = Brue, Adrien Hubert, Asie-Mineure, Armenie, Syrie, Mesopotamie, Caucase. 1839. (CG).jpg | sernavê_nexşeyê = Herêmî yê Medya | etîketa_avakirinê = Damezrandin | dema_avakirinê = 700 {{bz}} | etîketa_avakirinê1 = Dawî | dema_avakirinê1 = 550 {{bz}} | damezrîner = [[Deyoses]] | merkeza_îdarî = [[Ekbatana]] | cureyê_hikûmetê = [[Keyanî]] }} '''Medya'''{{efn|{{langx|akk|𐎶𐎠𐎭|Māda}}}} herêmeke ji serdema hesinê bû ku li [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilata Kurdistan]] a îro bû ku wekê warê bingeha siyasî û çandî ya [[med]]an hatiye naskirin. Di serdema [[Împeratoriya Hexamenişî|hexamenişê]] de herêm deverên îro ya [[Rojhilata Kurdistanê|Rojhilatê Kurdîstanê]] û beşek ji [[Azerbaycan (Îran)|Azerbaycan a Îranê]] û rojavayê [[Teberistan|Teberîstanê]] di nav xwe de vegirtiye. Di bin desthilatdariya Hexamenişiyan de wekî [[satrap]]iyekê, sinorên Medyayê berfireh bûye û li bakur heta başûrê [[Daxistan]]ê dirêj bûye.<ref>{{Jêder-malper|url=https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |sernav=Media |malper=Encyclopedia of Britannica |tarîx=23 nîsan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260305180308/https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran.https://www.britannica.com/place/Media-ancient-region-Iran. |roja-gihiştinê=5 adar 2026 |roja-arşîvê=5 adar 2026 }}</ref> == Dîrok == === Di dema medan de === [[Wêne:Horseman in Median dress 6th-4th century BCE. Middle East, Room 52 Ancient Iran British Museum.jpg|thumb|250px|Siwariyeke bi "Cilê Medan"]]Di 678ê {{bz}} de, [[Deyoses]] eşîrên medî yên Medyayê di bin sîwanekê de kom kiriye û yekem Împeratoriya Medyayê ava kiriye. Împeratoriya Med di serweriya nevîyê wî [[Kiyaksar]] ([[Desthilatdarî|d]]. 625–585 {{bz}}) de û bi hilweşandina [[Împeratoriya Asûr]]iyan (612 {{bz}}) re med bûye hêzeke girîng ê herêmê. Di sala 585ê {{bz}} de herêma medan zêdetirî du milyon kîlometreçargoşe dibe. Gava ku Kiyaksarî dimire Asteyax di 550ê {{bz}} de derdikeve texta împeratoriyê ku bi vê awayê bûye keyê dawî ya [[Împeratoriya Med]]yayê. === Di dema hexamenişî de === [[Wêne:Hamadan (Iran) Relief Achamenid Period.JPG|thumb|250px|Nameya Gencê kevirekî nivîsk e li Ekbatana ye tê de dibe. Nivîskên bi aliyê Daryûs û lawê wî Xeşeyerşa I ê hatiye çêkirin]] [[Wêne:Persepolis The Persian Soldiers.jpg|thumb|250px|Salona Apadanayê, di xêzkirineke sedsala 5emîn {{bz}} de leşkerên Faris û Med bi cil û bergên xwe yên kevneşopî hatine xuya kirin. (Med kulîlkên girover û pêlav li xwe kirine.)]] Di sala 553 yê {{bz}} de, [[Kûruşê Mezin]], (qiralê faris), li dijî bapîrê xwe (qiralê Medî) Asteyax kurê Kiyaksar, serhildanek daye destpêkirin ku di dawiyê de wî di sala 550 {{bz}} de serkevtinek biryardar bi dest xistiye û di encamê de Asteyax ji aliyê esilzadeyên nerazî ve hatiye girtin û radestî Kûrûş kirine.<ref name=":0" /><ref>{{Jêder-malper|url=https://www.livius.org/sources/content/mesopotamian-chronicles-content/abc-7-nabonidus-chronicle/ |sernav=ABC 7 (Nabonidus Chronicle) |malper=[[Livius.org]] |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=7 adar 2026 }}</ref><ref>Briant, Pierre (2006). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire. Eisenbrauns. r. 31.</ref> Piştî serketina Kûruş li dijî Asteyax, rêveberiya medan hilweşiyaye û rêveberiya heyî ya împeratoriyê dikeve destê xizmên wan ên nêzîk, farisan.<ref>[[Herodotus]], The Histories, r. 93.</ref> Di împaratoriya nû de mediyan cihekî girîng girtin; di şer û pevçunan de li kêleka farisan sekinîn; beşdariyên wan ên ji bo di merasîmên qesrê, ji aliyê serwerên nû ve hate pejirandin ku di mehên havînê de li Ekbatanayê mane û gelek medên esilzade wekê karmendên, satrap û general hatine peywîrdar kirin. Di destpêkê de dîroknasên yewnanî Împeratoriya Hexamenişî re wekê Împeratoriya Med bi nav kirine.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.worldhistory.org/Medes/ |sernav=Medes |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20260307131632/https://www.worldhistory.org/Medes/https://www.worldhistory.org/Medes/ |roja-arşîvê=7 adar 2026 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://historyguild.org/the-persian-empire/ |sernav=The Persian Empire |malper=[[Worldhistory.org]] |roja-gihiştinê=7 adar 2026 |rewşa-urlyê=zindî |urlya-arşîvê= |roja-arşîvê= |jêgirtin=until the unification of the Persian empire under Cyrus the Great, all Iranians were referred to as “Mede” or “Mada” by the peoples of the Ancient World }}</ref> Piştî kuştina desteserkarê împeratoriyê [[Bardiya]], fravartîşekî medî (Phraortes) ku hatiye îdia kirin ku kurê Kiyaksar e, hewl daye ku împeratoriya medan vegerîne lê ji aliyê generalên faris ve têk çûye û li Ekbatanayê hatiye bidarvekirin (Darius I di nivîsara Behistun de). Serhildaneke din ê di sala 409ê berî zayînê de ku li dijî [[Darius II]] qewimiye demek kurt berxwe daye. Lê eşîrên îranî yên li bakur, bi taybetî kadusî, her tim bi pirsgirêk bûne ku di tomaran de behsa gelek seferên bêencam ên padîşahên paşîn ê li dijî van eşîretan hatiye kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Molluscous animals, including shellfish ... Forming the article 'Mollusca' in the 7th ed. of the Encyclopædia britannica |paşnav=Fleming |pêşnav=John |weşanger=A. and C. Black |tarîx=1837 |cih=Edinburgh |url=https://doi.org/10.5962/bhl.title.31890 }}</ref> Di bin desthilatdariya Hexamenişî de welat li du sadrapitan hatiye dabeş kirin; li başur, Ekbatana û Rhagae ([[Rey]] îro li nêzîkê [[Tehran]]ê), Medya an jî bi taybeti ku bi piranî wekê Medyaya Mezin dihat zanîn, digel Parîkaniyan û Ortokorîbantiyan di rêxistina Daryûsê Mezin de sadrapiya yanzdehem ava kiriye;<ref> {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 92) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> li bakur, herêma Matîenî, digel çiyayê yên Zagros û Asûrî (li rojhilatê Dîclê), bi Alarodiyan û Saspûriyan re li rojhilatê Ermenistanê bû yek û satrapiya hijdehem ava kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_III |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book III (Beşa 94) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_V |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book V (Beşa 49, 52) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}; {{Jêder-malper |url=https://en.wikisource.org/wiki/The_History_of_Herodotus_(Macaulay)/Book_VII |sernav=The History of Herodotus (Macaulay)/Book VII (Beşa 72) |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=9 adar 2026 }}</ref> [[Albanyaya Qefqasyayê]] (ku ji bakurê rojhilatê Azerbaycana îro û başûrê Daxistanê pêk hatiye) bi awayekê lez ji aliyê farisên hexamenişî ve hatiye îlheq kirin û di serdema paşîn de jî ketiye bin fermandariya satrapî ya Medyayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |sernav=Albania |malper=[[Iranica.com]] |paşnav=Chaumont |pêşnav=M. L. |roja-gihiştinê=2026-03-12 |roja-arşîvê=2007-03-10 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20070310231608/http://www.iranica.com/newsite/articles/v1f8/v1f8a022.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Ji ber ku yewnanan, Împeratoriya Hexamenişî wekê berdewamiya medan dîtiye û gelek kevneşopiyên qesra medan, cil û berg û sîstema wan a îdarî girtibûn, dema ku Ksenefon hatiye [[Nînewa|Nînovayê]] (401 {{Bz}}) di nivîsên xwe de bi piranî ji deverê wekê Medya binav kiriye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Account of the Fall of Nineveh |paşnav=Haupt |pêşnav=Paul |weşanger=Journal of the American Oriental Society |tarîx=1907-01-01 |kesên-din=JSTOR |url=http://archive.org/details/jstor-592761 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Xenophon's Anabasis, seven books .. |paşnav=Xenophon |weşanger=New York, Cincinnati [etc.] : American book company |sal= |tarîx=1893 |rr=149 |kesên-din=University of California Libraries |url=https://archive.org/details/xenophonsanabasi00xenoiala/page/149/mode/1up |paşnav2=Harper |pêşnav2=William Rainey |paşnav3=Wallace |pêşnav3=James }}</ref> === Di dema seleukî de === Li gorî Arrianusê [[Îskenderê Mezin|Îskender]], di havînê 330 {{Bz}} de pîştî ku dagir kirina satrapiya Medyayê di 328 {{Bz}} de generalê xwe yê kesekî bi navê Atropatê ku Daryûsê Mezinê IIIê bi satrap tayîn kir. Di parvekirina împeratorî de li Medyaya başûr ji Peithonê Makedonî re hate dayîn; lê bakurê ku ji bo generalên di nav mirasê Îskenderê de şer dikin ne pir girîng, Atropates re hate hiştin. == Not == {{Notelist}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Bajarên kevnar]] [[Kategorî:Dîroka Rojhilata Kurdistanê]] [[Kategorî:Erdnîgariya dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî]] [[Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] [[Kategorî:Med| ]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] [[Kategorî:Serdema hesinî]] r5p8ut1haffodwauypwiqummzemtsl9 Keleha Yilankale 0 316237 2005979 2003711 2026-05-01T08:45:58Z Avestaboy 34898 2005979 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Keleha Yilankale''' an jî '''Keleha Levonklayê''', kelehekê ku ji aliyê [[Kîlîkya|ermeniyan]] ve li [[Edene (parêzgeh)|parêzgeha Edeneyê]] hatiye avakirin û keleh ji aliyê qralê ermenî [[Levon I]] di destpêka sedsala 13an hatiye çêkirin.<ref>Edwards, Robert W., "Settlements and Toponymy in Armenian Cilicia", ''Revue des Études Arméniennes'' 24, 1993, rr. 219, 228-29.</ref> Keleha Yılankaleyê wekê kelehekê çiyayî, li ser qeraxa rojhilatê [[Ceyhan (çem)|çemê Ceyhanê]] hatiye avakirin û li ser cihê Sîrkelî Hoyûk a [[serdema bronzê]] û [[Serdema hesinî|hesinî]], şeş kîlometre li rojavayê bajarê [[Ceyhan]]ê ye. Avahî li herêmê wekî ''mala [[Şahmaran]]'' tê nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Murray |pêşnav=J. |tarîx=1837 |sernav=A General Statement of the Labours and Proceedings of the Expedition to Euphrates, Under the Command of Colonel Chesney |url=https://books.google.com/books?id=te8RAAAAYAAJ |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=7 |rr=420 |via=Google Books }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avahiyên sedsala 13an]] [[Kategorî:Avakirinên sedsala 13an]] [[Kategorî:Kelehên ermenî]] [[Kategorî:Kelehên Edeneyê]] [[Kategorî:Kelehên Kîlîkiyayê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] l793fmmwpnst5kb3jxpvetqob6lgb6n 2006038 2005979 2026-05-01T10:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006038 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Keleha Yilankale''' an jî '''Keleha Levonklayê''', kelehekê ku ji aliyê [[Kîlîkya|ermeniyan]] ve li [[Edene (parêzgeh)|parêzgeha Edeneyê]] hatiye avakirin û keleh ji aliyê qralê ermenî [[Levon I]] di destpêka sedsala 13an hatiye çêkirin.<ref>Edwards, Robert W., "Settlements and Toponymy in Armenian Cilicia", ''Revue des Études Arméniennes'' 24, 1993, rr. 219, 228-29.</ref> Keleha Yılankaleyê wekê kelehekê çiyayî, li ser qeraxa rojhilatê [[Ceyhan (çem)|çemê Ceyhanê]] hatiye avakirin û li ser cihê Sîrkelî Hoyûk a [[serdema bronzê]] û [[Serdema hesinî|hesinî]], şeş kîlometre li rojavayê bajarê [[Ceyhan]]ê ye. Avahî li herêmê wekî ''mala [[Şahmaran]]'' tê nas kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Murray |pêşnav=J. |tarîx=1837 |sernav=A General Statement of the Labours and Proceedings of the Expedition to Euphrates, Under the Command of Colonel Chesney |url=https://books.google.com/books?id=te8RAAAAYAAJ |kovar=The Journal of the Royal Geographical Society of London |cild=7 |rr=420 |via=Google Books }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avahiyên sedsala 13an]] [[Kategorî:Avakirinên sedsala 13an]] [[Kategorî:Kelehên ermenî]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kelehên Edeneyê]] [[Kategorî:Kelehên Kîlîkiyayê]] 7x8yc299tuxklg5z8nn6blox7unjrij Keleha Anawarza 0 316238 2005972 2003719 2026-05-01T08:41:34Z Avestaboy 34898 2005972 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=nîsan 2026}} {{Agahîdanka giştî}} '''Keleha Anawarza''', kelehekê ji serdema kevnare ye ku li [[Edene (parêzgeh)|parêzgeha Edeneyê]] hatiye avakirin. == Avahî == [[Wêne:LANGLOIS(1861) p507 - VUE DES RUINES D' ANAZARBE.jpg|thumb|Nêrînekê giştî li ser kelehê ({{Derdora}} 1860)]] Bilindahiya sûrê kelehê nêzîkî 8 metre bilind e û dirêjiya sûrê kelehê ji bakur ber bi başûr bi qasî 1.500 metre dirêj e. 20 bircên kelehê hene. Pîvanên ji rojhilat ber bi rojava ji dirêjahiya heyî ya kelehê pir kêmtir in. Hewşa bakurê kelehê hê nehatiye pîvan.<ref name="castle">[http://www.castles.nl/tr/avz/avz.html Castles page] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416175012/http://www.castles.nl/tr/avz/avz.html|date=April 16, 2014}}</ref> Padîganên leşkerî (qişle) yên kelehê bi hewşên başûr û navendî ve sinrokirî ne ku bi zindana xaçperestan ji hev veqetandî ne. Keleh dikare bêpere were ziyaret kirin.<ref name="castle" /> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Commons-biçûk}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Kelehên antîkî]] [[Kategorî:Kelehên li Edeneyê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] 9ax58uynurumc48nqxg7nh8xckceqas Gotûbêj:Keleha Keçikê 1 316313 2005886 2005711 2026-04-30T21:20:46Z Avestaboy 34898 /* Qesr an Keleh ? */ Bersiv 2005886 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Qesr an Keleh ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Bi almanî '''Mädchenburg''' tê gotin.Heke ez şaş nebim peyva Burg dikare wek '''Qesr''' jî were wergerandin. Bi tirkî '''Kiz kalesî''' tê gotin . Û '''kale''' jî [[Keleh]] e. Kîjan werger li gorî we çêtir e ? '''Qesra Keçikê''' an '''Keleha Keçikê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:33, 29 nîsan 2026 (UTC) :Qesr û Keleh heman têgeh nînin Wek mînak Qesrsa Îshak Paşa û Keleha Wanê. Nav bi şaşî hatiye nivîsandin [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 29 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ango li gorî te kîjan sernav rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:20, 30 nîsan 2026 (UTC) 3drjty7g29dvcytb2rxcdsskawxi2yi 2005953 2005886 2026-05-01T08:21:15Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Gotûbêj:Qesra Keçikê]] weke [[Gotûbêj:Keleha Keçikê]] guhart 2005886 wikitext text/x-wiki {{Serê gotûbêjê}} == Qesr an Keleh ? == Silav hevalno @[[Bikarhêner:MikaelF|MikaelF]] , @[[Bikarhêner:Kurê Acemî|Kurê Acemî]] , @[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] , @[[Bikarhêner:Biyolojiyabikurdi|Biyolojiyabikurdi]] Bi almanî '''Mädchenburg''' tê gotin.Heke ez şaş nebim peyva Burg dikare wek '''Qesr''' jî were wergerandin. Bi tirkî '''Kiz kalesî''' tê gotin . Û '''kale''' jî [[Keleh]] e. Kîjan werger li gorî we çêtir e ? '''Qesra Keçikê''' an '''Keleha Keçikê''' ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 16:33, 29 nîsan 2026 (UTC) :Qesr û Keleh heman têgeh nînin Wek mînak Qesrsa Îshak Paşa û Keleha Wanê. Nav bi şaşî hatiye nivîsandin [[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Penaber49|gotûbêj]]) 16:55, 29 nîsan 2026 (UTC) ::@[[Bikarhêner:Penaber49|Penaber49]] Ango li gorî te kîjan sernav rast e ? [[Bikarhêner:Avestaboy|Avestaboy]] ([[Gotûbêja bikarhêner:Avestaboy|gotûbêj]]) 21:20, 30 nîsan 2026 (UTC) 3drjty7g29dvcytb2rxcdsskawxi2yi Zimanê estremadûrayî 0 316349 2005860 2005761 2026-04-30T17:32:27Z MikaelF 935 2005860 wikitext text/x-wiki {{Agahîdanka giştî }} '''Zimanê estremadûrayî''' yan jî '''zimanê estremenyî''' (bi estremadûrayî: ''estremeñu'' [ehtːɾeˈmeɲʊ], spanî: ''extremeño'') zimanekî romanî ye ku li bakurê rojavayî herêma [[Estremadûra]]ya [[Spanya]]yê tê xeberdan. Texmîn dikin ku di navbera 200.000 û 500.000 kesan de bi zimanê estremadurayî dizanin. Li gorî [[UNESCO]] ziman di bin metirsiya windabûyê de ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{şitil}} [[Kategorî:Zimanên romanî]] [[Kategorî:Zimanê estremadûrayî| ]] hwcnr9qep0aknllthayoegmip1jvde7 Kategorî:Kurdistana kevnare 14 316351 2005847 2026-04-30T16:23:09Z Penaber49 39672 Rûpel bi "[[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]" hat çêkirin 2005847 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Kurdistan]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] gmydh85fl9pereqc3ogqztgv1oolrhl 2005858 2005847 2026-04-30T17:32:14Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2005858 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdistan]] j07xiq60qqky5fgfrytbpwvfofj2yh5 Qesra Keçikê 0 316352 2005952 2026-05-01T08:21:15Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Qesra Keçikê]] weke [[Keleha Keçikê]] guhart 2005952 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Keleha Keçikê]] m4admy47tximczb8nkabplf2ynxzdiv Gotûbêj:Qesra Keçikê 1 316353 2005954 2026-05-01T08:21:15Z Penaber49 39672 Penaber49î/ê navê [[Gotûbêj:Qesra Keçikê]] weke [[Gotûbêj:Keleha Keçikê]] guhart 2005954 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Keleha Keçikê]] neo5s5om6hifwadpfct56v0fh2gpliq Kategorî:Kelehên li Parêzgeha Mêrsînê 14 316354 2005959 2026-05-01T08:28:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2005959 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2005964 2005959 2026-05-01T08:36:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2005964 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2005998 2005964 2026-05-01T09:35:04Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}.) 2005998 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Kategoriya Commonsê}} 56f8gwzipmsuut3qxdl8glbi9gaiuxx 2006000 2005998 2026-05-01T09:36:21Z Avestaboy 34898 /* */ 2006000 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] gknon6iwve3nihjtw61iyb7sdaywodh 2006008 2006000 2026-05-01T09:48:26Z Avestaboy 34898 /* */ 2006008 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li parêzgeha Mêrsînê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] rsc5hkonzc1y9gxy45n52xucnkh37xi 2006015 2006008 2026-05-01T09:54:16Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006015 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li parêzgeha Mêrsînê]] [[Kategorî:Dîroka parêzgeha Mêrsînê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] isnmtnwyy68rv2fo0mep67j4swmu2pg 2006021 2006015 2026-05-01T09:59:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2006021 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Avahiyên li parêzgeha Mêrsînê]] [[Kategorî:Dîroka parêzgeha Mêrsînê]] [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê|Mêrsîn (parêzgeh)]] d95hihcqge2pkknzvoqw5zinfpvafu7 Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê 14 316355 2005967 2026-05-01T08:38:05Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kategorî:Kelehên Tirkiyeyê]] weke [[Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê]] guhart 2005967 wikitext text/x-wiki {{beralîkirina kategoriyê|Kategorî:Kelehên li Tirkiyeyê}} jg1awf2q30jlsa8wmvl4x32m714pqb1 2005981 2005967 2026-05-01T08:47:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2005981 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin}} q6okcom5eaqpulya2xokbp4fckff492 Kela Mamureyê 0 316356 2005983 2026-05-01T08:49:00Z Avestaboy 34898 Avestaboyî/ê navê [[Kela Mamureyê]] weke [[Keleha Mamureyê]] guhart: Rastnivîs 2005983 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Keleha Mamureyê]] o71xos4us97vapwcvggzvxst01c1w6n Kategorî:Avahiyên li parêzgeha Mêrsînê 14 316357 2006001 2026-05-01T09:40:20Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006001 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006002 2006001 2026-05-01T09:42:48Z Avestaboy 34898 /* */ 2006002 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avahiyên li Tirkiyeyê li gorî parêzgehan]] pvrhyvhjma74gyo9laio756u0rqzr14 Kategorî:Avahiyên li Tirkiyeyê li gorî parêzgehan 14 316358 2006003 2026-05-01T09:43:15Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006003 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006004 2006003 2026-05-01T09:44:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2006004 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avahiyên li Tirkiyeyê]] 6ieuiwnbvsc1d6b7z5r1xpk7vuux0st 2006006 2006004 2026-05-01T09:46:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2006006 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Avahiyên li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Kategorî li gorî parêzgehên Tirkiyeyê]] 20wb1c68v2jp27gyyf6zyip2vdfq9ig Kategorî:Dîroka parêzgeha Mêrsînê 14 316359 2006009 2026-05-01T09:49:48Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006009 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006010 2006009 2026-05-01T09:50:45Z Avestaboy 34898 /* */ 2006010 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2006012 2006010 2026-05-01T09:51:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2006012 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{cat more|Mêrsîn (parêzgeh)}} qbjcxzyv2polazjttu94teuzi7p73ud 2006014 2006012 2026-05-01T09:53:40Z Avestaboy 34898 /* */ 2006014 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{cat more|Mêrsîn (parêzgeh)}} [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê li gorî parêzgehan]] qb3fzlnh0ln1rhpu5motibb83e7wpo5 2006016 2006014 2026-05-01T09:54:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2006016 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{cat more|Mêrsîn (parêzgeh)}} [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê li gorî parêzgehan|Mêrsîn (parêzgeh)]] kbpaxwjros0eaf7g0r1ppqah8g46qtg 2006041 2006016 2026-05-01T11:32:20Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir.) 2006041 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} {{Bnr kat|Mêrsîn (parêzgeh)}} [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê li gorî parêzgehan|Mêrsîn (parêzgeh)]] 4o6g7d62qjnuy9ticwws3q94u8cjmp5 Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê li gorî parêzgehan 14 316360 2006017 2026-05-01T09:54:42Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006017 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006018 2006017 2026-05-01T09:55:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2006018 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2006019 2006018 2026-05-01T09:56:36Z Avestaboy 34898 /* */ 2006019 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Kategorî li gorî parêzgehên Tirkiyeyê]] 36cfwgz8twog6d7r4e7knrrmpn0bd88 Kategorî:Giravên Deryaya Reş 14 316361 2006022 2026-05-01T10:03:38Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006022 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006026 2006022 2026-05-01T10:06:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2006026 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2006027 2006026 2026-05-01T10:07:52Z Avestaboy 34898 /* */ 2006027 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] 1hl62ms8fpbef6yzyja9dzyzu95hkr3 2006028 2006027 2026-05-01T10:08:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2006028 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Ewropayê]] [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] euagzlug228ao4ggagmd57k5w6tk5cp 2006029 2006028 2026-05-01T10:09:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2006029 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Ewropayê|.Deryaya Reş]] [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn]] bz7bvrae3rfmnftayjfhq2hb3zzm2sv 2006030 2006029 2026-05-01T10:10:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2006030 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Ewropayê|.Deryaya Reş]] [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn|.Deryaya Reş]] o7l8qs62v84n0745efjvftrhm9n3dbm 2006040 2006030 2026-05-01T11:32:16Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006040 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Giravên Deryaya Navîn|.Deryaya Reş]] [[Kategorî:Giravên Ewropayê|.Deryaya Reş]] ouzplafmpw3mhl8ld9o7p0xrj76npjm Pirrengiya çandî 0 316362 2006058 2026-05-01T11:51:05Z Kurê Acemî 105128 Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela "[[:en:Special:Redirect/revision/1350631719|Cultural diversity]]" hatiye çêkirin 2006058 wikitext text/x-wiki [[File:37_Asamblea_General_de_la_UNESCO_(10730195765).jpg|rast|thumb|280x280px| ]] bmqvz873fobydn5s17mfh956p8aruo3 2006059 2006058 2026-05-01T11:51:15Z Kurê Acemî 105128 Rûpel hat valakirin 2006059 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006060 2006059 2026-05-01T11:51:25Z Kurê Acemî 105128 2006060 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} 5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf 2006061 2006060 2026-05-01T11:51:50Z Kurê Acemî 105128 2006061 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî iier9akju3d40ic6rtqkfhiiyjusdqc 2006062 2006061 2026-05-01T11:52:18Z Kurê Acemî 105128 2006062 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa jp7dq86uzmn9w6eyu8k047so5vzoclr 2006063 2006062 2026-05-01T11:52:31Z Kurê Acemî 105128 2006063 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û 6v8l5hqx92c67p0xosfsba80xkqpp75 2006064 2006063 2026-05-01T11:53:03Z Kurê Acemî 105128 2006064 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera kom û civakan dike. 6xm6ijn3tat94y2dxqtdjg21br9b6d3 2006065 2006064 2026-05-01T11:53:15Z Kurê Acemî 105128 2006065 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera kom û [[Civak|civakan]] dike. bwzgcipeuvcc8dl7e0klck530342208 2006066 2006065 2026-05-01T11:53:24Z Kurê Acemî 105128 2006066 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. 1sne0j1a2e5tz216s9dxd73rraqwtia 2006067 2006066 2026-05-01T11:54:13Z Kurê Acemî 105128 2006067 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ew xuyangeke cihêreng ye. 5om6qgp3f32z739bof44f7bzz901swm 2006068 2006067 2026-05-01T11:54:19Z Kurê Acemî 105128 2006068 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. lq1fj1u9whki9nlebw0uzxk1gjnv86u 2006069 2006068 2026-05-01T11:54:52Z Kurê Acemî 105128 2006069 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî qg7elv9szj0nrz9juhxmje3j3k7qkd8 2006071 2006069 2026-05-01T11:55:23Z Kurê Acemî 105128 2006071 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" 71zz4ipraurf6oznuunm9wnkrpetfgu 2006072 2006071 2026-05-01T11:55:28Z Kurê Acemî 105128 2006072 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an kqiwcxeqrxylc6cy1xw20dvnppqwnxk 2006073 2006072 2026-05-01T11:56:05Z Kurê Acemî 105128 2006073 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]] j8vfxtq9j0loywslhg4uvl1kbyntlek 2006074 2006073 2026-05-01T11:56:15Z Kurê Acemî 105128 2006074 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], qe8gdpy0q81agq14co7zrc4w0qhneuw 2006075 2006074 2026-05-01T11:56:28Z Kurê Acemî 105128 2006075 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], wekî ku ji aliyê rf2lt2q2tuxa24crh06xwrvvm1jsya6 2006076 2006075 2026-05-01T11:56:59Z Kurê Acemî 105128 2006076 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], neyê tevlihev kirin ajm2sd466kgrhle1wobumn813gisvko 2006077 2006076 2026-05-01T11:57:05Z Kurê Acemî 105128 2006077 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], neyê tevlihev kirin. 7bpo7armymkuy4sv7904jmmktzy057m 2006078 2006077 2026-05-01T11:57:12Z Kurê Acemî 105128 2006078 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], naye tevlihev kirin. lcpe9u0bdl3ik9483gsrkl6evyqhetb 2006079 2006078 2026-05-01T11:58:01Z Kurê Acemî 105128 2006079 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], naye tevlihev kirin. Ji nîvê sedsala 20ê vir ve 9nwjmal2ih33unz7xhhyg1t0yhtvd26 2006080 2006079 2026-05-01T11:58:09Z Kurê Acemî 105128 2006080 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], naye tevlihev kirin. Ji nîvê sedsala 20ê vir ve, hfmhz6ockza9k0905xupclmq72opc41 2006081 2006080 2026-05-01T11:58:39Z Kurê Acemî 105128 2006081 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], naye tevlihev kirin. Ji nîvê sedsala 20ê vir ve, hewldanek hevgirtî ya navneteweyî 9irca15i7az5iosmd897d62pd6vshhu 2006082 2006081 2026-05-01T11:58:52Z Kurê Acemî 105128 2006082 wikitext text/x-wiki {{Xebat}}Pirrengiya çandî behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[Civak|civakan]] dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî "pirrengiya etnîkî" an [[Etnopluralîzm|etnopluralîzmê]], naye tevlihev kirin. Ji nîvê sedsala 20ê vir ve, hewldanek hevgirtî ya navneteweyî ji bo parastina gppjfp24lmjfek3znzyewsmpjf5dp2e