Wîkîpediya kuwiki https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Medya Taybet Gotûbêj Bikarhêner Gotûbêja bikarhêner Wîkîpediya Gotûbêja Wîkîpediyayê Wêne Gotûbêja wêneyî MediaWiki Gotûbêja MediaWiki Şablon Gotûbêja şablonê Alîkarî Gotûbêja alîkariyê Kategorî Gotûbêja kategoriyê Portal Gotûbêja portalê TimedText TimedText talk Modul Gotûbêja modulê Event Event talk 0 6434 2006288 1970045 2026-05-02T12:01:47Z Avestaboy 34898 2006288 wikitext text/x-wiki {{Derbar|Îngilistan|Ji bo dewletê Brîtanî,|Keyaniya Yekbûyî}} {{Agahîdank welat2 | wêneyê ala = Flag of England.svg | wêneyê nexşe = England (orthographic projection).svg | demjimêr DST = +1 seet | demjimêr = UTC | dirav kod = GBP | dirav = [[Sterling]] | hatûçûn = çep | nav = ''England''<br/> | zimanên fermî = [[Zimanê inglîzî|Inglîzî]] | bajarê mezin = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | paytext = [[London]]<br/>{{Koord|51|30|N|0|7|W|type:country}} | demonîm = Înglîz<br/>({{ziman-en|English}}) | wêneyê nexşe2 = England in the UK and Europe.svg | wêneyê mertal = Royal arms of England.svg | awayê rêveberiyê = {{Unbulleted list|[[Keyaniya makezagonî]]|[[Demokrasiya parlamenê]]}} | zimanên naskirin = [[Zimanê kornî|Kornî]] | konvansiyonel navê dirêj = Înglistan | koda telefonê = +44 | iso3166kod = GB-ENG | gelhe tîrbûn km2 = 432 | gelhe giştî = 53,012,500<ref>{{Jêder-malper |sernav=2011 Census: Population and Household Estimates for England and Wales, March 2011 |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/2011censuspopulationandhouseholdestimatesforenglandandwales/2012-07-16 |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | gelhe giştî sal = 2011 | gelhe texmînkirin sal = 2019 | gelhe texmînkirin = 56,286,961<ref>{{Jêder-malper |sernav=Population estimates for the UK, England and Wales, Scotland and Northern Ireland – Office for National Statistics |url=https://www.ons.gov.uk/peoplepopulationandcommunity/populationandmigration/populationestimates/bulletins/annualmidyearpopulationestimates/mid2019estimates |malper=www.ons.gov.uk }}</ref> | rûerd km2 = 130279 | sernav rêber1 = [[Keybanû]] | navê rêber1 = [[Charles III]] | utc offset DST = +1 }} '''Îngilistan''', '''Ingilistan'''<ref>{{Jêder-kitêb|sernav=[[Roja Nû (kovar)|Roja Nû, 1943-1946]]|paşnav=Bedirxan|pêşnav=Kamiran Alî |weşanger=Uppsala: Jîna Nû|sal=1986 |rûpel=2:1}}</ref>, '''Înglîzistan''' yan jî '''Îngiltere''', (bi [[Zimanê inglîzî|îngilîzî]]: ''England'') welatek e ku beşek ji [[Keyaniya Yekbûyî]] ye. Îngilistan li rojavayê xwe bi [[Wêls]] û ji aliyê bakurê ve bi [[Skotlenda]]yê re sinorên axê parve dike. [[Deryaya Îrlendayê]] li bakurê rojavayê Îngilîstanê û li başûrê rojava jî [[Deryaya Keltî]] heye. Welat, girava Brîtanya Mezin ji heştan pênc ê giravê ku li bakurê [[Okyanûsa Atlantîk|Atlantîkê]] ye û zêdetirî 100 giravên piçûktir, wek [[Giravên Scilly]] û [[Girava Wight]], vedihewîne. Devera ku niha wekî Îngilistan tê binavkirin, yekem car di serdema [[Paleolotîka Jorîn]] de ji hêla mirovên nûjen ve hate niştecîh kirin, lê navê xwe ji [[Angles]] digire ku qebîleyek Alman e ku navê xwe ji nîvgirava [[Anglian]] girtiye ku di sedsalên 5an û 6an de li deverê bi cih bûne. Îngilistan di sedsala 10an de bû dewletek yekgirtî û ji [[Serdema Keşfê]] re, ku di sedsala 15an de dest pê kir, bandorek çandî û qanûnî ya girîng li cîhana berfireh kiriye.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |sernav=England |tarîx=2008-05-16 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2008-05-16 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080516162153/http://www.britainusa.com/sections/index_nt1.asp?i=41105&L1=41105&L2=41105&D=0 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Zimanê Îngilîzî, [[Dêra Anglican]] û hiqûqa Îngilîzî - bingeha pergalên dadrêsî yên gelek welatên din ên li çaraliyê cîhanê - li Îngilistanê pêş ketin û pergala rêvebirî ya parlemanî ya welêt ji aliyê neteweyên din ve bi berfirehî hate pejirandin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-18023389 |sernav=United Kingdom country profile |tarîx=2020-02-07 |malper=BBC News |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] di sedsala 18an de li Îngilistanê dest pê kir û welat civaka xwe veguherand yekem neteweya pîşesaziyê ya cîhanê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |sernav=Industrial Revolution |tarîx=2008-04-27 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2008-04-27 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20080427080826/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/Global_warming/older/Industrial_Revolution.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> == Toponîmî == Navê Îngilistan ya bi îngilîzî "England" ji navê Îngilîzî ya Kevin England, ku tê wateya "welatê Angles" hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.etymonline.com/word/england |sernav=england {{!}} Etymology, origin and meaning of the name england by etymonline |malper=www.etymonline.com |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> [[Angles]] yek ji eşîrên Almanî bûn ku di [[Serdema Navîn]] a Destpêkê de li [[Brîtanya Mezin|Brîtanyaya Mezin]] bi cih bûne. [[Angles]] ji nîvgirava Anglia ya li herêma Bay of Kiel (dewleta Almanya ya îro Schleswig-Holstein) a [[Deryaya Baltîk]]ê hatine.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.2307/j.ctv6wgjfd.34 |sernav=England, 1866–1869 |weşanger=University of South Carolina Press |rr=271–284 }}</ref> Bikaranîna herî zû ya tomarkirî ya têgînê, wekî "Engla londe", di wergera sedsala nehan a dereng de ya bi [[Îngilîziya kevin]] a Dîroka Dêrî ya Gelên Îngîlîzî ya Bede ye. Piştre re ev têgîn ji ya nûjen bi wateyek cûda hate bikar anîn ku tê wateya "erdê ku [[Zimanê inglîzî|Îngilîzî]] lê dijîn" û ew mirovên îngilîzî yên ku niha başûr-rojhilatê [[Skotlenda]] ye lê di wî demê beşek ji [[Keyaniya Îngilîzî ya Northumbriay]] yê bûn. Destûra herî pêşîn a pejirandî ya Angles di xebata sedsala 1an de ji aliyê [[Tacitus]] ve di pirtûka ''[[Germania]]'' de, ku tê de peyva latînî Anglii tê bikar anîn, pêk tê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-05-20 |sernav=Tacitus |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Tacitus&oldid=1088826796 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> Etimolojiya navê eşîrê bi xwe ji aliyê lêkolîneran ve tê nîqaşkirin; hatiye pêşnîyar kirin ku ew ji awayê nîvgirava [[Angeln]], ji awaya goşeyî tê. Çawa û çima têgeheke ku ji navê eşîreke ku ji yên din kêmtir e girîngtir bûye, wek Saksonan, ji bo tevahiya welat û gelên wî ku hatiye bikaranîn, nayê zanîn, lê xuya ye ku ev bi edetên bangkirinê ve girêdayî ye. Dibe ku nav ji aliyê gelê almanî yên li [[Brîtanyayê Angli Sakson]] yan jî Saksonên Îngilîzî ji bo ku wan ji Saksonên parzemînî (Eald-Seaxe) yên [[Saksonya Kevin|Saksonya kevin]] di navbera çemên [[Wêser|Weser]] û [[Eider]] de li [[Almanyaya bakur]] cuda bikin, hatibe bikaranîn.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1007/978-3-662-06431-3_2 |sernav=Crystal Lattices |paşnav=Massa |pêşnav=Werner |tarîx=2004 |weşanger=Springer Berlin Heidelberg |isbn=978-3-642-05841-7 |cih=Berlin, Heidelberg |rr=3–11 }}</ref> == Dîrok == === Pêşdîrok û serdema kevnar === [[Wêne:Stonehenge2007 07 30.jpg|thumb|Stonehenge, bîrdariya neolîtîk.]] [[Wêne:Maiden Castle, Dorchester..jpg|thumb|Dîtina zozanên çiyayê pêşkevtî yê Kela Maiden, Dorset.]] {{Gotara bingehîn|Dîroka Îngilistanê}} Delîlên herî kevn ên naskirî yên hebûna mirovan li devera ku nuha wekî Îngilistan tê zanîn ew Homo antecessor e ku nêzî 780.000 sal berê ye. Hestiyên herî kevn ên proto-mirovan ên ku li Îngilistanê hatine keşfkirin 500.000 sal berê ne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://archaeology.co.uk/articles/specials/timeline/boxgrove.htm |sernav=500000 BC - Boxgrove |paşnav=CA |tarîx=2007-05-24 |malper=Current Archaeology |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Her çend niştecîhên mayînde tenê di nav 6.000 salên dawî de hatibe damezrandin jî ku wekî mirovên nûjen têne zanîn di serdema [[Paleolotîka Jorîn]] de li herêmê jiyan kirine.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |sernav=Geo-East Special Projects Chalk East - Chalk Economy & Culture |tarîx=2011-03-05 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |tarîxa-arşîvê=2011-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20110305032854/http://www.geo-east.org.uk/special_projects/eco_culture.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Piştî serdema qeşayê ya dawîn tenê ajalên bi pêsîrî yên mezin ên wekî Mammoth, Bîzon û Gagirdanên bi hirî mane. Nêzîkî 11.000 sal berê, dema ku qeşayê dest bi paşvekişînê kir, mirovan li herêmê ji nû ve dest bi niştecihiyê kirine; lêkolînên genetîkî destnîşan dike ku niştecihên herêmê ji bakurê nîvgirava [[Îberya]]yê hatine. Asta deryayê ji ya îro kêmtir dibe û Brîtanya bi perçeyên bejayiyê bi perçeyên bejayî yên Îrlanda û [[Ewrasya]]yê ve tê girêdan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.qpg.geog.cam.ac.uk/research/projects/tertiaryrivers/tectonics.html |sernav=Quaternary Palaeoenvironments Group (QPG) » History of the major rivers of southern Britain during the Tertiary |malper=www.qpg.geog.cam.ac.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Piştî carek dinê bilindbûna deryayê, 10.000 sal berê ji Îrlenda û piştî du hezar sal berê jî ji [[Ewrasya]]yê hatiye veqetandin. === Serdema navîn === [[Wêne:Sutton Hoo replica (face).jpg|thumb|Kopî ya helmeta merasîma Sutton Hoo ya sedsala 7an ji Padîşahiya Rojhilata Anglia.]] Vekişînên leşkerî yên [[Romaya Brîtanya]] ji dagirkirina pagan, şerkerên deryavan ên ji bakur-rojavayê parzemîna [[Ewropa]]yê, bi taybetî [[Sakson]], [[Angles]], [[Jutes]] û [[Frisyan]] re vekirî hiştin ku demek dirêj êrîşî peravên parêzgeha [[Romaya Kevnare|Romayê]] kiribûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/ancient/anglo_saxons/overview_anglo_saxons_01.shtml |sernav=BBC - History - Ancient History in depth: Overview: Anglo-Saxons, 410 to 800 |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Piştre van koman di sedsalên pêncemîn û şeşan de, di destpêkê de li beşa rojhilatê welêt, bi hejmareke zêde dest pê kir ku bi cih bibin. Di dawiya sedsala 6an de, pêşkevtina wanê bi dehsalan piştî serkeftina Brîtanî li [[Şerê Çiyayê Badon]] hate rawestandin, lê piştre ji nû ve dest pê kir, dor li deştên bi bereket ên [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] girt û devera di bin kontrola Brîtanî de daxist rêzek dorpêçên cihê yên li welatê dijwartirîn ên li rojava. Nivîsarên hemdem ên ku vê serdemê vedibêjin pir kêm in, ji ber vê yekê wesifkirina vê serdemê wekî Serdemek Tarî têne zanîn. Ji ber vê yekê cewher û pêşveçûna rûniştina Îngilistanê ya Anglo-Saksonî di nav nakokiyên berbiçav de ye; lihevhatina ku derketiye holê ev e ku ew li başûr û rojhilat di astek mezin de çêbû, lê li bakur û rojava kêmtir girîng bû, ku [[zimanên keltî]] jî li deverên di bin kontrola Anglo-Sakson de berdewam bûn.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.heroicage.org/issues/10/fox.html |sernav=Fox—The P-Celtic Place-Names of North-East England and South-East Scotland |malper=www.heroicage.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Xirîstiyaniya serdest a [[Romaya Kevnare|Romayê]], bi gelemperî, li herêmên dagirkirî ji hêla paganîzma Anglo-Sakson ve hatibû veguheztin, lê ji sala 597an û pê ve ji hêla mîsyonerên ji [[Romaya Kevnare|Romayê]] ve bi rêberiya [[Augustînus]] ve hate vegerandin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.picturesofengland.com/history/england-history-p4.html |sernav=England History - Part 4 |malper=www.picturesofengland.com |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> === Modern a dereng û hemdem === Di bin [[Padîşahiya Brîtaniya Mezin]] a nû damezrandî de, encamên Civata Qraliyetê û destpêşxeriyên din ên Îngilîzî bi Ronakbîrên [[Skotlenda|Skotlendî]] re li hev kirin da ku di zanist û endezyariyê de nûbûnên biafirînin, dema ku mezinbûna mezin a bazirganiya Brîtanî ya li derveyî welat ku ji hêla Hêza Deryayî ve hatiye parastin rê li ber damezrandina [[Împeratoriya Brîtanî]] vekir. Li hundurê wê [[Şoreşa pîşesaziyê|Şoreşa Pîşesaziyê]] ajot, serdemek guherînek kûr di şert û mercên sosyoekonomîk û çandî yên Îngilîstanê de, di encamê de çandiniya pîşesazî, çêkirin, endezyar û madenê û her weha toreyên nû û pêşeng ên rê, rêhesin û avê ji bo hêsankirina berfirehkirin û geşepêdana wan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.co.uk/history/british/victorians/workshop_of_the_world_01.shtml |sernav=BBC - History - The Workshop of the World |malper=www.bbc.co.uk |ziman=en-GB |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Vekirina [[Qenala Bridgewater]] a Bakur-rojavayê Îngilîstanê ya sala 1761an de serdema qenalan li [[Keyaniya Yekbûyî|Brîtanyayê]] da destpêkirin.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2018-02-06 |sernav=Nevell, John (d 1697) |url=http://dx.doi.org/10.1093/odnb/9780192683120.013.19920 |kovar=Oxford Dictionary of National Biography |weşanger=Oxford University Press }}</ref> Di sala 1825an de yekem rêhesinê rêwiyan ên bi lokomotîfên hilmê yên domdar ên cîhanê - [[Trena Stockton û Darlington]] - ji gel re vebû.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2022-07-24 |sernav=England |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=England&oldid=1100199090 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}</ref> == Demografî == === Niştecîh === [[Wêne:England and Wales population cartogram districts.svg|thumb|Nifûsa Înglistan û Wêlsê li gorî deverên îdarî.]] Bi zêdetirî 53 milyon niştecîhên li Înglistan e heta niha welatê herî qelebalix ê [[Keyaniya Yekbûyî]] ye ku ji sedî 84ê tevheviya niştecihan pêk tîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |sernav=Niştecih Îngilistan |malper=webarchive.nationalarchives.gov.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 |roja-arşîvê=2016-01-05 |urlya-arşîvê=http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20160105160709/http://www.ons.gov.uk/ons/dcp171778_270487.pdf |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Îngilistan weke yekîneyeke ku li hemberî dewletên navneteweyî were pîvandin , ji aliyê nifûsê ve dibe welatê herî mezin 25em a cîhanê. Delîlên genetîkî destnîşan dikin ku ji sedî 75–95 di xeta bav û kalan de ji niştecîhên pêşdîrokî yên ku bi eslê xwe ji [[Nîvgirava Îberî]] hatine û her weha ji sedî 5 jî beşdariyên ji Angles û Saksonan û hêmanek girîng jî ji [[Skandînavya]] (Vîkîng) ye.<ref>{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1002/0471780081.ch8 |sernav=Extended Born-Oppenheimer Approximations |tarîx=2006-03-28 |weşanger=John Wiley & Sons, Inc. |isbn=978-0-471-78008-3 |cih=Hoboken, NJ, USA |rr=197–223 }}</ref> Lêbelê genetîkzanên din texmînên genetîkê almanî dikin ku heta nîvî-cih digire. === Ziman === Îngilîzî ku îro ji hêla sed mîlyon mirovên ku li çaraliyê cîhanê ve tê axaftin, li ckhê ku îro ya Înglistan e ku li wir zimanê sereke dimîne, derketiye. Li gorî serjimariya sala 2011an, zimanê îngilîzî ji hêla nifûsa Îngilistanê ji sedî 98 ji nifûsê ve baş yan jî pir baş tê axaftin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.nomisweb.co.uk/census/2011/QS205EW/view/2092957699?cols=measures |sernav=Data Viewer - Nomis - Official Census and Labour Market Statistics |malper=www.nomisweb.co.uk |tarîxa-gihiştinê=2022-07-24 }}</ref> Îngilîzî zimanekî [[Zimanên hind û ewropî|Hind-Ewropî]] ye ku ki şax a [[îngilîzî-frisî]] ya malbata cermenî ye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Arlotto |pêşnav=Pam W. |paşnav2=Irby |pêşnav2=Susan P. |tarîx=2020-02-05 |sernav=Orchestrating Value |url=http://dx.doi.org/10.4324/9780429429507 |doi=10.4324/9780429429507 }}</ref> {| class="wikitable" !Ziman !Axaftvanên xwemalî <small>(hezar)</small> |- |Îngilîzî |46,937 |- |Polonî |529 |- |Pencabî |272 |- |Ûrdûyî |266 |- |Bengalî |216 |- |Gujaratî |212 |- |Erebî |152 |- |Fransî |145 |- |Portûgalî |131 |- |Galerkî |8 |- |Kornî |0.6 |- |Yên din |2,267 |- !Giştiya niştecihan |'''51,006''' |} == Binêre == * [[Keyaniya Yekbûyî]] * [[London]] * [[Keyaniya Merciayê]] == Çavkanî == {{Çavkanî|2}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|England}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Brîtanya Mezin]] [[Kategorî:Înglistan| ]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî]] [[Kategorî:Keyaniya Yekbûyî li gorî welatan]] 3ar7ispbrjrrnc87ghw4gvgdr4sg9hv 0 8172 2006289 2006266 2026-05-02T12:20:48Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2006289 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş ku li Rojavayê Kurdistana îro ye û li deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725ê {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Hatiye tomar kirin ku keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600ê {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatolyayê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafayê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256}}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895}}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 |archive-date=2023-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230105075331/http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |url-status=dead }}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu}}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11}}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20}}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009}}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21}}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1}}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955}}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore}}</ref> == Ziman == [[Wêne:Tablet-AO 12016-P5280342-gradient.jpg|thumb|çep|Mînakeke ji nivîsa mixî ya zimanê hurî]] Zimanê hurî ku zimaneke ji malbata hurî û ûrartî bû demek dirêj li gelek deverên Kurdistan a îro hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lostscripts.hypotheses.org/1851 |sernav=THE HURRIAN LANGUAGE |malper=lostscripts.hypotheses.org |roja-gihiştinê=2026-05-01}}</ref> Girêdanên derveyî yên zimanên hurî-ûrartûyî bi nakok in û hatiye texmîn kirin zimeneke îzoleye ye. Çend pêşniyar hene ji bo têkiliyek genetîkî bi malbatên zimanî yên din re (mînak, zimanên qefqasyayê yên bakurê rojhilat) lê yek ji van bi gelemperî nehatiye pejirandin. Ji ber yekê hem zimanê hurî û hem jî zimanê ûrartûyî bi ti zimanekî îro re têkiliyên genetîkî tuneye. Huriyan li gel zimanê xwe di heman demê de zimanê akadî û alfabeya mixî ya akadî jî li dora 2000 salê {{bz}} de ji bo nivîsandinê bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012}}</ref> Nivîsên bi zimanê hurî yên bi tîpên mîxî li Hattusayê, Ûgarît (Ras Shamra), û her wiha di yek ji dirêjtirîn nameyên Amarnayê (EA 27) de hatiye nivîsandin ku ji aliyê qiral Tushratta yê Mîtanî ve ji bo fîrewn Amenhotep III hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna letters |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-8018-4251-1 |çap= |cih=Baltimore |paşnavê-edîtor=Moran |pêşnavê-edîtor=William L.}}</ref> Ev name tekane nivîsa dirêj a bi zimanê hurî bû ku heta ku di sala 1983an de li Hattusayê berhevokeke pir-tablet a wêjeyê ya bi zimanê hurî ku di heman demê de wergera hîtîtî ya heman nivîsî li kêlekê bû, hatiye keşifkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/campbell_dissertation.pdf |sernav=Zimanê hurî}}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Welatên huriyan li ser sê xala nûjen a Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê belav bibû. Di roja de navenda welatê huriyan bi parçekirina Kurdistanê re di navbera Bakur û rojavayê Kurdistanê de bûye du perçe. Çend cih di nav herêma sinor de ne ku ji ber vê yekê gihîştina kolandinê dibe pirsgirêk. Gelek projeyên bendavên li geliyên çemên wekê Firat, Dîcle û Xabûrê ji bo cihên kevnar ên Kurdistanê bûne gef û heya roja îro gelek wargehên şaristaniyên Kurdistanê ji aliyê van bendavan ve hatine tunekirin. Her çiqas di dema çêkirina bendavan re li tevahiya geliyên hinek operasyonên rizgarkirinê hatine kirin jî lê tê texmîn kirin dibe ku gelek deverên dîrokî yên ku nehatine ronîkirin mane di bin avên bendavan de. Kolandinên sereke yên yekem ên welatê huriyan li rojava û başûrê Kurdistanê di salên 1920 û 1930an de hatiye destpêkirin. Ev kolandin û lêkolînên arkeolojîk ji aliyê arkeologê amerîkî Edward Chiera ve li Nûzî û arkeologê brîtanî Max Mallowan ve li Çagar Bazar û Ûrkeşê hatine birêvebirin. Kolandin û lêkolînên dawî yên ku têne berdewam kirin, ji aliyê arkeologên amerîkî, belçîkî, danîmarkî, hilendî, fransî, alman û îtalî ve, bi beşdarên navneteweyî û bi hevkariya departmanên antîkên herêmê ve têne kirin. Gir, an jî girên bajêr, pir caran jiyaneke dirêj destnîşan dikin ku ji Neolîtîkê dest pê kiriye û di serdema Romayê de an jî piştê serdema Romayê bi dawî bûye. Seramîkên hurî yên taybetmend, kelûpelên Xabûrê, di destnîşankirina qonaxên cûda yên niştecîhbûna li van giran dibe alîkar. Cihên wargehên huriyan bi gelemperî ji Serdema Bronz a Navîn heta dawiya Serdema Bronz a Dereng têne nas kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] idpkh68giyrixgjxanypxjppfs6hxpw 2006302 2006289 2026-05-02T13:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan 2006302 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hurî | sal destpêk = Hezarsala 3em a {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = Sedsala 11em a {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Hurrian-language-rus.PNG | binnexşe = Di sala 2000ê {{bz}} de axa Hurî | paytext = | ziman = [[Zimanê huriyan|Zimanê hurî]] | dîn = | rêveberî = [[Keyanî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Sumerî]] | berê1 al = | berê2 = Sala 4000 ê {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Mîtanî]] | paşê1 al = | paşê2 = Sala 1550 yê {{bz}} }} '''Hurî''' an '''dewleta hurî''' (bi zimanê hurî: 𒄷𒌨𒊑) gel û dewleteke serdema bronzê bûn ku li hinek deverên [[Kurdistan]]ê serwerî kirine. Gelê hurî bi zimanê hurî diaxivîn û li gelek deverên Kurdistanê ku di nav de deverên li [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] û li [[Bakurê Kurdistanê]] hebûn serwerî kirine. Hurî cara yekem li bajarê Ûrkeşê (Rojavayê Kurdistanê) hatine tomarkirin ku wan yekem padîşahiya xwe li wir ava kirine. Dewleta herî mezin û herî bi bandora hûriyan dewleta Mîtanî bû. Nifûsa [[Hîtît|Împeratoriya Hîtîtan]] ku li Anatolyayê serwer bûn ji nifûseke mezin ê hûriyan pêk dihat ku di mîtolojiya hîtîtan de bandoreke girîng a huriyan heye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Perspectives on Hittite civilization: selected writings of Hans Gustav Güterbock |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans G. |weşanger=Oriental Inst. of the Univ. of Chicago |tarîx=1997 |isbn=978-1-885923-04-2 |cih=Chicago, Ill |paşnavê-edîtor=Hoffner |pêşnavê-edîtor=Harry A. |series=Assyriological studies }}</ref> Dema ku serdema hesin a pêşîn despêdike, gelên hûrî di nav gelên din de hatibûn asîmîlekirin. [[Ûrartû|Dewleta Ûrartûyê]] paşê beşek ji heman herêmên ku hurî lê dijiyan girtiye nav xwe. Hurî û ûrartû gelên xizm bûn ku zimanê wan ji heman malbata zimanê hurî-ûratûyî hatiye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Smeets |pêşnav=Rieks |tarîx=1989 |sernav=On Hurro-Urartian as an Eastern Caucasian language |url=https://glottolog.org/resource/reference/id/315299 |kovar=Bibliotheca Orientalis |cild=XLVI |hejmar=3/4 |rr=260–280 }}</ref> == Dîrok == === Serdema bronz a pêşîn === [[Wêne:Foundation tablet, dedication to God Nergal by Hurrian king Atalshen, king of Urkish and Nawar, Habur Bassin, circa 2000 BC Louvre Museum AO 5678.jpg|thumb|çep|Diyarîkirina ji aliyê padîşahê hurî Atalşîn ji bo xwedawend Nergalkû. Atalşîn padîşahê Ûrkeş û Nawar bû.]] Serdema bronz a pêşîn (nêz. 3000–2000 {{bz}}) serdemeke krîtîk e ku hurî cara yekem derdikevin qada dîrokê û ji herêmên çiyayî yên bakurê Mezopotamyayê ber bi başûr ve belav bûne. Hurî civakek bû ku bi zimanekî taybet (zimanê hurî) diaxivîn ku bi tevahî ji zimanên hind û ewropî û ji zimanên semîtîk cuda bû û di warê çandê de gelekê dîrokî û bi bandor ê Kurdistanê de bûn. Geliyê [[Xabûr|çemê Xabûrê]] bi qasê hezar salan malavaniya navenda axa huriyan kiriye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Buccellati |pêşnav=Giorgio |tarîx=2016-01-11 |sernav=Hurrian Kingdom of Urkesh |url=https://doi.org/10.1002/9781118455074.wbeoe045 |kovar=The Encyclopedia of Empire |rr=1–2 |doi=10.1002/9781118455074.wbeoe045 }}</ref> Yekem padîşahiya Hurî ya naskirî li dora bajarê Ûrkeş (li Mozan a îro) di hezarsala sêyem a berî zayînê de derketiye holê.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Maiocchi |pêşnav=Massimo |tarîx=2011 |sernav=A Hurrian Administrative Tablet from Third Millennium Urkesh |url=https://doi.org/10.1515/za.2011.011 |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |cild=101 |hejmar=2 |doi=10.1515/za.2011.011 |issn=0084-5299 }}</ref> Delîl hene ku ew di destpêkê de bi împeratoriya akad a [[Mezopotamya]]yê re hevalbend bûne ku ev yek nîşan dide ku wan di serdema Naram-Sin ê Akadê (nêzîkî 2254–2218 {{bz}}) de herêmê xistine bin kontrola xwe. Padîşahekî Ûrkeşê bi navê Hurî Tupkîş xwedî şahbanûyeke bi navê Uqnîtum bû ku di zimanê akadî de tê wateya "keça lapîs lazûlî".<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Lawler |pêşnav=Andrew |tarîx=2008-06-06 |sernav=Pakistani Archaeology Faces Issues Old and New |url=https://doi.org/10.1126/science.320.5881.1285 |kovar=Science |cild=320 |hejmar=5881 |rr=1285–1285 |doi=10.1126/science.320.5881.1285 |issn=0036-8075 }}</ref> === Serdema bronz a navîn === Navên huriyan li bakurê rojavayê Mezopotamyayê û herêma Kerkukê li Başûrê Kurdistana îro di serdema bronz a navîn de hêdî hêdî têne dîtin. Di heman serdemê de hurî li deverên wekê Nûzî, Ûrkeş ku li Rojavayê Kurdistana îro ye û li deverên din jî hatine dîtin. Herî dawî di vê serdemê de gelê hurî li ser kevaneke berfireh ê ji erdên çandiniya berhemdar ku ji geliyê çemê Xabûrê li rojava destpêdike û ber bi rojhilat ve heya çiyayên Zagrosan dirêj dibe, têne dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=List of Archives Royales de Mari (ARMT) |paşnav=Malamat |pêşnav=Abraham |weşanger=BRILL |tarîx=1998-01-01 |rr=240–240 |isbn=978-90-04-66784-6 |url=https://doi.org/10.1163/9789004667846_028 }}</ref> Bajarê Ûrkeşê paşê bûye navendeke dînî ya mîtaniyan.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.avasa.it/rapporti/Kelly-Buccellati_2020_Mittani_ceramics%20de%20Martino%20FS.pdf |sernav=Hurî }}</ref> Hurî di vê serdemê de ber bi rojava ve jî koç bûne ku heta sala 1725ê {{bz}}, ew li hinek deverên Rojavayê Kurdistanê li Alalakê jî hatine dîtin. Hatiye tomar kirin ku keyaniya tevlihev a amorî-hurî ya Yemhadê li dijî padîşahê [[Hîtît]]ê Hattusilis I, li dora sala 1600ê {{bz}} de ji bo vê herêmê têkoşîn kirine.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Hamblin |pêşnav=William J. |tarîx=2006-09-27 |sernav=Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC |url=https://doi.org/10.4324/9780203965566 |kovar=doi.org |doi=10.4324/9780203965566 }}</ref> Huriyan li herêma peravê Adaniya ya li welatê Kizzuwatnayê, li başûrê Anatolyayê jî bi cih bûne. Yemhad di dawiyê de li hemberê hîtîtên bihêz lawaz bûye ku ev lawaz bûn li Anatolyayê ji bo bandorên çandî yên huriyan rê vekiriye. Hîtîtî di nav çend sedsalan de hem ji çanda huriyan û hem jî ji çandên din bi bandor bûne. Dibe ku bajarê Şîbanîba jî di wê demê de roleke girîng lîstibe. Dibe ku di nîvê hezarsala duyem a berî zayînê de li Şîbanîbayê bicih bûna huriyan were tesbît kirin. Di sala 2022an de, Şîbanîba wekî cihê gengaz ê bajarê Šimānum (dibe ku di dema împeratoriya Akadê de wekê Asimānum tê zanîn) hatiye pêşniyar kirin. Bajardewleta Šimānum di serdema Ur III de (nêzîkî 2100 berî zayînê de) bajareke girîng bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Edmonds |pêşnav=Alexander Johannes |paşnav2=Creamer |pêşnav2=Petra M. |tarîx=2023-07-01 |sernav=More to Tell About Billa!: Asimānum/Šimānum and the Early and Middle Bronze Ages at Baˁšīqā, Iraq |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2022-0011/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=en |cild=113 |hejmar=1 |rr=34–50 |doi=10.1515/za-2022-0011 |issn=1613-1150 }}</ref> === Serdema bronz a dereng === [[Mîtanî|Împeratoriya Mîtanî]] hêzeke herêmî ya bihêz bû ku li aliyê bakur bi hîtîtan re, li aliyê başûrê rojava bi misriyan re, li aliyê başûrê rojhilat bi kassîtan re û paşê jî ji aliyê rojhilat ve bi asûriyan re sinorên erdnîgarî parvekiriye. Di asta xwe ya herî bilind de, Mîtanî ber bi rojava ve heta Kizzuwatna li kêleka çiyayên Torosê, ber bi başûr ve heta Tunîpê ber bi rojhilat ve heta Arafayê û ber bi bakur be jî heta [[gola Wanê]] berfireh bibû. Bandora mîtaniyan di belavbûna navên cih û navên kesane yên huriyan de hatiye dîtin. Di dawiyê de, piştî krîzeke navxweyî ya cîgirtina rêveberiyê axa mîtaniyan pêşî dikeve bin kontrola hîtîtan û paşê jî axa mîtaniyan ji aliyê asûriyan ve hatiye dagirkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Emar and the Transition from Hurrian to Hittite Power |paşnav=Pruzsinszky |pêşnav=Regine |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2007-07-21 |rr=21–38 |isbn=978-1-57506-583-0 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh1g0.7 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Devecchi |pêşnav=Elena |tarîx=2018-09-17 |sernav=Details that Make the Difference: the Akkadian Manuscripts of the “Šattiwaza Treaties” |url=https://doi.org/10.13109/wdor.2018.48.1.72 |kovar=Die Welt des Orients |cild=48 |hejmar=1 |rr=72–95 |doi=10.13109/wdor.2018.48.1.72 |issn=0043-2547 }}</ref> Yekbûyiya hûrî ya mîtanî ku berê 1550 {{bz}}} bûne desthilatdar,<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Barjamovic |pêşnav=Gojko |tarîx=2012-12-01 |sernav=(2012b) The Mesopotamian Empires. Pp. 120-60 in The Oxford Handbook of the Ancient State in the Ancient Near East and the Mediterranean, ed. P.F. Bang, W. Scheidel. Oxford: Oxford University Press. |url=https://www.academia.edu/2966805/_2012b_The_Mesopotamian_Empires_Pp_120_60_in_The_Oxford_Handbook_of_the_Ancient_State_in_the_Ancient_Near_East_and_the_Mediterranean_ed_P_F_Bang_W_Scheidel_Oxford_Oxford_University_Press |kovar=academia.edu }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford World History of Empire |paşnav=Bang |pêşnav=Peter Fibiger |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-19-753276-8 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=nz0HEAAAQBAJ&dq=mitanni&pg=PA73 |paşnav2=Bayly |pêşnav2=Christopher Alan |paşnav3=Scheidel |pêşnav3=Walter }}</ref> cara yekem di tomarên fîrewnên misirî Thutmose I (1506–1493 {{bz}}) û di tomarên fîrewn Thutmose III (1479–1425 {{bz}}) de hatiye behskirin. Tomara paşîn bi taybetî bi Şerê Megiddoyê ve girêdayî ye ku di sala 22em a serweriya wî fîrewnî ve girêdayî ye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Aspects of Egyptian Foreign Policy in the 18th Dynasty in Western Asia and Nubia |paşnav=Hoffmeier |pêşnav=James K. |weşanger=BRILL |tarîx=2004-01-01 |rr=121–141 |isbn=978-90-474-1369-1 |url=https://doi.org/10.1163/9789047413691_007 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Janich |pêşnav=Peter |tarîx=1972-01-01 |sernav=Augustine Zeitparadox und seine Frage nach einem Standard der Zeitmessung |url=https://doi.org/10.1515/agph-1972-0204 |kovar=Archiv für Geschichte der Philosophie |cild=54 |hejmar=2 |doi=10.1515/agph-1972-0204 |issn=1613-0650 }}</ref> Di piraniya serdemê de, misriyan ji padîşahiya hurî û nîtaniyan wekê Naharîn binav kirine. Paşê di nameyên amarnayê de di dema Fîrewn Akhenaten (1353–1336 {{bz}}) de behsa Mîtanî û Xanîgalbat (navê asûrî ya Mîtanî) hatiye kirin. Li Misirê tomarên Mîtanî li gelek deverên herêmê hatine dîtin ku di nav wan de behsa çend deverên hîtîtan û her wiha behsa Bazî, Alalakh, Nûzî, Mardaman, Kemûne, Hîrbemerdon tepe û deverên din hatine kirin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Horowitz |pêşnav=Mara T. |tarîx=2017-05-04 |sernav=Recent Trends in the Study of Late Bronze Age Ceramics in Syro-Mesopotamia and Neighbouring Regions |url=https://doi.org/10.1080/00758914.2017.1400736 |kovar=Levant |cild=49 |hejmar=2 |rr=226–229 |doi=10.1080/00758914.2017.1400736 |issn=0075-8914 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The archive of the Wullu Family |paşnav=Grosz |pêşnav=Katarzyna |weşanger=Carsten Niebuhr Institute of Ancient Near Eastern Studies : University of Copenhagen, Museum Tusculanum Press |tarîx=1988 |isbn=978-87-7289-040-1 |cih=Copenhagen |series=CNI publications }}</ref> Navendeke din a girîng ê hûriyan padîşahiya Arraphayê (Kerkûk a îro) bû. Lêkolînên arkeolojîk ên li Nûzî ya kevnar, kivşe kirine ku ev der yek ji cihên herî girîng ê huriyan e. Padîşahên Hurî yên wekê Îtî-Teşup û Îtîya Arafayê (Kerkûk a îro) birêve birine û di nîvê sedsala 15ê berî zayînê de Arafa bûye vasalên padîşahê mezin ê Mîtanî.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Speiser |pêşnav=E. A. |tarîx=1935 |sernav=Notes to Recently Published Nuzi Texts |url=https://doi.org/10.2307/594761 |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=55 |hejmar=4 |rr=432 |doi=10.2307/594761 |issn=0003-0279 }}</ref> == Çand û civak == [[Wêne:Hurrian foundation document-AO 19937-IMG 3470-gradient.jpg|thumb|Şêrê Ûrkeşê û tableta kevirî ya pê re ku têkildar ê bi nivîsa herî kevn a naskirî ya huriyan e (sedsala 21em ê berî zayînê)]] Delîlên çanda huriyan bi lêkolînên arkeolojîk ên li deverên wekê Nûzi û Alalakh û her wiha li ser tabletên bi nivîsên mîxî, bi giranî ji Hattusa, paytexta hîtîtan ku şaristaniya wan ji aliyê huriyan ve pir bandor bûye ve girêdayî ye. Tabletên ji Nûzî, Alalak û bajarên din ên ku nifûsa hurî lê heye (wekî ku ji navên kesan diyar dibe) her çiqas ev nivîs bi zimanê akadî hatibin nivîsandin jî taybetmendiyên çandî yên hurî eşkere nivîsandine. Mohrên silindirî yên huriyan bi baldarî hatine neqişandin û pir caran motîfên mîtolojîk nîşan dane ku ev yek ji bo têgihîştina çand û dîroka huriyan mifteyek in. Huriyên hezarsala 2an bi karên xwe yên seramîkvaniyê derketibûn pêş. Seramîkên wan bi gelemperî li Mezopotamyayê û li erdên rojavayê Firatê hatine dîtin ku di dema padîşahiya nû de, li Misira dûr, ew pir bi qîmet bûn. Arkeolog ji bo du cûreyên seramîkên bi çerxe çêkirî yên ku ji aliyê huriyan ve hatine bikar anîn, ji bo van seramîkan têgehên wekê alavên Xabûrê û alavên Nûzî bi kar anîne. Kelûpelên Xabûrê bi xetên boyaxkirî yên sor bi nexşên sêgoşeyî yên geometrîk û xalan hatine nexşandin lê kelûpelên Nûzî xwedî formên pir cihêreng in û bi rengên qehweyî an reş hatine rengdarkirin (boyax kirin).<ref>{{Jêder-malper |url=https://core.ac.uk/download/pdf/231054546.pdf |sernav=Dîroka huriyan }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Eastern archives of Nuzi and Excavations at Nuzi 9/2 |weşanger=Eisenbrauns |tarîx=1993 |isbn=978-0-931464-37-9 |cih=Winona Lake |paşnavê-edîtor=Morrison |pêşnavê-edîtor=Martha A. |series=Studies on the civilization and culture of Nuzi and the Hurrians |paşnavê-edîtor2=Lacheman |pêşnavê-edîtor2=Ernest R. |paşnavê-edîtor3=Owen |pêşnavê-edîtor3=David I. }}</ref> Di heman demê de hurî di karê camê de jî jêhatî bûn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Vandiver |pêşnav=Pamela |paşnav2=Swann |pêşnav2=Charles |paşnav3=Cranmer |pêşnav3=David |tarîx=1990 |sernav=A Review of Mid-Second Millennium B.C. Egyptian Glass Technology at Tell El-Amarna |url=https://doi.org/10.1557/proc-185-609 |kovar=MRS Proceedings |cild=185 |doi=10.1557/proc-185-609 |issn=0272-9172 }}</ref> Hurî di warê metalurjiyê de jî xelkekî xwedî binavûdengên mezin bûn. Hatiye texmînkirin ku peyva sumerî ya ji bo "sîfîrçêker" tabira/tibira ji zimanê hurî hatiye deynkirin ku ev yek nîşan dide hebûna huriyan ku yekem car di çavkaniyên akadî de werin nivîsandin, hê kevintir bûye.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Hurrians |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Aris & Phillips |tarîx=1989 |isbn=978-0-85668-442-5 |cih=Warminster |series=Ancient near East series }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://cdli.ucla.edu/pubs/cdlj/2014/cdlj2014_004.html |sernav=CDLJ 2014:4 |malper=cdli.ucla.edu |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Bazirganiya sîfîrê li qadeke ku ji bilindahiyên [[Anatolya]]yê destpê dikir ber bi Mezopotamyayê ve hatiye kirin. Li herêmê zêr kêm bûn û nameyên amarnayê daye nîşan ku di vê serdemê de zêr tenê li Misirê hatiye bidestxistin. Ji xeynî ûrartûyên paşîn, gelek mînakên karê metalî yê huriyan nemane. Li Ûrkeşê hinek bingehên şêrên bronz ên piçûk û nazik hatine keşifkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Bronze and iron: ancient Near Eastern artifacts in the Metropolitan Museum of Art |weşanger=The Metropolitan Museum of Art |tarîx=1988 |isbn=978-0-87099-525-5 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Muscarella |pêşnavê-edîtor=Oscar White |paşnavê-edîtor2=Metropolitan Museum of Art }}</ref> Di nav nivîsên hurî yên ji Ûgarîtê de mînakên herî kevin ên muzîka nivîskî hene ku dîroka wan li dora sala 1400ê {{bz}} vedigere.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1967 |sernav=Lexicographical Notes III |url=https://doi.org/10.3406/rhita.1967.1209 |kovar=Revue hittite et asianique |cild=25 |hejmar=81 |rr=141–150 |doi=10.3406/rhita.1967.1209 |issn=0080-2603 }}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Harab myth |paşnav=Jacobsen |pêşnav=Thorkild |weşanger=Undena Publications |tarîx=1984 |isbn=978-0-89003-158-2 |cih=Malibu |series=Sources from the ancient Near East }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kilmer |pêşnav=Anne Draffkorn |tarîx=1984 |sernav=A Music Tablet from Sippar(?): BM 65217 + 66616 |url=https://doi.org/10.2307/4200216 |kovar=Iraq |cild=46 |hejmar=2 |rr=69 |doi=10.2307/4200216 |issn=0021-0889 }}</ref> Di nav van perçeyan de navên çar helbestvanên huriyên, Tapšiẖuni, Puẖîya(na), Urẖîya û Ammîya, hatine dîtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Martin |pêşnav=Jodie L. |tarîx=2014-01-01 |sernav=Semiotic resources of music notation: Towards a multimodal analysis of musical notation in student texts |url=https://doi.org/10.1515/sem-2014-0006 |kovar=Semiotica |cild=2014 |hejmar=200 |doi=10.1515/sem-2014-0006 |issn=1613-3692 }}</ref> == Dîn == Çanda huriyan bandorek mezin li ser dînê hîtîtan kiriye. Ji navenda rîtûela huriyan ji Kummannî ya li Kîzzuwatnayê, dinê huriyan belavê gelê hîtîtî bûye.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Görke |pêşnav=Susanne |tarîx=2022-06-01 |sernav=Hurrian and Luwian Elements in the Kizzuwatna Religious Texts |url=https://doi.org/10.1515/aofo-2022-0011 |kovar=Altorientalische Forschungen |cild=49 |hejmar=1 |rr=148–157 |doi=10.1515/aofo-2022-0011 |issn=2196-6761 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Güterbock |pêşnav=Hans Gustav |tarîx=1951 |sernav=The Song of Ullikummi Revised Text of the Hittite Version of a Hurrian Myth |url=https://doi.org/10.2307/1359008 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=5 |hejmar=4 |rr=135–161 |doi=10.2307/1359008 |issn=0022-0256 }}</ref> Sînkretîzmê dînê hîtît a kevin û dînê huriyan yek kiriye. Dînê hurî li Rojavayê Kurdiatanê belav bûye ku li vir cihê baweriya Baal li Teşubê girtiye. Dînê hurî ji xeynî Misra kevnar û başûrê Mezopotamyayê bi awayên cuda, bandor li tevahiya Rojhilata Nêzîk a kevnar kiriye. Her çiqas zimanên hurî û zimanê ûrartuyî xizm bin jî, di navbera sîstemên baweriyê yên hevber de şibandina baweriya her du aliyan pir kêm bûn.<ref name="Young1991">{{Jêder-kovar |paşnav=Young |pêşnav=Dwight W. |tarîx=1991 |sernav=''The Hurrians''. Gernot Wilhelm. |url=https://doi.org/10.2307/3210272 |kovar=The Biblical Archaeologist |cild=54 |hejmar=3 |rr=177–178 |doi=10.2307/3210272 |issn=0006-0895 }}</ref> Xwedawendên sereke yên di panteona huriyan de ev bûn: * Teşûb, xwedawendên bi hêz a hewayê.<ref>{{Jêder-malper |url=http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |sernav=The Storm-Gods of the Ancient Near East: Summary, Synthesis, Recent Studies: Part II |malper=library.mibckerala.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 |roja-arşîvê=2023-01-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230105075331/http://library.mibckerala.org/lms_frame/eBook/THE%20STORM-GODS%20OF%20THE%20ANCIENT%20NEAR%20EAST.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> * Hepat, ''Hepa'' jina wî<ref name="Archi2025">{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |tarîx=2025-10-11 |sernav=The West Hurrian Pantheon and Its Background |url=https://www.academia.edu/7003610/The_West_Hurrian_Pantheon_and_Its_Background |kovar=academia.edu }}</ref> xwedawenda dayikê bû, paşê bi xwedawenda sereke ya rojê ya hîtîtan re wekhev hatiye dîtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Gods of the Market Place. |paşnav=Rutherford |pêşnav=Ian |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=83–92 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.11 }}</ref> * Şarûma, ''Šarruma'', kurê wan, xwedawendê çiyayan bû ku bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistanê bû.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Abkürzungen |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=201–202 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.20 }}</ref> * Kumarbî, xwedawendê genimê,<ref name="Archi2025"/> bavê Teşûb û "bavê xwedawendan" bû ku dişibûya Enlîl;<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Simons |pêşnav=Frank |tarîx=2017-01-01 |sernav=A New Join to the Hurro Akkadian Version of the Weidner God List from Emar (Msk 74.108a + Msk 74.158k) |url=https://www.academia.edu/33992533/A_New_Join_to_the_Hurro_Akkadian_Version_of_the_Weidner_God_List_from_Emar_Msk_74_108a_Msk_74_158k_ |kovar=Altorientalische Forschungen |doi=10.1515/AOFO-2017-0009 }}</ref> mala wî wekê ku di mîtolojiyê de hatiye vegotin bajarê Ûrkeşê ye. * Şhaûska, ''Šauska'', hevtayê hurî ya Îştar bû ku xwedawenda evîn, şer û şîfayê bû.<ref name=":2">{{Jêder-kitêb |sernav=Register |weşanger=Ugarit-Verlag |tarîx=2019-10-01 |rr=203–205 |url=https://doi.org/10.2307/j.ctv1t4m1xv.21 }}</ref> * Şîmegî, ''Šimegi'', xwedawendê rojê bû.<ref name="Archi2025"/> * Kûşûh, ''Kušuh'', xwedawendê heyvê û parêzvanê sondan bû (Sembolên roj û heyva nîvço di îkonografiya huriyan de bi hev re hatine dîtin).<ref name=":2"/> * Nergal, xwedawendê sumerî ya cîhana jêrîn bû ku di serdema herî kevin a dîroka huriyan a tomarkirî de li Ûrkeşê perestgeheke wî yê girîng hebû.<ref name="Young1991"/> Dibe Nergal ku cîgirê xwedawendekiye ku navê wî yê bi zimanê hurî nayê zanîn.<ref name="Archi2025"/> * Ea, ''Hayya'', xwedawendê aqilmendiyê bû ku bi eslê xwe sumerî bû.<ref name="Archi2025"/> * Allanî, xwedawenda cîhana jêrîn bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Archi |pêşnav=Alfonso |sernav=The Anatolian Fate-Goddesses and their Different Traditions |url=https://www.academia.edu/7003669/The_Anatolian_Fate_goddesses_and_their_different_traditions |kovar=Diversity and Standardization |rr=1 |doi=10.1524/9783050057576.1 }}</ref> * Îşara, xwedawendeke bi eslê xwe ji Rojavayê Kurdistana îro bû.<ref name="Archi2025"/> * Aştabî, ''Aštabi'', xwedawendekî şer bû.<ref name="Archi2025"/> * Nûpatîk, xwedawendeke girîng bû ku erka wî ne diyar bû.<ref name="Young1991"/> * Hutena û Hutellura, xwedawendên çarenûs û zayînê bûn.<ref name=":2"/> Morên silindirî yên huriyan pir caran afirîdên mîtolojîk ên wekê mirov an heywanên baskdar ku ejderha û cinewirên din nîşan didan. Şîrovekirina van wêneyên xwedawend û cinan hê jî ne diyar in. Dibe ku ew hem rihên parêzvan û hem jî rihên xerab bûn. Diyar e ku xwedawendên hurî mîna ola Mezopotamya an Misira Kevnar perestgehên taybet ên malê tunebûn. Hinek navendên girîng navendên rîtûela Kummannî ya Kizzuwatna û Hîtîtê bûn. Heran paşê bûye navendeke dînî ya xwedawendê heyvê û dema ku bajar di bin desthilatdariya Hurî de bû perestgeheke girîng ê Şauşkayê li Nînewa hebû. Perestgehek Nergal di dawiya hezarsala sêyem a berî zayînê de li Ûrkeşê hatiye çêkirin. Bajarê Kahat navendeke dînî yê di bin desthilatdariya dewleta Mîtaniyê bû. Mîta huriyan "Stranên Ullîkummî" ku di nav hîtîtan de hatiye parastin, paralelî Theogoniya Hesiod e; kastrasyona Ûranûs ji aliyê Kronos ve dibe ku ji kastrasyona Anû ji aliyê Kumarbî ve were girtin lê hilweşandina Kronos ji aliyê Zeûs ve û vereşandina xwedawendê daqurtandî yên ji aliyê Kronos ve dişibihe mîta huriyan a Teşûb û Kûmarbî yê.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=1950-09-16 |sernav=Forgotten Religions (Including Some Living Primitive Religions) |url=https://doi.org/10.1001/jama.1950.02920030072051 |kovar=Journal of the American Medical Association |cild=144 |hejmar=3 |rr=284 |doi=10.1001/jama.1950.02920030072051 |issn=0002-9955 }}</ref> Hatiye diyarkirin ku perestina Attîsê ji efsaneya huriyan hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Mother of the gods: from Cybele to the Virgin Mary |paşnav=Borgeaud |pêşnav=Philippe |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=2004 |isbn=978-0-8018-7985-2 |cih=Baltimore }}</ref> == Ziman == [[Wêne:Tablet-AO 12016-P5280342-gradient.jpg|thumb|çep|Mînakeke ji nivîsa mixî ya zimanê hurî]] Zimanê hurî ku zimaneke ji malbata hurî û ûrartî bû demek dirêj li gelek deverên Kurdistan a îro hatiye axavtin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://lostscripts.hypotheses.org/1851 |sernav=THE HURRIAN LANGUAGE |malper=lostscripts.hypotheses.org |roja-gihiştinê=2026-05-01 }}</ref> Girêdanên derveyî yên zimanên hurî-ûrartûyî bi nakok in û hatiye texmîn kirin zimeneke îzoleye ye. Çend pêşniyar hene ji bo têkiliyek genetîkî bi malbatên zimanî yên din re (mînak, zimanên qefqasyayê yên bakurê rojhilat) lê yek ji van bi gelemperî nehatiye pejirandin. Ji ber yekê hem zimanê hurî û hem jî zimanê ûrartûyî bi ti zimanekî îro re têkiliyên genetîkî tuneye. Huriyan li gel zimanê xwe di heman demê de zimanê akadî û alfabeya mixî ya akadî jî li dora 2000 salê {{bz}} de ji bo nivîsandinê bikar anîne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Hurrian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=81–104 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.012 }}</ref> Nivîsên bi zimanê hurî yên bi tîpên mîxî li Hattusayê, Ûgarît (Ras Shamra), û her wiha di yek ji dirêjtirîn nameyên Amarnayê (EA 27) de hatiye nivîsandin ku ji aliyê qiral Tushratta yê Mîtanî ve ji bo fîrewn Amenhotep III hatiye nivîsandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Amarna letters |weşanger=Johns Hopkins University Press |tarîx=1992 |isbn=978-0-8018-4251-1 |çap= |cih=Baltimore |paşnavê-edîtor=Moran |pêşnavê-edîtor=William L. }}</ref> Ev name tekane nivîsa dirêj a bi zimanê hurî bû ku heta ku di sala 1983an de li Hattusayê berhevokeke pir-tablet a wêjeyê ya bi zimanê hurî ku di heman demê de wergera hîtîtî ya heman nivîsî li kêlekê bû, hatiye keşifkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://oi.uchicago.edu/sites/oi.uchicago.edu/files/uploads/shared/docs/campbell_dissertation.pdf |sernav=Zimanê hurî }}</ref> == Lêkolînên arkeolojîk == Welatên huriyan li ser sê xala nûjen a Bakurê Kurdistanê, Rojavayê Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê belav bibû. Di roja de navenda welatê huriyan bi parçekirina Kurdistanê re di navbera Bakur û rojavayê Kurdistanê de bûye du perçe. Çend cih di nav herêma sinor de ne ku ji ber vê yekê gihîştina kolandinê dibe pirsgirêk. Gelek projeyên bendavên li geliyên çemên wekê Firat, Dîcle û Xabûrê ji bo cihên kevnar ên Kurdistanê bûne gef û heya roja îro gelek wargehên şaristaniyên Kurdistanê ji aliyê van bendavan ve hatine tunekirin. Her çiqas di dema çêkirina bendavan re li tevahiya geliyên hinek operasyonên rizgarkirinê hatine kirin jî lê tê texmîn kirin dibe ku gelek deverên dîrokî yên ku nehatine ronîkirin mane di bin avên bendavan de. Kolandinên sereke yên yekem ên welatê huriyan li rojava û başûrê Kurdistanê di salên 1920 û 1930an de hatiye destpêkirin. Ev kolandin û lêkolînên arkeolojîk ji aliyê arkeologê amerîkî Edward Chiera ve li Nûzî û arkeologê brîtanî Max Mallowan ve li Çagar Bazar û Ûrkeşê hatine birêvebirin. Kolandin û lêkolînên dawî yên ku têne berdewam kirin, ji aliyê arkeologên amerîkî, belçîkî, danîmarkî, hilendî, fransî, alman û îtalî ve, bi beşdarên navneteweyî û bi hevkariya departmanên antîkên herêmê ve têne kirin. Gir, an jî girên bajêr, pir caran jiyaneke dirêj destnîşan dikin ku ji Neolîtîkê dest pê kiriye û di serdema Romayê de an jî piştê serdema Romayê bi dawî bûye. Seramîkên hurî yên taybetmend, kelûpelên Xabûrê, di destnîşankirina qonaxên cûda yên niştecîhbûna li van giran dibe alîkar. Cihên wargehên huriyan bi gelemperî ji Serdema Bronz a Navîn heta dawiya Serdema Bronz a Dereng têne nas kirin. == Binêre == * [[Zimanê huriyan]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]] [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]] [[Kategorî:Hurî| ]] [[Kategorî:Kurdistana kevnare]] 8ycih1rt529qdw4w30hw12k1rm7o4o0 0 10663 2006290 2006286 2026-05-02T12:24:39Z Penaber49 39672 2006290 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl|Încîlê]] de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bp9ayks4b1rnvjgtukzqiap8v5wrca8 2006291 2006290 2026-05-02T12:25:45Z Penaber49 39672 2006291 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl|Încîlê]] de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 41dzv0d1g9svi03n1d0098opczvbbex 2006292 2006291 2026-05-02T12:29:51Z Penaber49 39672 2006292 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl|Încîlê]] de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jaljkoglsdlm2160dk8boewjnvrt205 2006293 2006292 2026-05-02T12:32:09Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Valahiya agahîdankê standard kir, --Valahiyên nehewce.) 2006293 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] jgb7qvxeiybwkmbg16p0c6dnbbd711e 2006295 2006293 2026-05-02T12:33:08Z Penaber49 39672 2006295 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û hatiye bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] d1tmuv7cjqy7dfr3uoyqdvurkdkmzu9 2006296 2006295 2026-05-02T12:33:53Z Penaber49 39672 2006296 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0wfr9hc00guhqv0owbs61kpyxevuo5g 2006297 2006296 2026-05-02T12:36:28Z Penaber49 39672 2006297 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 0jzjdj73hirecfqdv5jtd8jr9xotrsr 2006298 2006297 2026-05-02T12:39:57Z Penaber49 39672 2006298 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3ytnirrz5qm233sy2s8qio8v8x4o424 2006299 2006298 2026-05-02T12:44:46Z Penaber49 39672 2006299 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bez7x0k6p1p5snhy9h024ldcavggqz2 2006301 2006299 2026-05-02T12:47:38Z Penaber49 39672 2006301 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 7oidgbuohyl66z2cucl0jfjkeall1vi 2006303 2006301 2026-05-02T14:22:20Z Penaber49 39672 2006303 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatoliyê. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9yh4qz9x83d9jt6u04yumy0xvmsfnm6 2006304 2006303 2026-05-02T14:27:18Z Penaber49 39672 2006304 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cogi8zbzr3imz9rwn650ay384htxc33 2006464 2006304 2026-05-03T06:53:26Z Penaber49 39672 2006464 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] ciiryr2gfy93e0dpg0ihzn5va28q9qa 2006465 2006464 2026-05-03T06:55:02Z Penaber49 39672 2006465 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axaftvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 6jeca4wtdek4scn0qimgsjibw0tshdr 2006466 2006465 2026-05-03T06:58:55Z Penaber49 39672 2006466 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cy9fiufo98gsgxztfoz96ofv3zgcj9g 2006467 2006466 2026-05-03T07:02:23Z Penaber49 39672 2006467 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] stspe3377gn0xyn8zyq4wfhpwel7eb6 2006469 2006467 2026-05-03T07:07:19Z Penaber49 39672 2006469 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û Împeratoriya Hîtîtê ava dikin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 3ly3wmefbrik7urs07cn9gwypyptenz 2006470 2006469 2026-05-03T07:10:34Z Penaber49 39672 2006470 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 22rg7afr4y0vpyhyy7bxqa64yl5tuqg 2006471 2006470 2026-05-03T07:11:10Z Penaber49 39672 2006471 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] lecsy68ea0ypxtyvei91wtb86mdrons 2006472 2006471 2026-05-03T07:15:04Z Penaber49 39672 /* Kok */ 2006472 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne. Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê. Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn. Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] pkx7lthazzptqvp0tqjhmd3p86wdfj0 2006473 2006472 2026-05-03T07:21:16Z Penaber49 39672 2006473 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020-01 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 61jem69yj38q3mdac92tubfd6tahc0x 2006474 2006473 2026-05-03T07:22:28Z Penaber49 39672 2006474 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin. Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine. Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin. Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] cwyk0evh5mbykv0bsan0ktczltof6so 2006475 2006474 2026-05-03T07:24:13Z Penaber49 39672 2006475 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî bi xwe di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li Anatolyaya Navîn hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world}}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London}}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 19ankbl9vot4p1kww9h8rsgo3b7fx6r 2006476 2006475 2026-05-03T07:26:17Z Penaber49 39672 2006476 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world}}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London}}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine. David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin" ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne. J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk. Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê. Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] clhl2d0u2va0nc4i68rjcl91oa7b7nz 2006477 2006476 2026-05-03T07:34:05Z Penaber49 39672 2006477 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world}}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London}}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q.}}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye. Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane. Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin. === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] p3g4g9nhv4ofevrusnsa69vwp351atr 2006478 2006477 2026-05-03T07:35:48Z Penaber49 39672 2006478 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world}}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London}}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q.}}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en}}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, komên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê kom bi kom li bajarên cûda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P.}}</ref> === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] qhujg5lfvityhighka2c9uulx8y9yzp 2006479 2006478 2026-05-03T07:40:54Z Penaber49 39672 2006479 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world}}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London}}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q.}}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en}}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P.}}</ref> === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hqpy1ni0o71cxbx36s08u0pw5gsqyrv 2006480 2006479 2026-05-03T07:53:36Z Penaber49 39672 /* */ 2006480 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31}}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269}}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403}}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB}}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233}}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history}}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03}}</ref> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524}}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world}}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17}}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5}}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London}}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q.}}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001}}</ref><ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock}}</ref> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en}}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en}}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Cite web |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe}}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P.}}</ref> === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hrpxwq71skvoeq6uvquwf59916u613a 2006481 2006480 2026-05-03T08:12:11Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.) 2006481 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema pêşîn === == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] is8ii2809ojq6itagd02ptdlkf5fx5z 2006484 2006481 2026-05-03T08:58:03Z Penaber49 39672 2006484 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibû damezrandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] n53t8p5h787pnlud7mphiy9gskvmcsm 2006485 2006484 2026-05-03T08:58:19Z Penaber49 39672 2006485 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] oqjejkmztgm8vhcg718rl269h06v9gi 2006486 2006485 2026-05-03T09:07:24Z Penaber49 39672 /* Serdema destpêkê */ 2006486 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan bi karanîna tiştê ku jê re "Nivîsa Kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] bmgekbprpk542o2e8z5sisxdf6ja5dx 2006488 2006486 2026-05-03T09:15:14Z Penaber49 39672 2006488 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan bi karanîna tiştê ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] orky6favi9f1kclgj1h5ynk1d7dh4mf 2006491 2006488 2026-05-03T09:36:25Z Penaber49 39672 2006491 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] t6j9slr6itglyon37ppzylh1eir7wqx 2006492 2006491 2026-05-03T09:43:10Z Penaber49 39672 2006492 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] acmhryivgjz0sk5u5ky3d4fh7vdxm29 2006493 2006492 2026-05-03T09:46:00Z Penaber49 39672 2006493 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] tqlce3awojbmxvy0zzlfrzo2rxw8hxk 2006504 2006493 2026-05-03T11:44:17Z Penaber49 39672 2006504 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine. Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] 9h1l6ini2pf4tpa7x2fj8h8nkxv4lh5 2006505 2006504 2026-05-03T11:47:09Z Penaber49 39672 2006505 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine. Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine. Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hv0xrirn5v5vjkqx1uguruo1ts972nk 2006506 2006505 2026-05-03T11:52:00Z Penaber49 39672 2006506 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine. Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine. Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] dwh33e6n94o7ekrsb3r6fa8269ujf1t 2006507 2006506 2026-05-03T11:54:56Z Penaber49 39672 2006507 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine. Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine. Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] hbjgcv5wrh9n0wtl1gj6z1d61iywzlq 2006508 2006507 2026-05-03T11:58:07Z Penaber49 39672 2006508 wikitext text/x-wiki {{Xebat}} {{Agahîdank dewleta dîrokî | nav = | nav xwemalî = | nav kurdî = Hîtît | sal destpêk = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | nav ziman = | nav2 = | nav2 ziman = | nav3 = | nav3 ziman = | sal dawî = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} | al = | nîşan = | nexşe = Empire of the Hitties.png | binnexşe = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê | paytext = | ziman = [[Zimanê hîtîtî]] | dîn = | rêveberî = [[Împeratorî]] | sernav serokA = [[Padîşah]] | serokA1 = | serokA2 = | serokA1 sal = | serokA2 sal = | serokA3 = | serokA3 sal = | serokA4 = | serokA4 sal = | serokA5 = | serokA5 sal = | serokA6 = | serokA6 sal = | bûyer1 = | rûerd = | rûerd sal = | bûyer1 sal = | bûyer2 = | bûyer3 = | bûyer4 = | bûyer2 sal = | bûyer3 sal = | bûyer4 sal = | berê1 = [[Kaneş]] | berê1 al = | berê2 = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}} | berê2 al = | berê3 = | berê3 al = | berê4 = | paşê1 = [[Hîtîtên Dawî]] | paşê1 al = | paşê2 = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}} }} '''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, & Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}</ref> Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû. Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}</ref> Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, "zimanê nesa" hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}</ref> Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin. Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}</ref> Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}</ref> Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}</ref> == Etîmolojî == Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a "Hîtît" ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}</ref> Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê "Neşiyan" bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya "kesê ji Hattuşayê") li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}</ref> == Dîrok == === Kok === [[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]] Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}</ref> Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye<ref name=":0"/> û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}</ref> Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}</ref> Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}</ref><ref>{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}</ref> Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}</ref> Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.<ref name="Anthony2010">{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}</ref> David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan "dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin"<ref name="Anthony2010"/> ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.<ref name="Anthony2010"/> J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}</ref> Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye<ref>{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}</ref><ref name="Anthony2010"/> ku li gorî wî texmîna "kevneşopî" bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.<ref>{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}</ref> Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.<ref>{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}</ref> Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.<ref>{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}</ref> Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}</ref> === Serdema destpêkê === Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên "bi awayê balîfê" (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re "nivîsa kevin" (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine. Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine. Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan. == Agahiyên ziman == Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne. Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama "Neşa"<ref>http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)</ref><ref>http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)</ref><ref>http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&pg=PA638&lpg=PA638&dq=Tiya-mu+hittite&source=bl&ots=vu-WIJdsJW&sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&hl=fr&sa=X&ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&q=Tiya-mu&f=false (rûpela 638êmin)</ref>. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê. {| class="wikitable" |- ! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]] |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa.. |- | tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |- | nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak |- | tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak |} * nu = Niha / û * mu = li min * katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min) * va, a - tar = av * NINDA = nan * ne - wa = nû/nwî == Mijarên Têkildar == * [[Peymana Kadeşê]] == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Dîrok]] [[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]] [[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]] [[Kategorî:Hîtît| ]] [[Kategorî:Împeratoriyên berê]] [[Kategorî:Keyaniyên berê]] [[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]] plmme5d7qy1azubglzav938fd9nfroz 0 13303 2006455 1372528 2026-05-03T01:46:26Z Kurê Acemî 105128 2006455 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Qurtê''', gundekî navçe [[Farqîn]]a bi ser [[Amed]]ê ve ye. {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Farqînê]] crz01d1lifpdd89j6z0qwp72ow8qxic 2006456 2006455 2026-05-03T01:46:40Z Kurê Acemî 105128 2006456 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Qurtê''', gundekî navçe [[Farqîn]]a bi ser [[Amed]]ê ve ye. {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Farqînê]] 302ucmc5s70r911f65ybe6a8zztu9uq 2006457 2006456 2026-05-03T01:46:47Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2006457 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Qurtê''' gundekî navçe [[Farqîn]]a bi ser [[Amed]]ê ve ye. {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Farqînê]] 1kmr7oebc4e6cu0n7ta4whf4qiiomur 2006458 2006457 2026-05-03T01:46:59Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2006458 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Qurtê''' gundekî navçe [[Farqîn]]a bi ser [[Amed]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Farqînê]] 8011mzxhixayfydsxbimz2wtarr4pm1 2006459 2006458 2026-05-03T01:47:10Z Kurê Acemî 105128 2006459 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Diyarbekir#Bakurê Kurdistanê }} '''Qurtê''' gundekî navçe [[Farqîn]]a bi ser [[Amed]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Farqînê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Kurdistan-erdnîgarî-şitil}} [[Kategorî:Gundên Farqînê]] kt2plm0pm77pgvy333et5yj93fl6093 0 28388 2006300 1913084 2026-05-02T12:45:40Z Kurcke 118837 2006300 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Flag of OPEC.svg|thumb|Al]] [[Wêne:Wien - OPEC-Zentrale (b).JPG|thumb|230px|Navenda OPECê li [[Viyana]]yê]] [[Wêne:OPEC.svg|230px|thumb|Endamên OPECê]] '''OPEC''', wekî ''Opek'' bixwîne, kurtiya [[Zimanê îngilîzî|îngilîzî]] ya '''''O'''rganization of the '''P'''etroleum '''E'''xporting '''C'''ountries'' e, ango '''Rêxistina Welatên Dervefiroş ên Neftê''' yan jî '''Rêxistina Welatên Hinardekar ên Neftê''', rêxistineke navneteweyî ye ku di navbera 10 û [[14ê îlonê|14ê îlona]] [[1960]]î de li [[Bexda]]yê hat damezrandin. Ji sala [[1965]]an de navenda vê rêxistinê li [[Viyana]]yê ye. Endamên destpêkê [[Iraq]], [[Îran]], [[Kuweyt]], [[Erebistana Siyûdî]] û [[Venezuela]] bûn. Paşê heft dewletên din jî tevlî vê rêxistinê bûn: [[Qeter]] ([[1961]]), [[Îndonezya]] ([[1962]]), [[Lîbya]] (1962), [[Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî]] ([[1967]]), [[Cezayir]] ([[1969]]), [[Nîjerya]] ([[1971]]) û [[Angola]] ([[2007]]). [[Ekuador]] ji sala [[1973]] heta [[1992]]an û [[Gabon]] jî ji sala [[1975]]an heta [[1992]]an endamên OPECê bûn. Ekuador piştî 15 salan navber, di [[17ê çiriya paşîn|17ê çiriya paşîn a]] [[2007]]an de dîsa vegeriya nav vê rêxistinê. Dewletên endamên OPECê derdora 40% ji neftê ku li cîhanê tê berhemdan derdixin û derdora 75% ji nefta ku hatiye tesbîtkirin, di axa wan welatan de ye. == Endamên OPEC'ê == '''[[Afrîka]]''' * {{ala|Cezayir}} (tîrmeh [[1969]]) * {{ala|Angola}} (adar[[2007]]) * {{ala|Lîbya}} (kanûna pêşîn [[1962]]) * {{ala|Nîjerya}} (tîrmeh [[1971]]) '''[[Rojhilata Navîn]]''' * {{ala|Iraq}} (îlon [[1960]]) * {{ala|Îran}} (îlon [[1960]]) * {{ala|Qeter}} (kanûna pêşîn [[1961]]) * {{ala|Kuweyt}} (îlon [[1960]]) * {{ala|Erebistana Siyûdî}} (îlon [[1960]]) * {{ala|Mîrnişînên Erebî yên Yekbûyî}} (adar [[1967]]) '''[[Amerîkaya Başûr]]''' * {{ala|Ekuador}} (çiriya paşîn [[2007]])[[Venezuela]] (îlon [[1960]]) '''[[Başûr-rojhilatê Asyayê]]''' * {{ala|Îndonezya}} (kanûna pêşîn [[1962]], bidawîanîna endametiya xwe ragihandiye) == Girêdanên derve == * {{en}} [http://www.opec.org/opec_web/en/index.htm Malpera fermî ya OPEC'ê] {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Neft]] [[Kategorî:Rêxistinên ku di 1960an de hatine avakirin]] [[Kategorî:Rêxistinên navneteweyî]] fwreev8fl14lsnz4nkzy60w1ibh96tk 0 40094 2006324 1961295 2026-05-02T20:47:49Z Avestaboy 34898 2006324 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Aram Xelîlî''' (''Aram Khalili'', bi tîpguhêziya latînî ji alfabeya erebî) futbolvanekî [[kurd]] e, yê ku bi eslê xwe xelkê bajarê [[Bukan]] e. Xelîlî di {{dîrok|28|tîrmeh|1989}} de li [[Rojhilatê Kurdistanê]] ji dayîk bûye û niha di tîma [[norwêcî]] a bi navê [[Bodø/Glimt]]ê de dileyîze. == Girêdanên derve == * [http://ikstart.no/ArticleLMWideImg.aspx?m=333&amid=481596 Aram Khalili] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120215074228/http://ikstart.no/ArticleLMWideImg.aspx?m=333&amid=481596 |date=2012-02-15 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1989]] [[Kategorî:Kesên ji Bokanê]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Norwêcê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] iqlh6rj58jdmdbc3ulhema31ic9kl59 0 42491 2006495 1937866 2026-05-03T10:00:21Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2006495 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Panasonic logo (Blue).svg|thumb|Logoya Panasonic]] '''Matsushita Electric Industrial Co., Ltd.''' (bi japonî: 松下電器産業株式会社, ''Matsushita Denki Sangyō Kabushiki-gaisha'') markayeke navneteweyî ya [[japonî]] ye. Sal [[1918]]an de li [[Osaka]]yê ji hêla 3 kesan ve hatiye avakirin. Îro jî xebatkarên kompanyayê gihîştiye 260.000 kesê. Herî mezin hilberê elektronîkê hûr ya cîhanê ye. [[Panasonic]] û [[Technichs]] merqeya wê kompanyayê ya tescîldar e. Damezrênerê pargîdaniyê [[Konosuke Matsushita]] ye. == Panasonic == '''Panasonic''' (パナソニック, ''Panasonikku'', bilêvkirina kurdî: ''Panasonîk'') şirketeke gelek mezin û pir amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. * Televîzyona yekem ew fîrmaye dehênandiye. * Yekemîn radyo xebatkarên wê şirketê dahênandiye. Ji ber wê yekê girîngiya wê şirketê li cîhanê pir e. == Girêdanên derve == * [http://www.panasonic.net/ Panasonic Global ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150312225321/http://www.panasonic.net/ |date=2015-03-12 }} * [http://www.panasonicklimalar.com/ Panasonic Klîma ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203190836/http://www.panasonicklimalar.com/ |date=2011-02-03 }} * [http://www.panasonic.com./ Hilberên Panasonicê]{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Şirket]] [[Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Japonê]] r92pyf0q745xj8jmzdhl093qj8zgxkj 2006497 2006495 2026-05-03T10:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2006497 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Panasonic logo (Blue).svg|thumb|Logoya Panasonic]] '''Matsushita Electric Industrial Co., Ltd.''' (bi japonî: 松下電器産業株式会社, ''Matsushita Denki Sangyō Kabushiki-gaisha'') markayeke navneteweyî ya [[japonî]] ye. Sal [[1918]]an de li [[Osaka]]yê ji hêla 3 kesan ve hatiye avakirin. Îro jî xebatkarên kompanyayê gihîştiye 260.000 kesê. Herî mezin hilberê elektronîkê hûr ya cîhanê ye. [[Panasonic]] û [[Technichs]] merqeya wê kompanyayê ya tescîldar e. Damezrênerê pargîdaniyê [[Konosuke Matsushita]] ye. == Panasonic == '''Panasonic''' (パナソニック, ''Panasonikku'', bilêvkirina kurdî: ''Panasonîk'') şirketeke gelek mezin û pir amûr û navgînên elektronîk hildiberîne. * Televîzyona yekem ew fîrmaye dehênandiye. * Yekemîn radyo xebatkarên wê şirketê dahênandiye. Ji ber wê yekê girîngiya wê şirketê li cîhanê pir e. == Girêdanên derve == * [http://www.panasonic.net/ Panasonic Global ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150312225321/http://www.panasonic.net/ |date=2015-03-12 }} * [http://www.panasonicklimalar.com/ Panasonic Klîma ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110203190836/http://www.panasonicklimalar.com/ |date=2011-02-03 }} * [http://www.panasonic.com./ Hilberên Panasonicê]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şirket-şitil}} [[Kategorî:Şirket]] [[Kategorî:Şirketên elektronîkê yên Japonê]] sby59b0hczwk48muxlh25695xfg0ndo 0 42533 2006335 1758836 2026-05-02T21:19:09Z Avestaboy 34898 2006335 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Jiloan Hamad''' futbolvanekî [[kurd]]e bi eslê xwe li payitexta [[Azerbaycan]]ê [[Baku]]yê ye û niha ji bo taxima [[Swêd]]ê a bi navê [[Malmö FF]]ê dileyize. Hamad ji 6 sarmaweza sala 1990 ji dayik bûye<ref>http://www.skd.se/article/20090815/FOTBOLL/259764348/1057/*/FOTBOLL/jille-nara-malsattningen{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jiloan hamad la kurdstane bashur la bazhere ranya la dayk bwa nak la azerbayjan. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1990]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2hsidhxo16czjqkg60h7n4q99fwmxys 2006365 2006335 2026-05-02T21:55:05Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006365 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane }} '''Jiloan Hamad''' futbolvanekî [[kurd]]e bi eslê xwe li payitexta [[Azerbaycan]]ê [[Baku]]yê ye û niha ji bo taxima [[Swêd]]ê a bi navê [[Malmö FF]]ê dileyize. Hamad ji 6 sarmaweza sala 1990 ji dayik bûye<ref>http://www.skd.se/article/20090815/FOTBOLL/259764348/1057/*/FOTBOLL/jille-nara-malsattningen{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}</ref>. == Çavkanî == {{Çavkanî}} jiloan hamad la kurdstane bashur la bazhere ranya la dayk bwa nak la azerbayjan. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1990]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 4gnwgcsoif7w45aeom36p9ec6z2rq2s 0 46594 2006468 1846420 2026-05-03T07:06:47Z InternetArchiveBot 45060 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 2006468 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Status iucn3.1 EX ku.svg|thumb|Nemabûyî ango Extinct]] '''Nemabûna cureyekî''', di [[biyolojî]] û [[ekolojî|ekolojiyê]] de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma [[biyosfer]] biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira ''EX'' ku navneteweyî ye, ji peyva ''extinct'' tê. Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: [[dînezor]]). Lê di lîsteya [[Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê]] de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene ([[Dodo]], [[Gurê Tazmanyayê]], [[Rûviyê Falklandê]] hwd.). [[Wêne:ExtinctDodoBird.jpeg|thumb|Wêneyê [[Dodo]]yê [[Maurîtius]]ê (bi xêzkirina sala [[1651]]ê) ku nema bûye.]] Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê [[kûsiyên Girava Pîntayê]] maye. Lewma ev [[kîso]] nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; [[Yûnisên Çînê yên Robaran]]) Di rewşa wisa de ew cure weke bi [[cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê|bilindtirîn xetereya nemabûnê]] têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, [[takahe]] weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li [[Nû Zelenda]]yê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi [[dabeşandina Lazarus]] tê lîstekirin. Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku [[dînezor]] ji sedema meteorekî nema bûne.<ref>Alvarez, LW, Alvarez, W, Asaro, F, and Michel, HV (1980). "Extraterrestrial cause for the Cretaceous–Tertiary extinction".</ref> Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: [[Mamut]]). Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in.<ref>http://science.jrank.org/pages/2467/Endangered-Species.html{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî [[Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê]] ji sala [[1500]]î heta [[2002]]yan 759 cure nema bûne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.iucnredlist.org/misc/wikipedia.html |roja-gihiştinê=2011-09-14 |roja-arşîvê=2009-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090817015321/http://www.iucnredlist.org/misc/wikipedia.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Herwiha binêre == * [[Lîsteya guhandarên nemabûyî]] * [[Lîsteya Sor a IUCN]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Extinction}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nemabûyî| ]] [[Kategorî:Rewşa parastinê]] [[Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê]] ascryfgvwzd4gau8qf3t7cwj2st1o07 2006483 2006468 2026-05-03T08:22:43Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}} 2006483 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Status iucn3.1 EX ku.svg|thumb|Nemabûyî ango Extinct]] '''Nemabûna cureyekî''', di [[biyolojî]] û [[ekolojî|ekolojiyê]] de tê wateya bi dawîbûna hebûna cureyê, lewma [[biyosfer]] biçûk dibe. Cureyek bi mirina endamê/a dawî, dibe nemabûyî. Kurtebira ''EX'' ku navneteweyî ye, ji peyva ''extinct'' tê. Gelek ajal berî hebûna mirovan li ser rûyê erdê nema bûne (mînak: [[dînezor]]). Lê di lîsteya [[Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê]] de tenê cureyên di dema nêzîk de nemabûne hene ([[Dodo]], [[Gurê Tazmanyayê]], [[Rûviyê Falklandê]] hwd.). [[Wêne:ExtinctDodoBird.jpeg|thumb|Wêneyê [[Dodo]]yê [[Maurîtius]]ê (bi xêzkirina sala [[1651]]ê) ku nema bûye.]] Bi giştî hinga endamê/a dawî yê/ya cureyekê mir, ew dem weke dema nemabûna cureyê tê qebûlkirin, lê hin caran endamên ku dikarin berdewamiya cureyê pêk bînin berî dema nemabûnê xilas dibin. Mînak; bi tenê cureyê nêr ê [[kûsiyên Girava Pîntayê]] maye. Lewma ev [[kîso]] nikare bi tenê berdewamiya cureya xwe pêk bîne. Hin caran mirov nizanin ka cureyek nemabûye yan na. (Mînak; [[Yûnisên Çînê yên Robaran]]) Di rewşa wisa de ew cure weke bi [[cureyên bi bilindtirîn xetereya nemabûnê|bilindtirîn xetereya nemabûnê]] têne lîstekirin. Herwiha hin caran cureyên ku weke nemabûyî dihatin pejirandin, dibe ku were guhertin. Ji ber ku gengaz e, endamên wê cureyê werin dîtin. Mînak, [[takahe]] weke nemabûyî dihate pejirandin, lê piştre bi lêgerîneke berfireh hate dîtin ku ev ajal li [[Nû Zelenda]]yê hê hene. Hinga rewşa wisa pêk hat, ew cure bi [[dabeşandina Lazarus]] tê lîstekirin. Gelek sedemên nemabûna cureyan hene. Mînak; tê bawerkirin ku [[dînezor]] ji sedema meteorekî nema bûne.<ref>Alvarez, LW, Alvarez, W, Asaro, F, and Michel, HV (1980). "Extraterrestrial cause for the Cretaceous–Tertiary extinction".</ref> Herwiha cureyên di serdema qeşayê de nikarîbûn li hemberî guhertina germbûna hewayê bijîn, lewma ev bûyer dibe sedema tunebûna wan (Mînak: [[Mamut]]). Dîsa jî, ji bo nemabûna cureyan sedema herî mezin mirov in.<ref>http://science.jrank.org/pages/2467/Endangered-Species.html{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}</ref> Bi destê mirovan, nêçîrvanî, lewitandin, guhertina cureyan pêk tê. Bajarvanî û pêşdeçûna endustriyê cihê ajalan teng dike û jiyana wan dike bin xetereyê. Li gorî [[Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê]] ji sala [[1500]]î heta [[2002]]yan 759 cure nema bûne.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://www.iucnredlist.org/misc/wikipedia.html |roja-gihiştinê=2011-09-14 |roja-arşîvê=2009-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090817015321/http://www.iucnredlist.org/misc/wikipedia.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> == Herwiha binêre == * [[Lîsteya guhandarên nemabûyî]] * [[Lîsteya Sor a IUCN]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Extinction}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Nemabûyî| ]] [[Kategorî:Rewşa parastinê]] [[Kategorî:Yekîtiya Navneteweyî ya Parastina Xwezayê]] e1l9byfe47uazrn7qx0vsejqxqd6tnu 14 49283 2006370 1648363 2026-05-02T21:58:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2006370 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îtalî |dewlet=îtalya |serkategorî=hunermend}} [[Kategorî:Çanda îtalî]] fbxsrhnqt7ij6w8bgvip2fluwaescpg 2006372 2006370 2026-05-02T21:58:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2006372 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îtalî |dewlet=îtalya |serkategorî=hunermend}} 16j7jq9teej4um13l1ujhjxytnzs0w2 0 49808 2006333 1846284 2026-05-02T20:53:21Z Avestaboy 34898 /* Kariyer û skor */ 2006333 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Guram Zaxarovîç Acoyev''' (jdb. {{Jidayikbûn|18|çiriya pêşîn|1961}} li [[Tibîlîsî]], [[Gurcistan]]) gogbazekî profesyonel ê futbola [[rûs]] bû. Bi eslê xwe [[êzdî]] e. Dî lîga yekem a [[Rûsya]]yê de dilîst. Bejna wê 1.82 m ye, pirranî di qada navîn û êrîşê de gog dibezand.   == Kariyer û skor == * 1979 FC Metallurg Rustavi * 1980 FC Dinamo Tbilisi 0 (0) * 1980-1981 FC Torpedo Kutaisi 28 (7) * 1981-1983 FC Dynamo Moscow 73 (6) * 1984-1985 FC Spartak Moscow 20 (2) * 1986-1987 FC Metalist Kharkiv 45 (7) * 1987-1988 FC Dinamo Tbilisi 4 (0) * 1988-1989 FC Metalist Kharkiv 51 (6) * 1990 Beitar Jerusalem F.C. 17 (6) * 1991-1993 FC Metalist Kharkiv 41 (9) * 1993-1994 Diósgyőri VTK 46 (6) * 1996-1998 FC Saturn Ramenskoye {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanê rûs]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1961]] [[Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] he43qv5gacuxq7fdolawjqtwsipjvkg 0 49814 2006336 1776136 2026-05-02T21:19:48Z Avestaboy 34898 2006336 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Mervan Çelik''' (z. [[26'ê gulana]] [[1990]]) futbolvanekî (gogbazekî) [[swêd]]î ye ku bi eslê xwe [[kurd]] e. Ji kurdên [[Omero]]ya [[Kulu]]yê ([[Anatolya Navîn]]) e û malbata wî ji vira koçberî kirine.   Di tîma [[GAIS]]ê de dilîze. Piranî di qada navîn a vê yaneyê de dilîze. Bejna wî 1,78 [[m]] ye. Cara pêşîn di [[IF Warta]]yê de bêşe kiriye. Heya 2007an di [[BK Häcken]]ê de dilîst. Ji 2007ê û vir de di GAISê de peywirdariyê dike. Lîstika wî bala yaneyên mezin ên wekî [[Middlesbrough FC]] û [[Fenerbahçe]], [[Gençlerbirliği]]yê kişandiye, ji aliyê van yaneyan ve hatiye pesinandin. == Girêdanên derve == * [http://www.gais.se/Fotboll/gais.nsf/0/03A635834EE9FBA3C1257338003932F1 Mervan Celik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090605065131/http://www.gais.se/Fotboll/gais.nsf/0/03A635834EE9FBA3C1257338003932F1 |date=2009-06-05 }} di malpera GAISê de * [http://svenskfotboll.se/allsvenskan/person/?playerid=5678 Mervan Celik] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111116130131/http://svenskfotboll.se/allsvenskan/person/?playerid=5678 |date=2011-11-16 }} di svenksfotboll.se * http://www.genclerbirligi.org.tr/futbol/a-takimi/oyuncular/kerim-zengin/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140901225901/http://www.genclerbirligi.org.tr/futbol/a-takimi/oyuncular/kerim-zengin/ |date=2014-09-01 }} * https://www.facebook.com/pages/Mervan-Celik/180014488714224 {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1990]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] q0p58tuv2l1scsn4hbmc6beccpp893f 0 49821 2006326 1696914 2026-05-02T20:49:18Z Avestaboy 34898 2006326 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Swêdî}} }} '''Bovar Karim''', '''Bovar Mohammed Karim''' (jdb. {{Jidayikbûn|4|gulan|1984}} li [[Parîs]]) futbolvanekî [[swêd]]î ye ku bi eslê xwe [[kurd]] e. Di yaneya [[IF Limhamn Bunkeflo]]yê de gogbaz e. Bavê wî jî gogbaz bû, di tîma futbolê ya [[Silêmanî]]yê de dilîst. Malbata wî ji [[başûrê Kurdistan]]ê çûye. Bejna wî 1.75 m ye. == Kariyer == * 1995–1999 [[Malmö FF]] * 1999–2001 [[Feyenoord]] * 2002–2004 [[Malmö FF]] 0 (0) * 2005 [[Malmö Anadolu BI]] 12 (3) * 2005–2007 [[SC Cambuur]] 33 (7) * 2007–2009 [[Tromsø IL]] 7 (1) * 2010 → [[Randaberg IL]] (loan) 6 (7) * 2010 [[IFK Klagshamn]] 10 (3) * 2010 → [[IF Limhamn Bunkeflo]] (loan) 12 (3) * 2011– [[IF Limhamn Bunkeflo]] 33 {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 149wjdhpk9id4qajomgb0ezrvvz4soq 2006373 2006326 2026-05-02T21:59:15Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2006373 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane | hevwelatî = {{ala|Swêdî}} }} '''Bovar Karim''', '''Bovar Mohammed Karim''' (jdb. {{Jidayikbûn|4|gulan|1984}} li [[Parîs]]) futbolvanekî [[swêd]]î ye ku bi eslê xwe [[kurd]] e. Di yaneya [[IF Limhamn Bunkeflo]]yê de gogbaz e. Bavê wî jî gogbaz bû, di tîma futbolê ya [[Silêmanî]]yê de dilîst. Malbata wî ji [[başûrê Kurdistan]]ê çûye. Bejna wî 1.75 m ye. == Kariyer == * 1995–1999 [[Malmö FF]] * 1999–2001 [[Feyenoord]] * 2002–2004 [[Malmö FF]] 0 (0) * 2005 [[Malmö Anadolu BI]] 12 (3) * 2005–2007 [[SC Cambuur]] 33 (7) * 2007–2009 [[Tromsø IL]] 7 (1) * 2010 → [[Randaberg IL]] (loan) 6 (7) * 2010 [[IFK Klagshamn]] 10 (3) * 2010 → [[IF Limhamn Bunkeflo]] (loan) 12 (3) * 2011– [[IF Limhamn Bunkeflo]] 33 {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1984]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 3t3uj8m787fpa9n8gptgc84il1x3sm0 14 51969 2006353 1946846 2026-05-02T21:51:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2006353 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=amerîkî |dewlet=DYA |serkategorî= hunermend}} jq0fkrdi9t7npz95pmqm906205h8mwn 0 52431 2006331 1717618 2026-05-02T20:52:04Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2006331 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Eren Derdiyok | sernavê_wêne = Eren Derdiyok | roja_jidayikbûnê = [[12ê hezîranê]] [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Basel]] ([[Swîsre]]) | hevwelatî = [[Swîsre]] û [[Tirkiye]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Werzîşkar]] [[futbol]] }} '''Eren Derdiyok''' (jdb. [[12ê hezîranê|12ê hezîrana]] 1988an li [[Basel]], [[Swîsre]]) lîstikvanê futbolê yê swîsrî ye û bi eslê [[kurd]] e.<ref>{{Jêder |sernav=Eren Derdiyok bi îngilîzî fifa.com |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=294749/profile.html |roja-gihiştinê=2012-05-27 |roja-arşîvê=2012-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121111001649/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=294749/profile.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://www.bayer04.de/B04-ENG/EN/1342.aspx?guid=1342-542549CC-44B8-4F4E-8A84-828179DD1C58 Eren Derdiyok Bayern 04 Leverkusen]</ref> == Kurtejiyan == Eren Derdiyok di sala 1988an de wek zarokê penaberên kurd li bajarê Baselê, ji dayik bû. Dê û bavên wî kurdên [[elewî]] ne û wek xebatkar koçî Basel (Swîsre) kiribûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Bajarê Baselê bi nasnameya xwe ya pirrçandî nas e û xwediyê jimara herî mezin a [[kurdên Swîsreyê]] ye. === Kariyer === Eren ji zarokatiya xwe pê ve dest bi futbolê kir û tevlî [[BSC Old Boys|Old Boys]] a Baselê bû. Di sala 2005an de klûba wî li dijî [[FC Basel]]ê lîst û Eren di vê maçê de golek avêt. Di sala 2006an de ew derbasî klûba FC Basel bû û ji wê rojê pê ve di nava Superlîga Swîsrî ji bo vê klûbê dilîze.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Di 6ê nîsana 2008an de FC Baselê, [[Swisscom Cup]] qezenc kir û evya yekemîn kûpa Derdiyok bû. Wî di lîstika fînalê de heya dawiyê lîst û di deqeya 31. de gola yekem tomar kir. Ji bo sezona 2009/03 Derdiyok derbasî [[Bayer 04 Leverkusen]]ê ([[Bundesliga]]) bû û di lîstika xwe ya ewil de golek avêt. Derdiyok ketibû şûna [[Theofanis Gekas]], yê ku ji ber birîneke giran ji bo demeke dirêj nikarîbû bilîsta. Bi performansa Derdiyok ya baş  Leverkusen di şampiyontiya havînî de serketinên erênî bidest xist.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Ev yek bû sedema mayîna Eren û ew êdî bû lîstikvanekî girîng ê klûbê. Lê di dawiya sezonê de Bayer dorên Lîga Şampiyontiyê revand. Di sala xwe ya duwem de Derdiyok demeke dirêj di nava yanzde lîstikvanên yekem de lîst û klûb di şampiyontiya sezona 2011/2012an de bû duwem. Di [[20ê gulanê|20ê gulana]] 2012an de [[TSG 1899 Hoffenheim|1899 Hoffenheim]] eşkere kir ku Derdiyok ji klûba Kraichgauern re îmzeya xwe daye ku ewê heta [[30ê hezîranê|30ê hezîrana]] 2016an ji bo wan bilîze. == Di tîmên neteweyî de == Di [[24ê kanûnê|24ê kanûna]] 2008an de Derdiyok cara ewil ji bo tîma A ya neteweyî ya swîsrî di stada Wembley ya [[Îngilistan]]ê de lîst û yekemîn gola xwe avêt. Tîma wî di dawiya maçê de bi encama 1:2 têk çûbê jî, Derdiyok di deqeya 57. de gol avêtibû û maç anîbû asta beramberiyê. Di şampiyontiya Ewropî ya 2008an de Derdiyok ji bo tîma Swîsreyê tevlî sê maçan bû û ji wan re çend golên girîng avêtin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Golên navneteweyî === Di [[26ê gulanê|26ê gulana]] 2012an de Eren Derdiyok bi tîma neteweyî ya Swîsreyê li dijî tîma [[Almanya]]yê [[hat-trick]]a xwe ya yekem a navneteweyî pêk anî. Ev maça dostaniyê 5-3 bi serkeftina Swîsreyê bi encam bû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=337030&cc=5901 |roja-gihiştinê=2012-05-27 |roja-arşîvê=2012-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120529035425/http://soccernet.espn.go.com/report?id=337030&cc=5901 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Tîma U-21 ==== {| class="wikitable" ! # !! Dîrok !! Yarîgeh !! Pêşbaz !! Skor !! Encam !! Pêşbirk |- | 1. || [[22ê tebaxê]] 2007 || [[Kortrijk]], [[Belgiya]] || {{Ala|Belçîka}} || 0–'''2''' || 1–2 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- | 2. || [[8ê îlonê]] 2007 || [[Wohlen]], [[Swîsre]] || {{Ala|Makedonya}} || '''1'''–0 || 1–1 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 3. || [[12ê çiriya pêşîn]] 2007 || [[Fredrikstad]], [[Norwêc]] || {{Ala|Norwêc}} || 2–'''1''' || 2–1 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 4. || [[16ê çiriya pêşîn]] 2007 || [[Tallinn]], [[Estonya]] || {{Ala|Estonya}} || 0–'''1''' || 0–4 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 5. || [[16ê çiriya pêşîn]] 2007 || [[Tallinn]], [[Estonya]] || {{Ala|Estonya}} || 0–'''2''' || 0–4 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 6. || [[17ê çiriya paşîn]] 2007 || [[Delemont]], [[Swîsre]] || {{Ala|Estonya}}} || '''1'''–0 || 5–0 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 7. || [[17ê çiriya paşîn]] 2007 || [[Delemont]], [[Swîsre]] || {{Ala|Estonya}} || '''4'''–0 || 5–0 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 8. || [[5ê hezîranê]] 2009 || [[Wil]], [[Swîsre]] || {{Ala|Ermenistan}} || '''1'''–0 || 2–1 || [[2011 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- |} ==== Tîma neteweyî ==== {| class="wikitable" ! # !! Dîrok !! Yarîgeh !! Pêşbaz !! Skor !! Encam !! Pêşbirk |- | 1. || [[6ê sibatê]] 2008 || [[London]], [[Îngilistan]] || {{Ala|Îngilistan}} || 1–'''1''' || 2–1 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- | 2. || [[9ê îlonê]] 2009 || [[Rîga]], [[Letonya]] || {{Ala|Letonya}} || 2–'''2''' || 2–2 || [[2010 FIFA World Cup qualification (UEFA)|Kasa Cîhanê ya 2010an]] |- | 3. || [[10ê tebaxê]] 2011 || [[Vaduz]], [[Liechtenstein]] || {{Ala|Liechtenstein}} || 0–'''1''' || 1–2 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- | 4. || [[11ê çiriya pêşîn]] 2011 || [[Basel]], [[Swîsre]] || {{Ala|Montenegro}} || '''1'''–0 || 2–0 || [[UEFA Euro 2012]] |- | 5. || [[26ê gulanê]] 2012 || [[Basel]], [[Swîsre]] || {{Ala|Almanya}} || '''1'''–0 || 5-3 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 559tudttixtqob1r5ao0s6lmy34v76k 2006368 2006331 2026-05-02T21:57:08Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2006368 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | nav = Eren Derdiyok | sernavê_wêne = Eren Derdiyok | roja_jidayikbûnê = [[12ê hezîranê]] [[1988]] | cihê_jidayikbûnê = [[Basel]] ([[Swîsre]]) | hevwelatî = [[Swîsre]] û [[Tirkiye]] | netewe = [[Kurd]] | pîşe = [[Werzîşkar]] [[futbol]] }} '''Eren Derdiyok''' (jdb. [[12ê hezîranê|12ê hezîrana]] 1988an li [[Basel]], [[Swîsre]]) lîstikvanê futbolê yê swîsrî ye û bi eslê [[kurd]] e.<ref>{{Jêder |sernav=Eren Derdiyok bi îngilîzî fifa.com |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=294749/profile.html |roja-gihiştinê=2012-05-27 |roja-arşîvê=2012-11-11 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121111001649/http://www.fifa.com/worldcup/archive/southafrica2010/players/player=294749/profile.html |rewşa-urlyê=mirî }}</ref><ref>[http://www.bayer04.de/B04-ENG/EN/1342.aspx?guid=1342-542549CC-44B8-4F4E-8A84-828179DD1C58 Eren Derdiyok Bayern 04 Leverkusen]</ref> == Kurtejiyan == Eren Derdiyok di sala 1988an de wek zarokê penaberên kurd li bajarê Baselê, ji dayik bû. Dê û bavên wî kurdên [[elewî]] ne û wek xebatkar koçî Basel (Swîsre) kiribûn.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Bajarê Baselê bi nasnameya xwe ya pirrçandî nas e û xwediyê jimara herî mezin a [[kurdên Swîsreyê]] ye. === Kariyer === Eren ji zarokatiya xwe pê ve dest bi futbolê kir û tevlî [[BSC Old Boys|Old Boys]] a Baselê bû. Di sala 2005an de klûba wî li dijî [[FC Basel]]ê lîst û Eren di vê maçê de golek avêt. Di sala 2006an de ew derbasî klûba FC Basel bû û ji wê rojê pê ve di nava Superlîga Swîsrî ji bo vê klûbê dilîze.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Di 6ê nîsana 2008an de FC Baselê, [[Swisscom Cup]] qezenc kir û evya yekemîn kûpa Derdiyok bû. Wî di lîstika fînalê de heya dawiyê lîst û di deqeya 31. de gola yekem tomar kir. Ji bo sezona 2009/03 Derdiyok derbasî [[Bayer 04 Leverkusen]]ê ([[Bundesliga]]) bû û di lîstika xwe ya ewil de golek avêt. Derdiyok ketibû şûna [[Theofanis Gekas]], yê ku ji ber birîneke giran ji bo demeke dirêj nikarîbû bilîsta. Bi performansa Derdiyok ya baş  Leverkusen di şampiyontiya havînî de serketinên erênî bidest xist.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Ev yek bû sedema mayîna Eren û ew êdî bû lîstikvanekî girîng ê klûbê. Lê di dawiya sezonê de Bayer dorên Lîga Şampiyontiyê revand. Di sala xwe ya duwem de Derdiyok demeke dirêj di nava yanzde lîstikvanên yekem de lîst û klûb di şampiyontiya sezona 2011/2012an de bû duwem. Di [[20ê gulanê|20ê gulana]] 2012an de [[TSG 1899 Hoffenheim|1899 Hoffenheim]] eşkere kir ku Derdiyok ji klûba Kraichgauern re îmzeya xwe daye ku ewê heta [[30ê hezîranê|30ê hezîrana]] 2016an ji bo wan bilîze. == Di tîmên neteweyî de == Di [[24ê kanûnê|24ê kanûna]] 2008an de Derdiyok cara ewil ji bo tîma A ya neteweyî ya swîsrî di stada Wembley ya [[Îngilistan]]ê de lîst û yekemîn gola xwe avêt. Tîma wî di dawiya maçê de bi encama 1:2 têk çûbê jî, Derdiyok di deqeya 57. de gol avêtibû û maç anîbû asta beramberiyê. Di şampiyontiya Ewropî ya 2008an de Derdiyok ji bo tîma Swîsreyê tevlî sê maçan bû û ji wan re çend golên girîng avêtin.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} === Golên navneteweyî === Di [[26ê gulanê|26ê gulana]] 2012an de Eren Derdiyok bi tîma neteweyî ya Swîsreyê li dijî tîma [[Almanya]]yê [[hat-trick]]a xwe ya yekem a navneteweyî pêk anî. Ev maça dostaniyê 5-3 bi serkeftina Swîsreyê bi encam bû.<ref>{{Jêder |sernav=Kopîkirina arşîvê |url=http://soccernet.espn.go.com/report?id=337030&cc=5901 |roja-gihiştinê=2012-05-27 |roja-arşîvê=2012-05-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120529035425/http://soccernet.espn.go.com/report?id=337030&cc=5901 |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> ==== Tîma U-21 ==== {| class="wikitable" ! # !! Dîrok !! Yarîgeh !! Pêşbaz !! Skor !! Encam !! Pêşbirk |- | 1. || [[22ê tebaxê]] 2007 || [[Kortrijk]], [[Belgiya]] || {{Ala|Belçîka}} || 0–'''2''' || 1–2 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- | 2. || [[8ê îlonê]] 2007 || [[Wohlen]], [[Swîsre]] || {{Ala|Makedonya}} || '''1'''–0 || 1–1 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 3. || [[12ê çiriya pêşîn]] 2007 || [[Fredrikstad]], [[Norwêc]] || {{Ala|Norwêc}} || 2–'''1''' || 2–1 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 4. || [[16ê çiriya pêşîn]] 2007 || [[Tallinn]], [[Estonya]] || {{Ala|Estonya}} || 0–'''1''' || 0–4 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 5. || [[16ê çiriya pêşîn]] 2007 || [[Tallinn]], [[Estonya]] || {{Ala|Estonya}} || 0–'''2''' || 0–4 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 6. || [[17ê çiriya paşîn]] 2007 || [[Delemont]], [[Swîsre]] || {{Ala|Estonya}}} || '''1'''–0 || 5–0 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 7. || [[17ê çiriya paşîn]] 2007 || [[Delemont]], [[Swîsre]] || {{Ala|Estonya}} || '''4'''–0 || 5–0 || [[2009 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- | 8. || [[5ê hezîranê]] 2009 || [[Wil]], [[Swîsre]] || {{Ala|Ermenistan}} || '''1'''–0 || 2–1 || [[2011 UEFA European Under-21 Football Championship qualification|Şampiyonatiya Ewropayê ya 2009an]] |- |} ==== Tîma neteweyî ==== {| class="wikitable" ! # !! Dîrok !! Yarîgeh !! Pêşbaz !! Skor !! Encam !! Pêşbirk |- | 1. || [[6ê sibatê]] 2008 || [[London]], [[Îngilistan]] || {{Ala|Îngilistan}} || 1–'''1''' || 2–1 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- | 2. || [[9ê îlonê]] 2009 || [[Rîga]], [[Letonya]] || {{Ala|Letonya}} || 2–'''2''' || 2–2 || [[2010 FIFA World Cup qualification (UEFA)|Kasa Cîhanê ya 2010an]] |- | 3. || [[10ê tebaxê]] 2011 || [[Vaduz]], [[Liechtenstein]] || {{Ala|Liechtenstein}} || 0–'''1''' || 1–2 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- | 4. || [[11ê çiriya pêşîn]] 2011 || [[Basel]], [[Swîsre]] || {{Ala|Montenegro}} || '''1'''–0 || 2–0 || [[UEFA Euro 2012]] |- | 5. || [[26ê gulanê]] 2012 || [[Basel]], [[Swîsre]] || {{Ala|Almanya}} || '''1'''–0 || 5-3 || [[Exhibition game|Maça dostaniyê]] |- |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1988]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2ap0y32hkof28exjfdurcpku5ppovaq 14 58091 2006381 1648361 2026-05-02T22:05:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2006381 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=tirk |dewlet=tirkiye |serkategorî=hunermend}} 3pngknpyjjzpicl7fyd5yibi08tp3ml 0 64824 2006325 1696348 2026-05-02T20:48:40Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2006325 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2022}} {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}}  '''Bextiyar Rehmanî''' [[Futbol|gogbazekî]] kurd e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.persianfootball.com/news/2021/01/13/merited-bakhtiar-rahmani-ready-for-dalkurd-ff/ |sernav=Merited Bakhtiar Rahmani ready for Dalkurd FF |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=persianfootball.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bextiyar di warê futbolê da dixebite û lîstikvanekî pir hêja ye ku li [[Rojhilat]]ê dijî. Bextiyar kaptanê tîma [[Fûlad]]ê [[Xûzistan]]ê ye ku di [[Lîga Xelîcê Fars]] a herî bilind a futbola Îranê da dilîze. Tîma wî tîmeke serkeftî ye û şampiyonî jî bidest xistine. Bextiyar di sala 1385 a rojî da kete tîma ciwanên Fûladê û paşê di temenê 17 salî yê da hate tima mezina Fûladê û hin ji di wê tîmê da ye. == Jiyana Bextiyar == Ew di sala 1368 rojî da li rojhilatê li bajara [[Serpêlzehaw]]ê hate dinê. Bavê wî nasnameya wî du salan kêmtir ji temenê wî stadiye ku di nasnameyê da ew di sala 1370 da ji dayîk bûye. Bextiyar gelekî elaqa wî bi muzîk û hunermedî yê heye û çend sitran ji gotîne. Ew niha bi hevsera xwe ve li [[Ehvaz]]ê dijîn. == Futbola wî == Bextiyar futbol xwe di erdên axî da dest pê kiriye ji zaroktiyê da. Di sala 1385 rojî da ew di lîstika navbera nûciwanên Fûlad û tîma Zagrosê da bala berpirsyara kişand ser xwe paşê çû tîma ciwanan û piştî salekî çû tîma sereke a Fûladê da hal kû hîn 17 salê wî he bû. == Bextiyar di tîma neteweyî da == Bextiyar di sala 1383 rojî da çû tima zarokan û paşê çû tîmên û rêzeyên jorîn da lîst. Ew di ciwaniya xwe da çû bû kaptanê tima neteweyî ya ciwanan û paşê ji ber ku şayiye kirin ku Bextiyar konserk pêk anî ye ji timê hat derxistin lê ew xwe vê red dike û paşê dîsa vegeriya. Bextiyar di tîma neteweyî ya mezinan li Îranê ji bo cara yekem di lîstika hevalane li hemberî koveytê di sala 1392 rojî da çû meydanê. == Şanazî û rekorên wî == Ciwantirîn golvanê di maçeka fermî da di temenê 17 salî yê da; ciwantirîn kaptanê lîga Îranê di temenê 22 salîyê da. Duyemîn golvanê lîga Îranê da 25 gol şampiyonî di tornomêta hevalane a qeterê da 2013 da ligel tîma Omîd û herwîha Bextiyar di [[kasa cîhanê]] da di sala 2014 da ji ligel tîma neteweyî ya Îranê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1991]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ntzike24we68du3rtewc4u11mv6audy 2006414 2006325 2026-05-02T22:33:03Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2006414 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Bextiyar Rehmanî''' [[Futbol|gogbazekî]] kurd e.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.persianfootball.com/news/2021/01/13/merited-bakhtiar-rahmani-ready-for-dalkurd-ff/ |sernav=Merited Bakhtiar Rahmani ready for Dalkurd FF |paşnav= |pêşnav= |tarîx= |malper=persianfootball.com |urlya-arşîvê= |tarîxa-arşîvê= |rewşa-urlyê= |tarîxa-gihiştinê= }}</ref> Bextiyar di warê futbolê da dixebite û lîstikvanekî pir hêja ye ku li [[Rojhilat]]ê dijî. Bextiyar kaptanê tîma [[Fûlad]]ê [[Xûzistan]]ê ye ku di [[Lîga Xelîcê Fars]] a herî bilind a futbola Îranê da dilîze. Tîma wî tîmeke serkeftî ye û şampiyonî jî bidest xistine. Bextiyar di sala 1385 a rojî da kete tîma ciwanên Fûladê û paşê di temenê 17 salî yê da hate tima mezina Fûladê û hin ji di wê tîmê da ye. == Jiyana Bextiyar == Ew di sala 1368 rojî da li rojhilatê li bajara [[Serpêlzehaw]]ê hate dinê. Bavê wî nasnameya wî du salan kêmtir ji temenê wî stadiye ku di nasnameyê da ew di sala 1370 da ji dayîk bûye. Bextiyar gelekî elaqa wî bi muzîk û hunermedî yê heye û çend sitran ji gotîne. Ew niha bi hevsera xwe ve li [[Ehvaz]]ê dijîn. == Futbola wî == Bextiyar futbol xwe di erdên axî da dest pê kiriye ji zaroktiyê da. Di sala 1385 rojî da ew di lîstika navbera nûciwanên Fûlad û tîma Zagrosê da bala berpirsyara kişand ser xwe paşê çû tîma ciwanan û piştî salekî çû tîma sereke a Fûladê da hal kû hîn 17 salê wî he bû. == Bextiyar di tîma neteweyî da == Bextiyar di sala 1383 rojî da çû tima zarokan û paşê çû tîmên û rêzeyên jorîn da lîst. Ew di ciwaniya xwe da çû bû kaptanê tima neteweyî ya ciwanan û paşê ji ber ku şayiye kirin ku Bextiyar konserk pêk anî ye ji timê hat derxistin lê ew xwe vê red dike û paşê dîsa vegeriya. Bextiyar di tîma neteweyî ya mezinan li Îranê ji bo cara yekem di lîstika hevalane li hemberî koveytê di sala 1392 rojî da çû meydanê. == Şanazî û rekorên wî == Ciwantirîn golvanê di maçeka fermî da di temenê 17 salî yê da; ciwantirîn kaptanê lîga Îranê di temenê 22 salîyê da. Duyemîn golvanê lîga Îranê da 25 gol şampiyonî di tornomêta hevalane a qeterê da 2013 da ligel tîma Omîd û herwîha Bextiyar di [[kasa cîhanê]] da di sala 2014 da ji ligel tîma neteweyî ya Îranê bû. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1991]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] jk0r3vyfze2mmj4maho425mta71g9t4 0 66769 2006343 1848125 2026-05-02T21:24:15Z Mahmoudalrawi 10624 2006343 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank nivîskar | bernav = Namî | wêne = Shaykh Abdul Karim Mudarris Al Bayyarah.jpg | sernavê_wêne = Ebdulkerîmê Muderîs | pîşe = [[Nivîskar]], [[Alim]] û [[Werger]] | roja_jidayikbûnê = 1901 | cihê_jidayikbûnê = Gweza Kwera, [[Başûrê Kurdistanê]] | roja_mirinê = 2005 | hevwelatî = [[Wêne:Flag_of_Kurdistan.svg|20px]] [[Hikûmeta Herêma Kurdistanê]] | ziman = [[Kurdî]], [[Erebî]], [[Farisî]] | tevger = Tefsîr, Zanist, Helbest | bandorbar = [[Nalî]], [[Mehwî]], [[Feqe Qadirî Hemewend]] }} '''Ebdulkerîmê Muderîs'''<ref>Dîwana Şêx Memdûh Birîfkanî [http://www.koord.com/webbook/book/aras/aras1/Book/mamduh/Mamduh35.pdf Li ser gotina Ebdulkerîmê muderris ya di pirtûka xwe ya bi navê...]</ref> (bi kurdiya başûr '''Ebdulkerîmî Muderîs''') (jdb. 1901 - m. 2005) carna bi navê '''Namî''' jî tê nas kirin. Ebdulkerîm [[helbestvan]], [[nivîskar]] û [[Werger]]ekî [[kurd]] ê [[Başûr]] e. Berhemên xwe bi [[zimanê kurdî]], [[erebî]], û [[Zimanê farisî|farisî]] dinivîsand. Di bin bandora [[Mewlewiyê Kurd]], [[Nalî]] û [[Mehwî]] de maye. Mele Ebdulkerîm [[Quran]]a pîroz jî wergerandiye kurdî. == Pirtûkên Ebdulkerîm == * Nûrûl Îman (Erebî) * Nûrûl Îslam (Erebî) * Zanyarên me yên ji bo dîn û zanistê xebatkar. (Erebî) * Wergera helbestên [[Nalî]] (Kurdî) * Wergera helbestên  [[Feqe Qadirî Hemewend]] (Kurdî) * Wergera helbestên [[Mehwî]] (Kurdî) * Wergera helbestên  [[Mewlewiyê Kurd]] (Kurdî) == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Wêjevanên kurd}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Alimên kurd]] [[Kategorî:Helbestvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1901]] [[Kategorî:Kesên sedsala 20an]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirin 2005]] [[Kategorî:Nivîskarên kurd]] [[Kategorî:Wergêrên kurd]] [[Kategorî:Wêjeya kurdî]] [[Kategorî:Zanyarên îslamê]] 0d43mhg62ytnp18j69wzoa04ogha9fq 0 68217 2006305 2002243 2026-05-02T15:15:26Z Penaber49 39672 /* */ 2006305 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an de bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye lîga superê. == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji [[Fenerbahçe]]yê hat tasfiyekirin. == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Her wiha binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] krqaa1597z8jmvzmx8in69yj5kgwpyi 2006306 2006305 2026-05-02T15:16:56Z Penaber49 39672 2006306 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an de bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji [[Fenerbahçe]]yê hat tasfiyekirin. == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Her wiha binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] 6b9eztscdspak1yf9ix980kipsfusmq 2006307 2006306 2026-05-02T15:18:10Z Penaber49 39672 2006307 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an de bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Her wiha binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] m3577qizpbku4fv05arnf4m52kycwnj 2006308 2006307 2026-05-02T15:19:27Z Penaber49 39672 2006308 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an de bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. Amedspor niha di lîga superê de têkoşîn dike. == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Her wiha binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] ex6j32c19hg79bgevhejha54irys8dp 2006317 2006308 2026-05-02T20:17:41Z VikiAzad 99135 Çavkani hate lêkirin 2006317 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an de bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. Amedspor niha di lîga superê de têkoşîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-derket-super-lige-slav-super-lig-319272 |sernav=Amedspor derket Super Lîgê: “Slav Super Lig!” |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=ku}}</ref> == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Her wiha binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] ok7s1sufjxgvqx3s4elullrukwfxafq 2006462 2006317 2026-05-03T05:29:35Z Penaber49 39672 /* */ 2006462 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an a bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. Amedspor niha di lîga superê de têkoşîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-derket-super-lige-slav-super-lig-319272 |sernav=Amedspor derket Super Lîgê: “Slav Super Lig!” |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=ku}}</ref> == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Her wiha binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] junvv662yu5tgoy9e7vfbkixon9cohf 2006463 2006462 2026-05-03T05:30:12Z Penaber49 39672 2006463 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank yaneya futbolê | navê_yaneyê = Amedspor | logo = Logoya Amed SK.png | logo_firehî = 100px | logo_binnivîs = Logoya Amedsporê | navê_tev = Falîyetên Sportîf ya Amedê | navê_pêşanî = | damezrandin = [[1972]] | reng = {{Reng box|#ff0000|Sor|White|border=grey}}{{Reng box|#298C00|Kesk|White|border=grey}}{{Reng box|#FFFFFF|Spî|border=grey}} | yarîgeh = [[Stadyuma Amedê|Yarîgeha Amedê]],<br>[[Amed]] | zerengî = 33.000 | şampiyona = | darayîvan = | serok = [[Nahit Eren]] | rahêner = [[Mesut Bakkal]] | malper = {{URL|Amedspor.com.tr}} | xelat_neteweyî = | xelat_navneteweyî = | pattern_la1 = _goldborder | pattern_b1 = _redstripes2 | pattern_ra1 = _goldborder | pattern_sh1 = _nikered | pattern_so1 = _nikewhite | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _goldborder | pattern_b2 = _redwhitegreen | pattern_ra2 = _goldborder | pattern_sh2 = _nike_gold | pattern_so2 = _nikefootballgoldlogo | leftarm2 = ffffff | body2 = ffffff | rightarm2 = ffffff | shorts2 = ffffff | socks2 = ffffff | pattern_la3 = _redborder | pattern_b3 = _nike_gold | pattern_ra3 = _greenborder | pattern_sh3 = _nike_gold | pattern_so3 = _nikefootballgoldlogo | leftarm3 = 000000 | body3 = 000000 | rightarm3 = 000000 | shorts3 = 000000 | socks3 = 000000 | }} '''Amedspor''' an '''Amed SFK''' yaneyeke sporê ye ku navenda yaneyê li bajarê [[Amed]] a [[Bakurê Kurdistanê]] ye. Yaneya Amedsporê ji dansala sala 2013-14an heya dansala sala 2024an di [[Lîga 2em a FFT]] de lîstiye. Amedspor di sala 2024an dibe şampiyonê lîga duyem û bilindê [[Lîga 1em a FFT]] bûye û di maça xwe yê dawî ya dansala 2025/26an a bi Iğdır FK yê re di dîroka xwe de yekem car derketiye [[Super Lîg|lîga superê.]] == Nav == Navê tîmê ji navê kurdî yê bajarê Amedê tê. Ji ber ku ev nav di nav [[kurd]]an de bi awayekî berfireh tê bikaranîn û wekî sembola nasnameyê tê dîtin, di sala 2014an de navê tîmê wekî "Amedspor" hat guhertin. == Dîrok == Yane yekemcar di sala [[1972]]an de bi sponsoriya [[Turan Gazozları]], bi rengê sor û spî, bi navê ''Melikahmet Turanspor'' hatiye avakirin û demeke dirêj di tîmên amator de têkoşîna xwe berdewam kiriye. Di sala [[1985]]an de Turan Gazozları sponsoriya xwe paşve kişand û navê tîmê ya nû dibe ''Melikahmetspor''. Di sala [[1990]]an de şaredarî yaneyê kirî û navê yaneyê wekê ''Diyabakır Belediyespor'', hatiye guhertin û rengê yaneyê jî bi rengên kesk-spî hatiye guhertin. Di sala [[1993]]an de de bi statûya metropolê ya Amedê re, navê klûbê cara sêyem guherî û dibe ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor''. Di sala [[1996]]an de bi îlhama ku şaredarê bajarê mezin ê [[Partiya Refahê]] [[Ahmet Bilgin]] û serokê klûbê [[Necattin Yığıt Bayrak]] piştgirên [[Yaneya Werzişê ya Galatasarayê|Galatasarayê]] bûn, rengên yaneyê yên kesk-spî wek zer-sor hatin guhertin. [[Feridun Çelik]] ê ku di hilbijartinên 1999an de ji [[Partiya Gel a Demokratîk (DEHAP)|DEHAPê]] wekê şaredar hat hilbijartin, bi armanca ku ji [[DÎSKÎ]]yê dahatê bike navê klûbê wekê "Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi DİSKİspor" guhert.<ref>{{Jêder-nûçe |url=http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |sernav=Melikahmetspor'dan Büyükşehir Belediyespor'a.. |tarîx=2013-05-22 |malper=www.haberyirmibir.com |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-12-23 |urlya-arşîvê=https://archive.today/20141223183336/http://www.haberyirmibir.com/spor/melikahmetspordan-buyuksehir-belediyespora-h756.html |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Klûb heta [[havîn]]a [[2001]]ê di beşa sêyem a herî bilind a [[Tirkiye]]yê de lîst. Di sezona 2006-2007an de yane bi [[Aksarayspor]]ê re di Lîga Sêyem de wekhev ma, du hefte beriya bidawîbûna lîgê bû şampiyon û derket Lîga Duyem. DÎSKÎspora ku bi salan piştî [[Diyarbakırspor]] duyemîn tîma mezin a Diyarbekirê bû, di dawiya sezona 2009-10an da daket Lîga Sêyem. Di encama kongreya ku di destpêka sezona [[2010]]-11an de hat lidarxistin de navê klûbê wek ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' hat guhertin. Di demsala 2010-[[2011]]an de, yane di Lîga Sêyem de wekî çarem di [[playoff]]ê de ma. Her çiqas di nîvfînalê de [[Sancaktepe Bld]]ê tasfiye kir jî di maça fînalê de di tûra duyem de ji aliyê [[Denizli Bld]] ve hat tasfiyekirin û şansê xwe yê derbasbûna Lîga Duyem ji dest da. Di demsala 2011-[[2012]]an de di Lîga Sêyem de wek sêyem derket playoffê, piştî ku di nîvfînalê ya playoffê de li hember [[Bayrampaşa]] têk çû û şansê çûyîna Lîga Duyem ji dest da. Di dawiya sezona 2012-[[2013]]an de, ''Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'' di Lîga Sêyem a koma yekem de bû şampiyon û derket Lîga Duyem a [[TFF]]yê. Di kongreya ku di 19ê [[gulan]]a [[2013]]an de hat lidarxistin de, rengên zer û sor ên klûbê hatin guhertin û bûn rengên kesk-sor ku ew rengên yaneya dîrokî Diyarbakırsporê ne jî.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |sernav=Rengê Amedsporê hate guhertin - Futbol - Ajansspor.com |tarîx=2014-10-29 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2014-10-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20141029100813/http://www.ajansspor.com/futbol/tff3lig1/h/20130520/diyarbakir_bbnin_renkleri_degisti.html?ref=rss |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Bi rengên klûbê, divê navê klûbê wek Diyarbakır Amedspor an jî tenê Amedspor bihata guhertin. Endamên klûbê ji bo guhertina rengê klûbê deng dan, lê piraniyê li dijî guhertina navê biryar da. Di sezona 2013-[[2014]]an de ji bo ku biçe Lîga Yekem, di Lîga Duyem de bi rêza pêncem derket pêşbirkê. Lêbelê, yane ji hêla [[Alanyaspor]]ê ve di çaryek fînala playoffê de hate tasfiyekirin û ev şansê ji dest da. Di civîna giştî ya 28ê [[çiriya pêşîn]] a 2014an de piraniya dengan biryar da ku navê yaneyê bibe ''Amedspor''. Piştî ku navê nû ji aliyê [[Yekitiya Futbolê ya Tirkiyê]] ve hat pejirandin, divê guhertina nav bi dawî bûba. Lêbelê, komeleyê serlêdana guhertina navê red kir, ji ber ku klûbek din jixwe di bin vî navî de qeydkirî hebû.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.cnnturk.com/spor/futbol/diyarbakir-buyuksehir-belediyesporun-adi-amedspor-oldu |sernav=Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor'un adı Amedspor oldu |malper=CNN TÜRK |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Yaneyê ji bo ku navê xwe wek ''Amed Sportif Faaliyetler Kulübü'', bi kurtasî ''Amed SK'' bê guhertin, serî li komeleya futbolê da. Komeleyê bersiv da ku ew ê di civîna lijneyê ya 12ê [[tebax]]a [[2015]]an de li ser vê tezkereyê nîqaş bikin.<ref>{{Jêder-malper |url=http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |sernav=Amed SK ismi için TFF kararı 12 Ağustosa kaldı 29 Temmuz 2015 Çarşamba 16:50 |tarîx=2015-08-13 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 |tarîxa-arşîvê=2015-08-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150813181602/http://www.diyarinsesi.org/haber/amed-sk-ismi-icin-tff-karari-12-agustosa-kaldi-67472.htm |rewşa-urlyê=bot: unknown }}</ref> Di wê civînê de, serîlêdan hate pejirandin, û klûb ji sezona 2015/16-ê ve bi navê nû dest bi beşdarbûna pêşbirkan kir.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.milliyet.com.tr/skorer/diyarbakir-amed-oldu-1961741 |sernav=Diyarbakır, Amed oldu |malper=Milliyet |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2023-03-05 }}</ref> Amedspor di sezona 2015-[[2016]]an da derket çaryek fînala [[Kûpaya Tirkiyeyê]] û di fînalê de ji aliyê [[Fenerbahçe]]yê ve hatiye tasfiyekirin. Amedspor niha di lîga superê de têkoşîn dike.<ref>{{Jêder-malper |url=https://bianet.org/haber/amedspor-derket-super-lige-slav-super-lig-319272 |sernav=Amedspor derket Super Lîgê: “Slav Super Lig!” |malper=bianet.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=ku}}</ref> == Nasname == == Êrişên nîjadperestî yên li dijî Amedsporê == Lîstikên klûbê ji hêla dijberên xwe ve carinan bi zanebûn têne polîtîk kirin, lewma klûb çend caran bûye qurbaniya çalakiyên nîjadperest ji aliyê alîgirên dijber ve. Di dema maçên xwe yên li herêmên romî de slogan û sirûdên netewperest tên gotin û carna lîstikvan berî/di dema/piştî maçê de bi tiştan têne avêtin an jî êrişî wan tê kirin. === Provokasyonên li maça Bursasporê === Beriya maça [[Bursaspor]]ê ya ku di 5ê [[adar]]a [[2023]]an de hat lîstin, lîstikvanên Amedsporê rastî êrişê hatin. Hin alîgirên Bursasporê pankartên [[Mahmut Yıldırım]] ê bi kodnavê ''Yeşîl'' (bi [[Zimanê tirkî|tirkî]] "Kesk") vekirin, [[ajan]]ê hov ê [[tirk]] yê ku berpirsyarê kuştinên nediyar e. Hin alîgirên din ên Bursasporê wêneyên otomobîla "[[Renault]] [[Toros]]" vekirin, ya ku sembola windakirinên bi zorê û kuştinên siyasî yên di salên 1990î de ye. Hin siyasetmedarên tirk û kurd van provokasyonan şermezar kirin. Partiya [[Partiya Demokratîk a Gelan|HDPê]] di daxuyaniya xwe de wiha gotiye: <blockquote>“Em êrîşên nîjadperest ên li Bursayê li dijî Amedsporê şermezar dikin. Atmosfera ku ruhên kujerên salên 1990î û bermayiyên [[JİTEM|JÎTEMê]] tê de, dê pêşiya Amedsporê negire û ne jî hêviya aştiyê bi dawî bike. Divê berpirsyar li ber hiqûqê bipirsin. Em bi milyonan in ku li dijî [[faşîzm]]ê çok danaynin.”<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/hdp-90larin-katilleri-amedsporu-engelleyemeyecek-367794 |sernav=HDP: 90’ların katilleri Amedspor’u engelleyemeyecek |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> </blockquote> Baroya Amedê di serlêdana sûc a der barê bûyerên maçê de, diyar kir ku sûcên ku gel bi kîn û dijminatiyê tehrîk kirine, bi qestî ewlekariya giştî xistine xeteriyê û heqaret û îstîsmarkirina wezîfeyê hatiye kirin.<ref>{{Jêder-nûçe |url=https://haber.sol.org.tr/haber/diyarbakir-barosundan-amedsporlu-futbolculara-saldiriya-suc-duyurusu-367793 |sernav=Diyarbakır Barosu'ndan Amedsporlu futbolculara saldırıya suç duyurusu |tarîx=2023-03-05 |malper=haber.sol.org.tr }}</ref> == Binêre == * [[Amedspor (tîma futbolê jinan)]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * [http://www.amedspor.com.tr/ Malpera fermî] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180718053517/http://www.amedspor.com.tr/ |date=2018-07-18 }} * {{Twitter|AmedsporSK}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Avabûnên 1990an li Tirkiyeyê]] [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Werziş li Diyarbekirê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] o6ppusv8qwb1p7g89mms8necq7tz97q 0 70397 2006338 1801360 2026-05-02T21:20:42Z Avestaboy 34898 2006338 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Pêşraw Ezîzî<br>Peshraw Azizi | wêne = Peshraw Azizi.jpg | wêne mezinayî = | wêne sernav = | navê rastî = Peshraw Azîzî | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1988|01|19}} | cîhê bûyînê = [[Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | yaneyê peyandin = | hejmara wî = 21 | bejn = {{Bejn|m=178}} | giranî = 78 kg | hêl = [[êrîşber]] | sala binsaziyê1 = | yaneyê binsaziyê1 = | yanesal1 = 2011 | yane1 = [[Syrianska FC]] | maç1 = | gol1 = | netewesal1 = | netewedeste1 = {{Fb|Swêd}} | netewemaç1 = | netewegol1 = | yane2 = {{Dalkurd FF}} | maç2 = 13 | yanesal2 = 18.12.2013 | madalya = | rojanekirin = }} '''Pêşraw Ezîzî''' (jdb. [[19ê kanûna paşîn]], [[1988]] li [[Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]]), bi eslî ji bajarê [[Bane]] ya [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye. yek Yarîkerê futbolê a [[kurd]] e. Piştî koçkirina Swêdê mezin bû û ji dawîya sala 2013an de tevlîbûna Yane ya futbola kurd a li Swêdê [[Dalkurd FF]] bû. == Jînenîgarî == Malbata Pêşraw ji bajarê Bane ya li Rojhlatê Kurdistanê ye. Piştî şoreşa [[Îran]]ê hêvî dikir, bavê wî Elî di pêşerojê baştir bike, di heman demê de di nêzîk de fêm kir ku tenê di riya xwe ya ji bo azadiyê ye, ji bo tevlî gerîlayên Kurd û pêşmerge bûye li Dr. Ghassemlous PDKI. Got û kirin bavê Peshrawê siyasetê de çalak bû, malbata 60&nbsp;km dûr li aliyê din li ser "sînor" ji bajarê Silêmanî ([[Başûrê Kurdistanê]]) bi cî bûn, û roja pêncşemê 19ê kanûna paşîn 1988 Peshraw li wir ji dayik bû. Jixwe di temenê ciwan Peshraw li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] dest bi lîstika gogê kir, nedikarî ne bibin bigirin gogê bikaranîn ciwanên, ku ji bo hatin carna a jar caran jî perçek ji plastîk. Dema ku Paşa 11 salî bû, malbata wî biryar da ku ew dema ku dev ji Kurdistanê be, herî zêde di nava PDKI ji welêt berdan kiribû û di şerê li xwarê kêmbûye bû. Di sala 2000an de, malbata Pêşraw li Arlanda ya Swêd siwar bûn û di Rönninge li derveyî Stockholmê bi cîh bûn. Gerê de pir undramatic bû, bi riya çûn [[Almanya]]yê û beşek ji bernameyên kontenjanê Neteweyên Yekbûyî. Kariyerê Futbolê hilda di cih de û hê bêtir di cih de piştî Paşa li Swêdê, ew komeleyê herêmî Röninge/Salem ziyaret kir. Idol Schmeichel Paşa îlham dabû ku di armanca stand, lê ji ber ku ew jî pir kurt bû, ew bû li şûna ku bibe parêzvanê. Talenta wî ji Kurdistan, sirra li Swêdê, di nêzîk de Syrianska boy tîmên Allsvenskan ji xwe bihîst û wek 14-year-old Paşa lîstikvanekî sereke li boys Södertälje Allsvenskan Team hevsû bû. karîyera wî boost din jî dema ku Paşa bi tenê wekî 17-year-old rabû peymana pêşî-ekîba wî, û li cîhanê ya futbolê di pêşiya wî. == Beşdarbûna Dalkurdê == 2011an de Pasha biryara di dawiyê de da ku koçî Borlänge bibe û beşek ji Dalkurdê bûye. Dibe ku ev çarenûsa ku Paşa hilda ji bo Dalkurd bû, malbata her tim ji bo Kurdistanê şer û ev beşdariyên Paşa ya ji bo têkoşîna kurd e. Paşa ji me re dibêje ku kampa Kurdistan bû an kampa futbolê ji rêzê ne, di heman demê de bûn, gelek dersên dîrokê li ser Amed, Nisebin, balen, Duhok û bajarên din a kurdî li wir. Tevî ku ew bi xwe Kurd e, ev pir nû ya ji bo wî jî, ji ber ku ew di wan herêman li pêş bûya bû. Paşa jî hest serbilind ku kesêk ne-Kurd xwe derfeta ku bizanibin ku gelê Kurd värme.Pasha Dalkurd tebîrê bi gelek awayan rabû. A nasnameya kurdisk xurt di heman demê de jî xweyîkirin û entegre li Swêdê, weke Dalkurd dirûşim, ala Kurdistanê bi hespekî darîn di navîn. Paşa de ye Dalkurds mezin têkoşer û gelek ji me ji yê ku wî dît play've count ji hemû navînîya 60-metre wî ji bo şikandina a danayne ji dest da. Em bi demsala amazing xwe sala borî de ku, mixabin, bi armanca xwe rûmetdar maça dîtye dawî bi dawî bînin bîra xwe. Di nava xemgînî û dilşikestina, hinek bijartin ku ji heman demê de Pasha biryar piştre û li wir bimîne û xwe berpirsîyarîya. Dalkurd ji bo xwe bi Paşa wekî kaptanê tîma, da ku ev rast e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] db3g6xzhbp9fpq7gsmvciheidifaj4r 2006360 2006338 2026-05-02T21:52:55Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006360 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Pêşraw Ezîzî<br>Peshraw Azizi | wêne = Peshraw Azizi.jpg | wêne mezinayî = | wêne sernav = | navê rastî = Peshraw Azîzî | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1988|01|19}} | cîhê bûyînê = [[Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]] | yaneyê peyandin = | hejmara wî = 21 | bejn = {{Bejn|m=178}} | giranî = 78 kg | hêl = [[êrîşber]] | sala binsaziyê1 = | yaneyê binsaziyê1 = | yanesal1 = 2011 | yane1 = [[Syrianska FC]] | maç1 = | gol1 = | netewesal1 = | netewedeste1 = {{Fb|Swêd}} | netewemaç1 = | netewegol1 = | yane2 = {{Dalkurd FF}} | maç2 = 13 | yanesal2 = 18.12.2013 | madalya = | rojanekirin = }} '''Pêşraw Ezîzî''' (jdb. [[19ê kanûna paşîn]], [[1988]] li [[Silêmanî]], [[Başûrê Kurdistanê]]), bi eslî ji bajarê [[Bane]] ya [[Rojhilatê Kurdistanê]] ye. yek Yarîkerê futbolê a [[kurd]] e. Piştî koçkirina Swêdê mezin bû û ji dawîya sala 2013an de tevlîbûna Yane ya futbola kurd a li Swêdê [[Dalkurd FF]] bû. == Jînenîgarî == Malbata Pêşraw ji bajarê Bane ya li Rojhlatê Kurdistanê ye. Piştî şoreşa [[Îran]]ê hêvî dikir, bavê wî Elî di pêşerojê baştir bike, di heman demê de di nêzîk de fêm kir ku tenê di riya xwe ya ji bo azadiyê ye, ji bo tevlî gerîlayên Kurd û pêşmerge bûye li Dr. Ghassemlous PDKI. Got û kirin bavê Peshrawê siyasetê de çalak bû, malbata 60&nbsp;km dûr li aliyê din li ser "sînor" ji bajarê Silêmanî ([[Başûrê Kurdistanê]]) bi cî bûn, û roja pêncşemê 19ê kanûna paşîn 1988 Peshraw li wir ji dayik bû. Jixwe di temenê ciwan Peshraw li [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] dest bi lîstika gogê kir, nedikarî ne bibin bigirin gogê bikaranîn ciwanên, ku ji bo hatin carna a jar caran jî perçek ji plastîk. Dema ku Paşa 11 salî bû, malbata wî biryar da ku ew dema ku dev ji Kurdistanê be, herî zêde di nava PDKI ji welêt berdan kiribû û di şerê li xwarê kêmbûye bû. Di sala 2000an de, malbata Pêşraw li Arlanda ya Swêd siwar bûn û di Rönninge li derveyî Stockholmê bi cîh bûn. Gerê de pir undramatic bû, bi riya çûn [[Almanya]]yê û beşek ji bernameyên kontenjanê Neteweyên Yekbûyî. Kariyerê Futbolê hilda di cih de û hê bêtir di cih de piştî Paşa li Swêdê, ew komeleyê herêmî Röninge/Salem ziyaret kir. Idol Schmeichel Paşa îlham dabû ku di armanca stand, lê ji ber ku ew jî pir kurt bû, ew bû li şûna ku bibe parêzvanê. Talenta wî ji Kurdistan, sirra li Swêdê, di nêzîk de Syrianska boy tîmên Allsvenskan ji xwe bihîst û wek 14-year-old Paşa lîstikvanekî sereke li boys Södertälje Allsvenskan Team hevsû bû. karîyera wî boost din jî dema ku Paşa bi tenê wekî 17-year-old rabû peymana pêşî-ekîba wî, û li cîhanê ya futbolê di pêşiya wî. == Beşdarbûna Dalkurdê == 2011an de Pasha biryara di dawiyê de da ku koçî Borlänge bibe û beşek ji Dalkurdê bûye. Dibe ku ev çarenûsa ku Paşa hilda ji bo Dalkurd bû, malbata her tim ji bo Kurdistanê şer û ev beşdariyên Paşa ya ji bo têkoşîna kurd e. Paşa ji me re dibêje ku kampa Kurdistan bû an kampa futbolê ji rêzê ne, di heman demê de bûn, gelek dersên dîrokê li ser Amed, Nisebin, balen, Duhok û bajarên din a kurdî li wir. Tevî ku ew bi xwe Kurd e, ev pir nû ya ji bo wî jî, ji ber ku ew di wan herêman li pêş bûya bû. Paşa jî hest serbilind ku kesêk ne-Kurd xwe derfeta ku bizanibin ku gelê Kurd värme.Pasha Dalkurd tebîrê bi gelek awayan rabû. A nasnameya kurdisk xurt di heman demê de jî xweyîkirin û entegre li Swêdê, weke Dalkurd dirûşim, ala Kurdistanê bi hespekî darîn di navîn. Paşa de ye Dalkurds mezin têkoşer û gelek ji me ji yê ku wî dît play've count ji hemû navînîya 60-metre wî ji bo şikandina a danayne ji dest da. Em bi demsala amazing xwe sala borî de ku, mixabin, bi armanca xwe rûmetdar maça dîtye dawî bi dawî bînin bîra xwe. Di nava xemgînî û dilşikestina, hinek bijartin ku ji heman demê de Pasha biryar piştre û li wir bimîne û xwe berpirsîyarîya. Dalkurd ji bo xwe bi Paşa wekî kaptanê tîma, da ku ev rast e. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbol]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên swêdî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Swêdê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] soy3nqmuh2s33p1e5rzix192rc9k81k 0 70403 2006337 1767104 2026-05-02T21:20:14Z Avestaboy 34898 /* */ 2006337 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Mîrkan Aydin | wêne = Mirkan_Aydin.JPG | wêne mezinayî = | wêne sernav = | navê rastî = Mîrkan Aydin | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1987|07|08}} | cîhê bûyînê = [[Hattingen]], [[Almanya]] | yaneyê peyandin = | hejmara wî = 22 | bejn = {{Bejn|m=188}} | hêl = [[êrîşber]] | sala binsaziyê1 = ?-2002 | yaneyê binsaziyê1 = [[SG Wattenscheid 09]] | sala binsaziyê2 = 2002-2009 | yaneyê binsaziyê2 = [[TSG Sprockhövel]] U-19 | yanesal1 = 2016 | yaneyê peyandin1 = {{Dalkurd FF}} | maç1 = | gol1 = | yanesal1 = 2005-2007 | yane1 = [[TSG Sprockhövel]] U-19 | yanesal2 = 2007 | yane2 = [[VfL Bochum II]] | maç2 = 74 | gol2 = 21 | yanesal3 = 2009–2014 | yane3 = [[VfL Bochum II]] | maç3 = 77 | gol3 = 20 | yanesal4 = 2014-2015 | yane4 = [[Eskişehirspor]] | maç4 = 13 | gol4 = 1 | yanesal5 = 2015–2016 | yane5 = [[Göztepe SK]] | maç5 = 19 | gol5 = 4 | yanesal6 = 2016- | yane6 = [[Dalkurd FF]] | maç6 = | gol6 = | yekûn6 = | yekûnmaç6 = 151 | yekûngol6 = 41 | madalya = | rojanekirin = 23'ê gulanê 2016'an }} '''Mîrkan Aydin''' (z. 08'ê tebaxê, 1987 li [[Hattingen]], [[Almanya]]), bi eslî ji bajarê Bakurê Kurdistanê ye û yek yarîkerê futbolê a kurd e. Di sala 2016'an de tevlîbûna Yane ya futbola kurd a li Swêdê Dalkurd FF bûye û niha forma bi hejmara 22 digre. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên alman]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 11i5zpt83s15uagr8vpzool1s1xa6rn 2006412 2006337 2026-05-02T22:32:35Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2006412 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Mîrkan Aydin | wêne = Mirkan_Aydin.JPG | wêne mezinayî = | wêne sernav = | navê rastî = Mîrkan Aydin | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1987|07|08}} | cîhê bûyînê = [[Hattingen]], [[Almanya]] | yaneyê peyandin = | hejmara wî = 22 | bejn = {{Bejn|m=188}} | hêl = [[êrîşber]] | sala binsaziyê1 = ?-2002 | yaneyê binsaziyê1 = [[SG Wattenscheid 09]] | sala binsaziyê2 = 2002-2009 | yaneyê binsaziyê2 = [[TSG Sprockhövel]] U-19 | yanesal1 = 2016 | yaneyê peyandin1 = {{Dalkurd FF}} | maç1 = | gol1 = | yanesal1 = 2005-2007 | yane1 = [[TSG Sprockhövel]] U-19 | yanesal2 = 2007 | yane2 = [[VfL Bochum II]] | maç2 = 74 | gol2 = 21 | yanesal3 = 2009–2014 | yane3 = [[VfL Bochum II]] | maç3 = 77 | gol3 = 20 | yanesal4 = 2014-2015 | yane4 = [[Eskişehirspor]] | maç4 = 13 | gol4 = 1 | yanesal5 = 2015–2016 | yane5 = [[Göztepe SK]] | maç5 = 19 | gol5 = 4 | yanesal6 = 2016- | yane6 = [[Dalkurd FF]] | maç6 = | gol6 = | yekûn6 = | yekûnmaç6 = 151 | yekûngol6 = 41 | madalya = | rojanekirin = 23'ê gulanê 2016'an }} '''Mîrkan Aydin''' (z. 08'ê tebaxê, 1987 li [[Hattingen]], [[Almanya]]), bi eslî ji bajarê Bakurê Kurdistanê ye û yek yarîkerê futbolê a kurd e. Di sala 2016'an de tevlîbûna Yane ya futbola kurd a li Swêdê Dalkurd FF bûye û niha forma bi hejmara 22 digre. {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên alman]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] tdatc4ba8y3iuduf3ocfnvj8t400nnr 0 73074 2006340 1844650 2026-05-02T21:22:28Z Avestaboy 34898 2006340 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Şehmus Özer,''' bi kurdî '''Şêxmûs Ozer''' (jdb. {{dîrok|10|gulan|1980}}, [[Erxenî]], [[Diyarbekir]] - m. 21ê [[kanûna biçûk]] a 2016, [[Xûx]], [[Xarpêt]]), futbolvanekî kurd û sertîmê [[Amedspor SK]] bû. Şêxmûs Ozer di pîşeya xwe ya profesyonel de di nav 507 maçan de 157 gol avêtine.<ref>http://www.tff.org/Default.aspx?pageID=30&kisiID=170447</ref> Di 21ê kanûna biçûk a 2016an de Özer di rûdaneke [[tirombêl]]an de jiyana xwe ji dest da.<ref>{{ku}} http://www.rupelanu.com/kaptane-amedspor-jiyana-xwe-ji-dest-da-873h.htm</ref>   == Pîşeya wî ya profesyonel == {| class="wikitable" !Kategoriya maçê !Têheva maçê !Têheva golê |- |Kasa Tirkiyeyê |35 |14 |- |Lîga sêyem a TFF |29 |13 |- |Lîga duyem a TFF |118 |52 |- |Lîga super |4 |0 |- |Lîga yekem a TFF |283 |75 |- |Lîga duyem |38 |3 |} {| class="wikitable" !Tîma ku tê de leyistiye !Roja destpêkê !Roja qedînê |- |AMEDSPOR |{{dîrok|20|06|2016}} |{{dîrok|31|05|2019}} |- |AMEDSPOR |{{dîrok|20|08|2014}} |{{dîrok|31|05|2016}} |- |AMEDSPOR |{{dîrok|20|08|2014}} |{{dîrok|31|05|2016}} |- |ALTAY |{{dîrok|20|07|2013}} |{{dîrok|31|05|2014}} |- |KARŞIYAKA |{{dîrok|31|01|2013}} |{{dîrok|31|05|2013}} |- |ŞANLIURFASPOR |{{dîrok|03|09|2012}} |{{dîrok|31|05|2013}} |- |ŞANLIURFASPOR |{{dîrok|03|09|2012}} |{{dîrok|31|05|2013}} |- |AKHISAR BELEDİYE GENÇLIK VE SPOR |{{dîrok|15|07|2011}} |{{dîrok|31|05|2013}} |- |AKHISAR BELEDİYE GENÇLIK VE SPOR |{{dîrok|15|07|2011}} |{{dîrok|31|05|2013}} |- |MERSIN IDMANYURDU |{{dîrok|15|07|2010}} |{{dîrok|31|05|2011}} |- |ALTAY |{{dîrok|12|07|2009}} |{{dîrok|31|05|2010}} |- |ALTAY |{{dîrok|19|06|2008}} |{{dîrok|31|05|2009}} |- |KARŞIYAKA |{{dîrok|03|07|2007}} |{{dîrok|31|05|2008}} |- |MARDINSPOR |{{dîrok|19|07|2006}} |{{dîrok|31|05|2007}} |- |MARDINSPOR |{{dîrok|18|07|2005}} |{{dîrok|31|05|2006}} |- |MARDINSPOR |{{dîrok|17|07|2003}} |{{dîrok|17|07|2005}} |- |MARDINSPOR |{{dîrok|17|07|2003}} |{{dîrok|17|07|2005}} |- |GÜMÜŞHANESPOR |{{dîrok|29|08|2002}} |{{dîrok|29|08|2003}} |- |GÜMÜŞHANESPOR |{{dîrok|29|08|2002}} |{{dîrok|29|08|2003}} |- |KAYSERİSPOR |{{dîrok|16|01|2002}} |{{dîrok|31|05|2002}} |- |MALATYASPOR |{{dîrok|31|07|2001}} |{{dîrok|31|05|2002}} |- |MALATYASPOR |{{dîrok|18|07|2000}} |{{dîrok|31|05|2001}} |- |EVKUR YENI MALATYASPOR |{{dîrok|24|06|1999}} |{{dîrok|31|05|2000}} |- |ERGANISPOR |{{dîrok|05|08|1998}} |{{dîrok|31|05|1999}} |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1980]] [[Kategorî:Kesên ji Erxeniyê]] [[Kategorî:Mirin 2016]] hrfk9txwtp6ey2jzoljvli6nvxz4wpb 0 75269 2006498 2006272 2026-05-03T11:02:13Z Kurê Acemî 105128 2006498 wikitext text/x-wiki {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} [[Wêne:Iron_sickle,_torc_and_adze.JPG|rast|thumb|200x200px|Amûrên hesinî]] '''Serdema hesînî''', heyna piştî [[Serdema Bronzê|serdema bronzê]] ye. Hilberiya [[hesin]]ê di salên 1200î yên beriya zayînê de li [[Anatolya]]yê dest pê kiriye lê hin berjeng nîşan didin ku ew ji vê tarîxê zûtir dest pê kiriye.<ref>Akanuma H. 2005. The significance of the composition of excavated iron fragments taken from Stratum III at the site of Kaman-Kalehöyük, Turkey. ''Anatolian Archaeological Studies'' '''14''': 147–158.</ref> Li [[Mezopotamya]]yê, di herêmên [[Sumer]]iyan, [[Asûriyan]] û [[Akadî|Akadiyan]] de, dibe ku hesin di sala 3000ê beriya zayînê de dest pê kiribe.<ref name="EB">Chisholm H. 1910. In ''The Encyclopædia Britannica''.</ref> Yek ji berên hesinî yên helandî yên herî kevin ên ku ji aliyê me ve tê zanîn, xencerek bû ku li nav mezelekî hattiyan ê bi tarîxê 2500î BZ  hatiye dîtin.<ref name="cowen">Cowen, Richard 1999. ''The Age of Iron'' Chapter 5 [http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html '''Cowen'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314155922/http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html |date=2010-03-14 }}.</ref> Bikaranîna giştî ya çekên hesinî yê ku cihê çekên bronzî girt, di destpêka sedsala 10em a BZ de li [[Rojhilata Nêzîk]] belave bû. Ji beriya vê demê, [[mirov]] amûrên bronz an berheste û qir û qaf bikaranîn. Ew çotkarî dikirin û bi awayekî kombûyî dijiyan. Wekî serdemên berê, di heman demê de li her cih serdema hesinê dest pê nekiriye.  Gelên Ewropayî, Efrîkayî û Asyayî heta sala 500î BZ  derbasî serdema hesinê kirin. Dîtina hesinê asayî bû lê çêkirina amûrên hesinî zor bû. Sedema wê jî, [[Germayî|germahiya]] helînê ya hesinê ji bronzê zêdetir bû. Wexta ku mirovan fêrî çêkirina amûrên hesinî bûn, pîşeyeke bi navê hesinkerî derket holê. Bi van amûrên baş û zêde, cotkar karibûn berhemenên zeviyê zêde bikin. Digel vê yekê, hinek mirov hebûn ku [[pere]]yên daringî dahênandin da ku ew ji bo danûstandinê bibe alîkariyek. Hesin, tesîrê qadên şerî jî kir. Mirovan zirxên baş û zexm çêkirin. Her wiha hawîşên ku amûrên hesinî çêdikirin, li ser qada şer bi ser diketin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.]] [[Kategorî:Serdema hesinî| ]] [[Kategorî:Serdema kevnare]] mpp2kbxfvltf7au7cerwvxt6pshsj36 2006499 2006498 2026-05-03T11:02:50Z Kurê Acemî 105128 2006499 wikitext text/x-wiki {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} [[Wêne:Iron_sickle,_torc_and_adze.JPG|rast|thumb|200x200px|Amûrên hesinî]] '''Serdema hesînî''', heyna piştî [[Serdema Bronzê|serdema bronzê]] ye. Hilberiya [[hesin]]ê di salên 1200î yên beriya zayînê de li [[Anatolya]]yê dest pê kiriye lê hin berjeng nîşan didin ku ew ji vê tarîxê zûtir dest pê kiriye.<ref>Akanuma H. 2005. The significance of the composition of excavated iron fragments taken from Stratum III at the site of Kaman-Kalehöyük, Turkey. ''Anatolian Archaeological Studies'' '''14''': 147–158.</ref> Li [[Mezopotamya]]yê, di herêmên [[Sumer]]iyan, [[Asûriyan]] û [[Akadî|Akadiyan]] de, dibe ku hesin di sala 3000ê beriya zayînê de dest pê kiribe.<ref name="EB">Chisholm H. 1910. In ''The Encyclopædia Britannica''.</ref> Yek ji berên hesinî yên helandî yên herî kevin ên ku ji aliyê me ve tê zanîn, xencerek bû ku li nav mezelekî hattiyan ê bi tarîxê 2500î {{Bz}} hatiye dîtin.<ref name="cowen">Cowen, Richard 1999. ''The Age of Iron'' Chapter 5 [http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html '''Cowen'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314155922/http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html |date=2010-03-14 }}.</ref> Bikaranîna giştî ya çekên hesinî yê ku cihê çekên bronzî girt, di destpêka sedsala 10em a {{Bz}} de li [[Rojhilata Nêzîk]] belave bû. Ji beriya vê demê, [[mirov]] amûrên bronz an berheste û qir û qaf bikaranîn. Ew çotkarî dikirin û bi awayekî kombûyî dijiyan. Wekî serdemên berê, di heman demê de li her cih serdema hesinê dest pê nekiriye.  Gelên Ewropayî, Efrîkayî û Asyayî heta sala 500ê {{Bz}}  derbasî serdema hesinê kirin. Dîtina hesinê asayî bû lê çêkirina amûrên hesinî zor bû. Sedema wê jî, [[Germayî|germahiya]] helînê ya hesinê ji bronzê zêdetir bû. Wexta ku mirovan fêrî çêkirina amûrên hesinî bûn, pîşeyeke bi navê hesinkerî derket holê. Bi van amûrên baş û zêde, cotkar karibûn berhemenên zeviyê zêde bikin. Digel vê yekê, hinek mirov hebûn ku [[pere]]yên daringî dahênandin da ku ew ji bo danûstandinê bibe alîkariyek. Hesin, tesîrê qadên şerî jî kir. Mirovan zirxên baş û zexm çêkirin. Her wiha hawîşên ku amûrên hesinî çêdikirin, li ser qada şer bi ser diketin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.]] [[Kategorî:Serdema hesinî| ]] [[Kategorî:Serdema kevnare]] ttaxroc3qfqvhoghs07djdjya81j2jk 2006500 2006499 2026-05-03T11:03:03Z Kurê Acemî 105128 2006500 wikitext text/x-wiki {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} [[Wêne:Iron_sickle,_torc_and_adze.JPG|rast|thumb|200x200px|Amûrên hesinî]] '''Serdema hesînî''', heyna piştî [[Serdema Bronzê|serdema bronzê]] ye. Hilberiya [[hesin]]ê di salên 1200î yên beriya zayînê de li [[Anatolya]]yê dest pê kiriye lê hin berjeng nîşan didin ku ew ji vê tarîxê zûtir dest pê kiriye.<ref>Akanuma H. 2005. The significance of the composition of excavated iron fragments taken from Stratum III at the site of Kaman-Kalehöyük, Turkey. ''Anatolian Archaeological Studies'' '''14''': 147–158.</ref> Li [[Mezopotamya]]yê, di herêmên [[Sumer]]iyan, [[Asûriyan]] û [[Akadî|Akadiyan]] de, dibe ku hesin di sala 3000ê beriya zayînê de dest pê kiribe.<ref name="EB">Chisholm H. 1910. In ''The Encyclopædia Britannica''.</ref> Yek ji berên hesinî yên helandî yên herî kevin ên ku ji aliyê me ve tê zanîn, xencerek bû ku li nav mezelekî hattiyan ê bi tarîxê 2500î {{Bz}} hatiye dîtin.<ref name="cowen">Cowen, Richard 1999. ''The Age of Iron'' Chapter 5 [http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html '''Cowen'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314155922/http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html |date=2010-03-14 }}.</ref> Bikaranîna giştî ya çekên hesinî yê ku cihê çekên bronzî girt, di destpêka sedsala 10em a {{Bz}} de li [[Rojhilata Nêzîk]] belave bû. Ji beriya vê demê, [[mirov]] amûrên bronz an berheste û qir û qaf bikaranîn. Ew çotkarî dikirin û bi awayekî kombûyî dijiyan. Wekî serdemên berê, di heman demê de li her cih serdema hesinê dest pê nekiriye. Gelên Ewropayî, Efrîkayî û Asyayî heta sala 500ê {{Bz}}  derbasî serdema hesinê kirin. Dîtina hesinê asayî bû lê çêkirina amûrên hesinî zor bû. Sedema wê jî, [[Germayî|germahiya]] helînê ya hesinê ji bronzê zêdetir bû. Wexta ku mirovan fêrî çêkirina amûrên hesinî bûn, pîşeyeke bi navê hesinkerî derket holê. Bi van amûrên baş û zêde, cotkar karibûn berhemenên zeviyê zêde bikin. Digel vê yekê, hinek mirov hebûn ku [[pere]]yên daringî dahênandin da ku ew ji bo danûstandinê bibe alîkariyek. Hesin, tesîrê qadên şerî jî kir. Mirovan zirxên baş û zexm çêkirin. Her wiha hawîşên ku amûrên hesinî çêdikirin, li ser qada şer bi ser diketin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.]] [[Kategorî:Serdema hesinî| ]] [[Kategorî:Serdema kevnare]] rgwh9dgirqm7rcww9rjpg6mfyetkni7 2006501 2006500 2026-05-03T11:03:19Z Kurê Acemî 105128 2006501 wikitext text/x-wiki {{Dîroka mirovahiyê û pêşdîrok}} [[Wêne:Iron_sickle,_torc_and_adze.JPG|rast|thumb|200x200px|Amûrên hesinî]] '''Serdema hesînî''' heyna piştî [[Serdema Bronzê|serdema bronzê]] ye. Hilberiya [[hesin]]ê di salên 1200î yên beriya zayînê de li [[Anatolya]]yê dest pê kiriye lê hin berjeng nîşan didin ku ew ji vê tarîxê zûtir dest pê kiriye.<ref>Akanuma H. 2005. The significance of the composition of excavated iron fragments taken from Stratum III at the site of Kaman-Kalehöyük, Turkey. ''Anatolian Archaeological Studies'' '''14''': 147–158.</ref> Li [[Mezopotamya]]yê, di herêmên [[Sumer]]iyan, [[Asûriyan]] û [[Akadî|Akadiyan]] de, dibe ku hesin di sala 3000ê beriya zayînê de dest pê kiribe.<ref name="EB">Chisholm H. 1910. In ''The Encyclopædia Britannica''.</ref> Yek ji berên hesinî yên helandî yên herî kevin ên ku ji aliyê me ve tê zanîn, xencerek bû ku li nav mezelekî hattiyan ê bi tarîxê 2500î {{Bz}} hatiye dîtin.<ref name="cowen">Cowen, Richard 1999. ''The Age of Iron'' Chapter 5 [http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html '''Cowen'''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100314155922/http://mygeologypage.ucdavis.edu/cowen/~GEL115/115CH5.html |date=2010-03-14 }}.</ref> Bikaranîna giştî ya çekên hesinî yê ku cihê çekên bronzî girt, di destpêka sedsala 10em a {{Bz}} de li [[Rojhilata Nêzîk]] belave bû. Ji beriya vê demê, [[mirov]] amûrên bronz an berheste û qir û qaf bikaranîn. Ew çotkarî dikirin û bi awayekî kombûyî dijiyan. Wekî serdemên berê, di heman demê de li her cih serdema hesinê dest pê nekiriye. Gelên Ewropayî, Efrîkayî û Asyayî heta sala 500ê {{Bz}}  derbasî serdema hesinê kirin. Dîtina hesinê asayî bû lê çêkirina amûrên hesinî zor bû. Sedema wê jî, [[Germayî|germahiya]] helînê ya hesinê ji bronzê zêdetir bû. Wexta ku mirovan fêrî çêkirina amûrên hesinî bûn, pîşeyeke bi navê hesinkerî derket holê. Bi van amûrên baş û zêde, cotkar karibûn berhemenên zeviyê zêde bikin. Digel vê yekê, hinek mirov hebûn ku [[pere]]yên daringî dahênandin da ku ew ji bo danûstandinê bibe alîkariyek. Hesin, tesîrê qadên şerî jî kir. Mirovan zirxên baş û zexm çêkirin. Her wiha hawîşên ku amûrên hesinî çêdikirin, li ser qada şer bi ser diketin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an b.z.]] [[Kategorî:Serdema hesinî| ]] [[Kategorî:Serdema kevnare]] oukc74cyi6jqxh066drf49wsiw166r9 0 76037 2006502 1707426 2026-05-03T11:04:03Z Kurê Acemî 105128 2006502 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=gulan 2024}} {{Agahîdank komên etnîkî | nav = Înyûpîk | wêne = [[Wêne:Eskimo Family NGM-v31-p564-2.jpg|250px]] | wêne sernûçe = | gelheKom = 15.700 - 13.500 | gelhe1 = 13.500 | herêm1 = {{Sembola alayê|USA}} [[Alaska]] | çavk1 = <ref>{{Jêder |sernav=Inupiaq |url=https://www.uaf.edu/anlc/languages/i/ |roja-gihiştinê=2016-07-29 |roja-arşîvê=2016-07-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160729092154/https://www.uaf.edu/anlc/languages/i/ |rewşa-urlyê=zindî }}</ref> | ziman = înyûpîkî, îngilîzî | dîn = Xiristiyanî ([[Protestanî]] ve [[Anglikanî]])<br>(Berê 1890î [[Şamanîzm]]) | komên têkildar = [[Inuit]] , [[Yupîk]] , [[Supik]], [[Atabask]]ên Alaska, [[Guçîn]], [[Koyukon]] }} '''Înyûpîk''' (di zimanên wan de ''Iñupiaq'' (yekhejmar) ''Iñupiak'' (duhejmar)'' Iñupiat ''(pirhejmar)), gelekî ji beşê Inuit a ji gelên [[eskîmo]]yan e; di bakur (North Slope Borough) û bakurê rojava (Northwest Arctic Borough û Nome Census Area) yê parêzgeha [[Alaska]]yê de ya girêdayê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] ye, niştecih in. Ji ber ku li Alaskayê tenê ew ji gelên Inuit in, ji wan re Inuitên Alaskayê jî tê gotin. Navê ku li xwe kirine, ji peyvên iñuk (mirov) û piaq (rastî) tê. Zimanên wan jî bi Iñupiatun (mîna mirovê rastî) tê binavkirin.  Li gorî Navenda Zimanên Xwecihan ên Alaskayê , di nav xwecihên Alaskayê de piştî Yupîkan ên 25.000 nifûsî, bi nifûsa xwe ya 14.700 re duyemîn gelê herî mezin a Alaskayê ne, lê belê tenê ji wan 2.144 kes dikarin zimanê xwe bipeyivin. Di sala 1993an de di nav xwecihên Alaskayê de yên ku zimanê [[îngilîzî]] nizanin, bi rêjeya ji % 42 ve Yupîk yekemîn, bi rêjeya ji % 20ê ve jî Înyûpîk duyemîn in. <ref name="refAnlcpop">{{Jêder |sernav=Alaska Native Language Center : Alaska Native Languages / Population and Speaker Statistics |url=http://www.uaf.edu/anlc/languages/stats/index.xml |roja-gihiştinê=2018-03-01 |roja-arşîvê=2012-11-09 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121109101111/http://www.uaf.edu/anlc/languages/stats/index.xml |rewşa-urlyê=mirî }}</ref>.   Baweriyên wan li ser [[şamanîzm]]ê ye û piranî [[nêçirvan û komker]] in. Ji aliyê çandî ve du beş in: Taġiuġmiut (gelê behrê) nêzîkî peravê dijîn û nêçirvaniya nehengê, foq û morsê dikin, Nunamiut (gelê bejayiyê) jî li herêmên dûrî behrê nêçirvaniya şivira kediyê dikin. Carinan wekî du gelê ji hev cuda hatine hesibandin û yên li Nîvgirava Sewardê bi navê Qawiaraqê û yên li North Slope û Northwest Arctic jî bi navê Inupiaq têne nasandin. Hevnijadên wan ên Kanadayê, Uummarmiutan ji ber endîşeyên polîtîk û rêveberiyê bi Inuitên Kanadayî ya Rojava re dibin yek û navê Inuvialuit bikartînin. Di nav eskîmoyan de yên herî bejinbilind Înyûpîkên Alaskaya Bakur in, ji Inuitên Kanadayê 10 santîmetre dirêjtirin.<ref>[http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1525/aa.1916.18.2.02a00050/abstract Skeletal Measurements and Observations of the Point Barrow Eskimo with Comparisons with Other Eskimo Groups]</ref>  Înyûpîkên Kobukê bi Çermsorên Koyukun re yên Atabaskan in li herêmên sînoran de zewicîne ku him cîranên wan ên rojhilat in û him jî hevparên wan ên danûstandinê ne. Eskîmoyên ku yên her dawî Ewropayiyên Spî nas kirine, Înyûpîkên Alaskaya Bakur in ku piştî sala 1890ê xiristiyaniyê nas kirine.   Li Alaskayê ji ber wateya wê ya biçûkxistinê (derogatory) navê “eskîmo” nayê bikaranîn û li şûna wê  Inuit û Inuk tê bikaranîn. Carinan ji bo tevahiya eskîmoyên Alaskayê navê Yupik-Inupiaq (an jî Inu-Yupiaq) tê bikaranîn.<ref>{{Jêder |sernav=Eskimo Language and Eskimo Song in Alaska: A Sociolinguistics of Deglobalisation in Endangered Language, |url=https://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/ |roja-gihiştinê=2018-03-01 |roja-arşîvê=2017-09-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170922213436/http://journals.linguisticsociety.org/elanguage/pragmatics/ |rewşa-urlyê=mirî }}</ref> Her çiqas Yupîkên (Yupiget) [[Sîbîrya]]yê yên li St. Lawrenceê, zimanekî cuda dipeyivine jî ji aliyê çandî ve gelê ku herî nêzîkî gelê Înyûpîk in û di heman koma çandê de têne hesibandin. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Deryaya Çukçî]] [[Kategorî:Gel]] [[Kategorî:Gelên xwecih]] 664vyh09ht85fpqlgdxjuzh3l4yhumy 0 76156 2006313 1765562 2026-05-02T18:45:18Z Kurê Acemî 105128 2006313 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Entab#Bakurê Kurdistanê }} '''Qerebûrûn''' ({{bi-tr|Karaburun}}), [[gund]]ekî bi ser navçeya [[Tilbişar]]a [[Dîlok]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Tilbişarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Tilbişarê]] h7bzwh6e1raoy18d9yzn4ca1eb2i8aw 2006314 2006313 2026-05-02T18:45:32Z Kurê Acemî 105128 2006314 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank wargeh/wîkîdane | nexşeya_reptiyeyê = Entab#Bakurê Kurdistanê }} '''Qerebûrûn''' ({{bi-tr|Karaburun}}), [[gund]]ekî bi ser navçeya [[Tilbişar]]a [[Dîlok]]ê ve ye. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Bajar û gundên Tilbişarê}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Tilbişarê]] r366cr7jr6fl2l29b4gdel7fpms9931 0 77132 2006294 2006285 2026-05-02T12:32:21Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2006294 wikitext text/x-wiki {{Jêbirin|Binavkirineke gelek xirab e}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} g5fjl0c7egkhf8peef4cx462g1vaafh 0 91949 2006344 1792252 2026-05-02T21:24:18Z Avestaboy 34898 2006344 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Zana Alée | wêne = Saint-Lô - Rennes CFA2 20150523 - Zana Allée 1.JPG | wêne mezinayî = 250px | wêne sernav = | navê rastî = Zana Elî | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1994|03|01}} | cîhê bûyînê = | yaneyê peyandin = | hejmara wî = | bejn = {{Bejn|m=1.72}} | hêl = | sala binsaziyê1 = | yaneyê binsaziyê1 = | yanesal1 = | yane1 = | maç1 = | gol1 = | netewesal1 = | netewedeste1 = {{Fb|}} | netewemaç1 = | netewegol1 = | madalya = {{Madalya Welat|}} {{Madalya Zêr|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Zîv|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Bronz|Navê tûrnuvayê|sal}} | rojanekirin = }} '''Zana Elî''' ({{Bi-fr|Zana Allée}}), [[yarîker]]ekî futbolê yê kurd e ku di 1ê adara 1994an de li Dihokê, Başurê Kurdistanê, ji dayik bûye. Ew di [[yane]]ya fransî [[Stade Briochin]] de dilîze û li Fransayê dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Futbolvan]] [[Kategorî:Futbolvanên fransî]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] b6het67gmlh7eiof9s2vv4hvomx53m2 2006345 2006344 2026-05-02T21:24:42Z Avestaboy 34898 2006345 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Zana Alée | wêne = Saint-Lô - Rennes CFA2 20150523 - Zana Allée 1.JPG | wêne mezinayî = 250px | wêne sernav = | navê rastî = Zana Elî | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1994|03|01}} | cîhê bûyînê = | yaneyê peyandin = | hejmara wî = | bejn = {{Bejn|m=1.72}} | hêl = | sala binsaziyê1 = | yaneyê binsaziyê1 = | yanesal1 = | yane1 = | maç1 = | gol1 = | netewesal1 = | netewedeste1 = {{Fb|}} | netewemaç1 = | netewegol1 = | madalya = {{Madalya Welat|}} {{Madalya Zêr|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Zîv|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Bronz|Navê tûrnuvayê|sal}} | rojanekirin = }} '''Zana Elî''' ({{Bi-fr|Zana Allée}}), [[yarîker]]ekî futbolê yê kurd e ku di 1ê adara 1994an de li Dihokê, Başurê Kurdistanê, ji dayik bûye. Ew di [[yane]]ya fransî [[Stade Briochin]] de dilîze û li Fransayê dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên fransî]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 39myu5xt2v8p7ivdr1i1fqkgq3sjlw1 2006410 2006345 2026-05-02T22:32:13Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2006410 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Zana Alée | wêne = Saint-Lô - Rennes CFA2 20150523 - Zana Allée 1.JPG | wêne mezinayî = 250px | wêne sernav = | navê rastî = Zana Elî | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1994|03|01}} | cîhê bûyînê = | yaneyê peyandin = | hejmara wî = | bejn = {{Bejn|m=1.72}} | hêl = | sala binsaziyê1 = | yaneyê binsaziyê1 = | yanesal1 = | yane1 = | maç1 = | gol1 = | netewesal1 = | netewedeste1 = {{Fb|}} | netewemaç1 = | netewegol1 = | madalya = {{Madalya Welat|}} {{Madalya Zêr|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Zîv|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Bronz|Navê tûrnuvayê|sal}} | rojanekirin = }} '''Zana Elî''' ({{Bi-fr|Zana Allée}}), [[yarîker]]ekî futbolê yê kurd e ku di 1ê adara 1994an de li Dihokê, Başurê Kurdistanê, ji dayik bûye. Ew di [[yane]]ya fransî [[Stade Briochin]] de dilîze û li Fransayê dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên fransî]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 3u1s74c1b6qke7opiwdxhbuu5uxyh6b 2006431 2006410 2026-05-02T22:57:09Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006431 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank lîstikvan (futbol) | nav = Zana Alée | wêne = Saint-Lô - Rennes CFA2 20150523 - Zana Allée 1.JPG | wêne mezinayî = 250px | wêne sernav = | navê rastî = Zana Elî | roja bûyînê = {{Roja bûyînê û temen|1994|03|01}} | cîhê bûyînê = | yaneyê peyandin = | hejmara wî = | bejn = {{Bejn|m=1.72}} | hêl = | sala binsaziyê1 = | yaneyê binsaziyê1 = | yanesal1 = | yane1 = | maç1 = | gol1 = | netewesal1 = | netewedeste1 = {{Fb|}} | netewemaç1 = | netewegol1 = | madalya = {{Madalya Welat|}} {{Madalya Zêr|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Zîv|Navê tûrnuvayê|sal}} {{Madalya Bronz|Navê tûrnuvayê|sal}} | rojanekirin = }} '''Zana Elî''' ({{Bi-fr|Zana Allée}}), [[yarîker]]ekî futbolê yê kurd e ku di 1ê adara 1994an de li Dihokê, Başurê Kurdistanê, ji dayik bûye. Ew di [[yane]]ya fransî [[Stade Briochin]] de dilîze û li Fransayê dijî. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{futbol-şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên fransî]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ejalj8oomujp8encq2bwcfo08mydnng 14 95720 2006380 1980602 2026-05-02T22:04:34Z Avestaboy 34898 /* */ 2006380 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=spanî |dewlet=spanya |serkategorî=hunermend}} 4vzom1xhj66d2o8ys2jx4s4sxo5dn8a 14 102535 2006354 1648357 2026-05-02T21:51:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2006354 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî= hunermend}} 99s4dirhmaoigzprfm1tu9hie6zh6hj 2006355 2006354 2026-05-02T21:51:54Z Avestaboy 34898 /* */ 2006355 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî=hunermend}} 8ixbp2i2pptk4480syvrxugrxk8s5kh 2006356 2006355 2026-05-02T21:52:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2006356 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî= hunermend}} 99s4dirhmaoigzprfm1tu9hie6zh6hj 2006358 2006356 2026-05-02T21:52:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2006358 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî=hunermend}} 8ixbp2i2pptk4480syvrxugrxk8s5kh 2006359 2006358 2026-05-02T21:52:51Z Avestaboy 34898 /* */ 2006359 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî= hunermend}} 99s4dirhmaoigzprfm1tu9hie6zh6hj 2006361 2006359 2026-05-02T21:53:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2006361 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî= hunermend}} psyt3hrbiw99ud4m59p38bnpgcbbyhn 2006362 2006361 2026-05-02T21:53:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2006362 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî= hunermend}} eyimtnfd69p1aykq6b9ryqb5oqk824x 2006363 2006362 2026-05-02T21:53:50Z Avestaboy 34898 /* */ 2006363 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî=hunermend}} mlq8a49lkseiud2r0u4v4xanpzlbayk 14 102539 2006377 1648359 2026-05-02T22:02:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2006377 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=perûyî |dewlet=perû |serkategorî= hunermend}} 53pat4x4yw9vk5awe6px3ad2r7xa5ov 14 102544 2006367 1980605 2026-05-02T21:56:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2006367 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=fransî |dewlet=fransa |serkategorî=hunermend}} px5kucl41nl8ik9m8ij1e3c25r30hde 0 121413 2006315 1768328 2026-05-02T19:16:59Z Xisadox 130558 2006315 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Trebizond1300.png|thumb|Nexşeya Anatolyayê û Pervaniyan]] '''Xanedana Pervaniyan''', xanedaneke [[Zaza|zazayan]] [[anatolya]]yê bû ku di navbera salên 1261-1326 de li bakûre Anatolyayê hikûm kiriye. Di sala 1326an de [[Imparatoriya Trebzon|Împeratoriya Trebzonê]] ew ruxandin û hikûmeke nû li bakûre Anatolyayê çekir. == Mijarên têkildar == * [[Anatolya]] * [[Selçûqiyên Romê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]] fwcl9ocekh5q538zt9muzhdogi9u6dc 2006316 2006315 2026-05-02T20:02:17Z Penaber49 39672 Çavkanî pêwîst e 2006316 wikitext text/x-wiki [[Wêne:Trebizond1300.png|thumb|Nexşeya Anatolyayê û Pervaniyan]] '''Xanedana Pervaniyan''', xanedaneke [[pers]]ên<ref> Donzel, E. J. van (1 January 1994). Islamic Desk Reference. BRILL. p. 290. ISBN 90-04-09738-4. Muin* al-Din Sulayman Parwana: de facto ruler of the Saljuq state of Rum in Anatolia during most of the Mongol Protectorate; d. 1277. Of Persian stock, he attempted to maintain stability both amongst the Turkish emirs and between them and the ever-increasing number of Mongols resident on Anatolian soil. He is said to have enjoyed a close relationship with Jalal al-Din Rumi.“</ref> [[anatolya]]yê bû ku di navbera salên 1261-1326 de li bakûre Anatolyayê hikûm kiriye. Di sala 1326an de [[Imparatoriya Trebzon|Împeratoriya Trebzonê]] ew ruxandin û hikûmeke nû li bakûre Anatolyayê çekir. == Mijarên têkildar == * [[Anatolya]] * [[Selçûqiyên Romê]] == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{dîrok-şitil}} [[Kategorî:Dewlet û herêmên ku di 1260î de hatine avakirin]] [[Kategorî:Mîrektiyên Anatolyayê]] owie1d2hgx95t0zgsvasfhs1flnhyc0 0 128505 2006494 1086097 2026-05-03T09:50:07Z Xqbot 3029 Beralîkirina ducarî li ser [[Keleha Keçikê]] hat sererastkirin 2006494 wikitext text/x-wiki #BERALÎKIRIN [[Keleha Keçikê]] m4admy47tximczb8nkabplf2ynxzdiv 14 130587 2006369 1973272 2026-05-02T21:57:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2006369 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îngilîz |dewlet=Înglistan |serkategorî=hunermend}} [[Kategorî:Wênesazên brîtanî]] g4pinvebw7iahn2fpocz10v5asa6tec 0 132673 2006321 1730657 2026-05-02T20:39:03Z Avestaboy 34898 2006321 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Berivan İçen''', ankû '''Bêrîvan Îçen'''{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} (bi tirkî: ''Berivan İçen'') (jdb. {{Dîrok|15|tîrmeh|2003}} li Şemrex, Mêrdîn, Bakurê Kurdistanê), [[Futbol|gogbazeke]] [[kurd]] e ku di tîma lîga yekem a jinan a Tirkiyeyê [[Yaneya Jîmnastîkê ya Beşiktaşê|Beşiktaşê]] li [[yarîgeha navîn]] dilîze. Ew endama Tîma gogbazê ya Jinan a Tirkiyê ya di bin 17 salî de bû û niha nûnertiya [[tîma neteweyî ya jinan a Tirkiyeyê]] dike.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.tff.org/Default.aspx?pageId=30&kisiId=1803827 |sernav=Oyuncular – Futbolcular – Berivan İçen |weşanger=Türkiye Futbol Federasyonu |ziman=tr |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> == Jiyana kesane == Bêrîvan Îçen di {{Dîrok|15|tîrmeh|2003}} de li navçeya Şemrexa Mêrdînê li Bakurê Kurdistanê ji dayik bûye.<ref name=":0" /> 9 xwişk û birayên wê hene. == Kariyera yaneyê == Îçen di 6 saliya xwe de di sala 2010an de dest bi lîstika gogbaziyê kir. Dema ku wê bala serokê yaneya amator Cennet Barbarosspor a li [[Küçükçekmece]] ya navçeya [[Stembol]]ê kişandibû ew hat vedîtin. Wê li xeta kêlekê pêgogê lîst. Serokê yaneyê bavê wê razî kir ku bila ew tevlê bibe û soz da ku lêçûnên perwerdehiya keçikê fînanse bike. Di sala 2012an de, ew ket tîmê koma temenê xwe, ku tenê ji kuran pêk dihat. Wê salê, keça ku bi lingê çepê dilîze di tûrnûvaya ku ji aliyê Şaredariya Küçükçekmeceyê ve di çarçoveya [[Roja Serweriya Neteweyî û Zarokan]] de hat organîzekirin, bû amûrek ji bo pêşkeftina tîma xwe ya çaryek fînalê. [[Wêne:Berivanİçen_(4).jpg|thumb|Berîvan Îçen (#90) a Akdeniz Nurçelik Sporê di maça lîga duyem a 2018-19an de êrîşî Osmaniye Kadın Sporê kir.]] Îçen di {{Dîrok|17|nîsan|2015}} de lîsansa lîstika Galatasarayê wergirt.<ref name=":0" /> Wê di maça tûra 7em a Lîga Keçan a binê 13 salî ya 2016an de (Minik Kızlar Ligi) ku ji bo tîma wê Galatasaray 15–0 qediya, yanzdeh gol avêt.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.amatorlig.net/berivan-icen-istedi-cimbom-gol-yagdirdi.html |sernav=Berivan İçen istedi Cimbom gol yağdırdı |paşnav=Yıldız |pêşnav=Serkan |tarîx=2016-06-07 |weşanger=Amatör Lig |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> Di çiriya pêşîn a 2016an de piştî Galatasarayê beşa pêgogê ya jinan girt,<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.karar.com/galatasaray-kadin-futbol-subesini-kapatti-266857 |sernav=Galatasaray, kadın futbol şubesini kapattı |weşanger=Karar |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> tevlî Beşiktaşê bû. Di sezona 2018/19an de di Lîga Duyem a Jinan de li Küçükçekmeceyê di tîma Akdeniz Nurçelik Sporê de lîst. Ew di 14 lîstikan de 15 gol avêt. Di sezona 2020–21ê de, ew vegeriya yaneya xwe ya berê Beşiktaş, ku di neh lîstikan de du gol avêt.<ref name=":0" /> Piştî sernavê şampiyoniya tîmê xwe di sezona [[Lîga Turkcell 2020-21]] de, wê di du maçên [[2021-22 Lîga Şampiyonan a Jinan a UEFAyê]] de lîst.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/match/2032923--st-polten-vs-besiktas/ |sernav="St.Pölten (AUT) 7-0 Beşiktaş (TUR)" |weşanger=UEFA Women's Champions League |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.uefa.com/womenschampionsleague/match/2032943--besiktas-vs-kamenica-sasa/lineups/?iv=true |sernav=Beşiktaş (TUR) 4-0 Kamenica Sasa (MKD) |weşanger=UEFA Women's Champions League |ziman=en |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> == Kariyera navneteweyî == Îçen ji bo [[Tîma pêgogê ya jinan a neteweyî ya Tirkiyeyê di bin 17 salî]] de hat gazîkirin, û di 21ê kanûna pêşîn a 2017an de di maça dostane ya bi [[Rûsya]]yê re derket pêş.Wê di du pêşbirkên [[Şampiyoniya 2018 ya Jinan a UEFAyê ya bin 17 salî]] de lîst. Ew beşdarî sê pêşbirkên Tûrnûvaya Pêşketinê ya Jinan a UEFA ya binê 16 salî ya 2018an bû.Wekî din, wê di sê pêşbirkên [[Şampiyoniya UEFA ya Jinan a binê 17 salî a 2020an]] de lîst. Ew di tîma jinên bin 17 salî yên Tirkiyeyê de 25 caran beşdarê maçê kir û bi giştî 12 gol avêt.<ref name=":0" /> Di îlona 2020an de ji bo [[Tîma Neteweyî ya Jinan a Tirkiyeyê]] hat gazîkirin.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.tff.org/default.aspx?pageID=202&ftxtID=33741 |sernav=Kadın A Milli Takımı, Slovenya maçı hazırlıklarına devam ediyor |tarîx=2020-09-18 |weşanger=Türkiye Futbol Federasyonu |ziman=tr |rewşa-urlyê=zindî |roja-gihiştinê=2022-09-28 }}</ref> Wê di {{Dîrok|18|îlon|2020}} de di pêşbirka [[UEFAya Jinan a Euro 2021ê]] de li hember [[Slovenya]]yê derket pêş. == Amarên kariyerê == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Yane !rowspan="2"|Sezon !colspan="3"|Lîg !colspan="2"|Continental !colspan="2"|National !colspan="2"|Total |- !Division!!Apps!!Gol!!Apps!!Gol!!Apps!!Gol!!Apps!!Gol |- |rowspan=2 |[[Beşiktaş J.K. (women's football)|Beşiktaş J.K.]] |[[2017–18 Turkish Women's First Football League|2017–18]] ||[[Lîga Yekemîn a Futbolê ya Jinan a Tirkiyeyê|Lîga yekem]] |0 ||0 || – || – ||7 ||1 ||7 ||1 |- !colspan=2 |Total !0 !!0 !! – !! – !!7 !!1 !!7 !!1 |- |rowspan=2 |Akdeniz Nurçelik Spor |2018–19 ||Lîga duyem |14 ||15 || – || – ||10 ||5 ||24 ||20 |- !colspan=2 |Total !14 !!15 !! – !! – !!10 !!5 !!24 !!20 |- |rowspan=4 |[[Beşiktaş J.K. (women's football)|Beşiktaş J.K.]] |[[2019–20 Turkish Women's First Football League|2019–20]] ||Lîga Yekem |9 ||2 || – || – ||8 ||6 ||17 ||8 |- |[[2020–21 Turkish Women's First Football League|2020–21]] ||Lîga Yekem | 5 ||0 || – || – ||1 ||0 ||6 ||0 |- |[[2021–22 Turkcell Women's Football Super League|2021–22]] ||Super Lîg |12 ||2 ||2 ||0 ||0 ||0 ||14 ||2 |- !colspan=2 |Total !26 !!4 !!2 !!0 !!9 !!6 !!37 !!10 |- !colspan=3 |Career total !40 !!19 !!2 !! 0!!26 !!12 !!68 !!31 |} == Girêdanên derve == * {{Instagram|berivanicen}} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2003]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] oq7xrgckitq1tmkegosuctwbllzl1b8 0 134834 2006334 1869137 2026-05-02T20:53:40Z Avestaboy 34898 2006334 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Hawar Mulla Mohammed Taher Zebari''' ({{bi-ar|هوار ملا محمد طاهر زيباري}}; jdb. hezîrana 1981an) futbolvanekî berê yê iraqî bû. Wî beşdarî di gelek yaneyan de jirye wek Al-Quwa Al-Jawiya, Al-Ensar, Apollon Limassol, Al Khor, Anorthosis, Persepolis,<ref>{{Jêder-malper |url=http://fc-perspolis.com/592/%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1_%D8%B4%D8%AF |sernav= |malper=[[Persepolis F.C.]] |skrîpta-sernav=fa:هوار ملا محمد در باشگاه حاضر شد |tercimeya-sernav=Hawar Mulla Mohammed joins the club |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120109064920/http://fc-perspolis.com/592/%D9%87%D9%88%D8%A7%D8%B1_%D9%85%D9%84%D8%A7_%D9%85%D8%AD%D9%85%D8%AF_%D8%AF%D8%B1_%D8%A8%D8%A7%D8%B4%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%AD%D8%A7%D8%B6%D8%B1_%D8%B4%D8%AF |roja-arşîvê=9 kanûna paşîn 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=27 nîsan 2021 }}</ref> Esteghlal, Zob Ahan, û [[Yaneya werzişî ya Hewlêrê|Hewlêrê]] lîst berî ku di 11ê hezîrana 2015an de teqawît bibe. Hawar bi yek ji baştirîn lîstikvanên iraqî bû di tîma neteweyî ya Iraqê de, û di serkeftina wan a Kûpaya Asyayê ya sala 2007an de futbolvanekê herî serekî bû. == Statîstîkên kariyerê == === Klûb === {| class="wikitable" style="text-align:center" |+Xuyabûn û armanc ji hêla klûb, demsal û pêşbaziyê ve ! rowspan="2" | Klûb ! rowspan="2" | Demsal ! colspan="3" | League ! colspan="2" | Kûpaya Neteweyî {{Efn|Includes [[Lebanese FA Cup]], [[Cypriot Cup]], [[UAE President's Cup]], [[Emir of Qatar Cup]], [[Hazfi Cup]], and [[Iraq FA Cup]]}} ! colspan="2" | Parzemîn ! colspan="2" | Hemî |- ! Parî ! Apps ! Goals ! Apps ! Goals ! Apps ! Goals ! Apps ! Goals |- | rowspan="1" | Ensar | 2005–06 | rowspan="1" | Lîga Premierê ya Libnanê | 13 | 6 | | | colspan="2" | - | 13+ | 6+ |- | rowspan="1" | Apollon Limassol | 2006–07 | rowspan="1" | Beşa Yekem a Kîprosê | 16 | 5 | | | colspan="2" | - | 16+ | 5+ |- | rowspan="1" | Al-Ain | 2006–07 | rowspan="1" | Lîga Futbolê ya UAE | 15 | 6 | | | | 1 | 15+ | 7+ |- | rowspan="1" | Al-Khor | 2007–08 | rowspan="1" | Lîga Stêrkên Qeterê | 13 | 6 | | | colspan="2" | - | 13+ | 6+ |- | rowspan="1" | Anorthosis | 2008–09 | rowspan="1" | Beşa Yekem a Kîprosê | 24 | 6 | 0 | 0 | 5 | 1 | 29 | 7 |- | rowspan="1" | Persepolis | 2009–10 | rowspan="1" | Kûpaya Kendava Farisî | 17 | 5 | 6 | 1 | colspan="2" | - | 23 | 6 |- | rowspan="1" | [[Yaneya werzişî ya Hewlêrê|Hewlêr]] | 2010–11 | rowspan="1" | [[Iraqi Premier League|Lîga Elite ya Iraqê]] | 0 | 0 | 0 | 0 | colspan="2" | - | 0 | 0 |- | rowspan="1" | Esteghlal | 2010–11 | rowspan="1" | Kûpaya Kendava Farisî | 10 | 2 | 1 | 0 | 6 | 2 | 17 | 4 |- | rowspan="1" | Zob Ahan | 2011–12 | rowspan="1" | Kûpaya Kendava Farisî | 11 | 1 | 0 | 0 | 2 | 0 | 12 | 1 |- ! colspan="3" | Tevahiya kariyerê ! 119 ! 37 ! 7+ ! 1+ ! 13+ ! 4 ! 138+ ! 42+ |} == Çavkanî == <references group="lower-alpha"/> {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1981]] [[Kategorî:Kesên ji Mûsilê]] [[Kategorî:Kurdên Başûrê Kurdistanê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 4kp3u2ic9vxiz8gdy6spr72xevarbuf 0 138465 2006309 1750791 2026-05-02T18:43:32Z Kurê Acemî 105128 2006309 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1978|09|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]] , [[Tirkiye]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = *[[Rojda Demîrer]] (xwîşk) *[[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] (kuzen) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Rûken Demîrer'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/793-jinan-li-diji-qirkirina-siyasi-banga-berxwedane-kirin-133079 |sernav=793 jinan li dijî qirkirina siyasî banga berxwedanê kirin |tarîx=2020-01-30 |weşanger=ANF |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-04-13 }}</ref> ( bi tirkî Ruken Demirer ; jdb. 16ê îlona 1978 li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e .<ref name=":0" /> == Jiyana wê == Rûken Demîrer ku li Enqereyê ji dayik bûye ye bi eslê xwe keçeke kurd a ji hoza Raman ji Amedê ye.<ref name=":0" /> Xwişka wê [[Rojda Demîrer]] a ku 2 sal jê biçûktir e û kuzena wê [[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] jî lîstikvan in. Dema Demîrer 9 salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rojda re dijiya. Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rojda re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "[[Marie-Antoinette]] Chocolate" vekir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.prusahaber.com/ruken-demirer-kimdir-en-kapsamli-ruken-demirer-biyografisi/ |sernav=Ruken Demirer kimdir? Hayatı, Ne İş Yapar, Ailesi ve Biyografisi |malper=prusahaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/kralicenin-cikolata-aski-ilham-verdi-46168 |sernav=Kraliçenin çikolata aşkı ilham verdi! |paşnav=Özaytekin |pêşnav=Merve |malper=posta.com.tv |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-14 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * Zülküf ile Zarife – (2000) * Üvey Baba – 2000 * Şöhret Tutkusu – (2000) * Aşkına Eşkıya – (2001) * Tuzu Kurular – (2001) * Beşik Kertmesi – (2002) * Sahra – (2004) * Zeynep – (2005) * Gece Gündüz (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1855882|Ruken Demirer}} * {{Twitter|rukendemirer|Ruken Demirer}} * {{Instagram|rukendemirer}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 19mdkti1jz4im9kv4lsrmrz9nxarhmp 2006310 2006309 2026-05-02T18:43:48Z Kurê Acemî 105128 2006310 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1978|09|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]] , [[Tirkiye]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = *[[Rojda Demîrer]] (xwîşk) *[[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] (kuzen) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Rûken Demîrer'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/793-jinan-li-diji-qirkirina-siyasi-banga-berxwedane-kirin-133079 |sernav=793 jinan li dijî qirkirina siyasî banga berxwedanê kirin |tarîx=2020-01-30 |weşanger=ANF |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-04-13 }}</ref> (bi tirkî: ''Ruken Demirer'' ; jdb. 16ê îlona 1978 li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e .<ref name=":0" /> == Jiyana wê == Rûken Demîrer ku li Enqereyê ji dayik bûye ye bi eslê xwe keçeke kurd a ji hoza Raman ji Amedê ye.<ref name=":0" /> Xwişka wê [[Rojda Demîrer]] a ku 2 sal jê biçûktir e û kuzena wê [[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] jî lîstikvan in. Dema Demîrer 9 salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rojda re dijiya. Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rojda re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "[[Marie-Antoinette]] Chocolate" vekir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.prusahaber.com/ruken-demirer-kimdir-en-kapsamli-ruken-demirer-biyografisi/ |sernav=Ruken Demirer kimdir? Hayatı, Ne İş Yapar, Ailesi ve Biyografisi |malper=prusahaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/kralicenin-cikolata-aski-ilham-verdi-46168 |sernav=Kraliçenin çikolata aşkı ilham verdi! |paşnav=Özaytekin |pêşnav=Merve |malper=posta.com.tv |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-14 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * Zülküf ile Zarife – (2000) * Üvey Baba – 2000 * Şöhret Tutkusu – (2000) * Aşkına Eşkıya – (2001) * Tuzu Kurular – (2001) * Beşik Kertmesi – (2002) * Sahra – (2004) * Zeynep – (2005) * Gece Gündüz (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1855882|Ruken Demirer}} * {{Twitter|rukendemirer|Ruken Demirer}} * {{Instagram|rukendemirer}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] is37q7cyu8tj5887de6qdkiomsiviy7 2006311 2006310 2026-05-02T18:44:12Z Kurê Acemî 105128 2006311 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1978|09|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]], [[Tirkiye]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = *[[Rojda Demîrer]] (xwîşk) *[[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] (kuzen) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Rûken Demîrer'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/793-jinan-li-diji-qirkirina-siyasi-banga-berxwedane-kirin-133079 |sernav=793 jinan li dijî qirkirina siyasî banga berxwedanê kirin |tarîx=2020-01-30 |weşanger=ANF |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-04-13 }}</ref> (bi tirkî: ''Ruken Demirer'' ; jdb. 16ê îlona 1978 li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e .<ref name=":0" /> == Jiyana wê == Rûken Demîrer ku li Enqereyê ji dayik bûye ye bi eslê xwe keçeke kurd a ji hoza Raman ji Amedê ye.<ref name=":0" /> Xwişka wê [[Rojda Demîrer]] a ku 2 sal jê biçûktir e û kuzena wê [[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] jî lîstikvan in. Dema Demîrer 9 salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rojda re dijiya. Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rojda re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "[[Marie-Antoinette]] Chocolate" vekir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.prusahaber.com/ruken-demirer-kimdir-en-kapsamli-ruken-demirer-biyografisi/ |sernav=Ruken Demirer kimdir? Hayatı, Ne İş Yapar, Ailesi ve Biyografisi |malper=prusahaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/kralicenin-cikolata-aski-ilham-verdi-46168 |sernav=Kraliçenin çikolata aşkı ilham verdi! |paşnav=Özaytekin |pêşnav=Merve |malper=posta.com.tv |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-14 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * Zülküf ile Zarife – (2000) * Üvey Baba – 2000 * Şöhret Tutkusu – (2000) * Aşkına Eşkıya – (2001) * Tuzu Kurular – (2001) * Beşik Kertmesi – (2002) * Sahra – (2004) * Zeynep – (2005) * Gece Gündüz (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1855882|Ruken Demirer}} * {{Twitter|rukendemirer|Ruken Demirer}} * {{Instagram|rukendemirer}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] nmc29o3gwew1ulk00l6xjckkbqxb9x1 2006312 2006311 2026-05-02T18:44:23Z Kurê Acemî 105128 2006312 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1978|09|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]], [[Tirkiye]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = *[[Rojda Demîrer]] (xwîşk) *[[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] (kuzen) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Rûken Demîrer'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/793-jinan-li-diji-qirkirina-siyasi-banga-berxwedane-kirin-133079 |sernav=793 jinan li dijî qirkirina siyasî banga berxwedanê kirin |tarîx=2020-01-30 |weşanger=ANF |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-04-13 }}</ref> (bi tirkî: ''Ruken Demirer'' ; jdb. 16ê îlona 1978 li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e .<ref name=":0" /> == Jiyana wê == Rûken Demîrer ku li Enqereyê ji dayik bûye ye bi eslê xwe keçeke kurd a ji hoza Raman ji Amedê ye.<ref name=":0" /> Xwişka wê [[Rojda Demîrer]] a ku 2 sal jê biçûktir e û kuzena wê [[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] jî lîstikvan in. Dema Demîrer 9 salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rojda re dijiya. Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rojda re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "[[Marie-Antoinette]] Chocolate" vekir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.prusahaber.com/ruken-demirer-kimdir-en-kapsamli-ruken-demirer-biyografisi/ |sernav=Ruken Demirer kimdir? Hayatı, Ne İş Yapar, Ailesi ve Biyografisi |malper=prusahaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/kralicenin-cikolata-aski-ilham-verdi-46168 |sernav=Kraliçenin çikolata aşkı ilham verdi! |paşnav=Özaytekin |pêşnav=Merve |malper=posta.com.tv |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-14 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * Zülküf ile Zarife – (2000) * Üvey Baba – 2000 * Şöhret Tutkusu – (2000) * Aşkına Eşkıya – (2001) * Tuzu Kurular – (2001) * Beşik Kertmesi – (2002) * Sahra – (2004) * Zeynep – (2005) * Gece Gündüz (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1855882|Ruken Demirer}} * {{Twitter|rukendemirer|Ruken Demirer}} * {{Instagram|rukendemirer}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] hlwdiaqzo98soib985xlpkv13g4cu0y 2006460 2006312 2026-05-03T01:48:23Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2006460 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1978|09|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]], [[Tirkiye]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = *[[Rojda Demîrer]] (xwîşk) *[[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] (kuzen) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Rûken Demîrer'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/793-jinan-li-diji-qirkirina-siyasi-banga-berxwedane-kirin-133079 |sernav=793 jinan li dijî qirkirina siyasî banga berxwedanê kirin |tarîx=2020-01-30 |weşanger=ANF |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-04-13 }}</ref> (bi tirkî: ''Ruken Demirer'' ; jdb. 16ê îlona 1978 li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e.<ref name=":0" /> == Jiyana wê == Rûken Demîrer ku li Enqereyê ji dayik bûye ye bi eslê xwe keçeke kurd a ji hoza Raman ji Amedê ye.<ref name=":0" /> Xwişka wê [[Rojda Demîrer]] a ku 2 sal jê biçûktir e û kuzena wê [[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] jî lîstikvan in. Dema Demîrer 9 salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rojda re dijiya. Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rojda re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "[[Marie-Antoinette]] Chocolate" vekir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.prusahaber.com/ruken-demirer-kimdir-en-kapsamli-ruken-demirer-biyografisi/ |sernav=Ruken Demirer kimdir? Hayatı, Ne İş Yapar, Ailesi ve Biyografisi |malper=prusahaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/kralicenin-cikolata-aski-ilham-verdi-46168 |sernav=Kraliçenin çikolata aşkı ilham verdi! |paşnav=Özaytekin |pêşnav=Merve |malper=posta.com.tv |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-14 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * Zülküf ile Zarife – (2000) * Üvey Baba – 2000 * Şöhret Tutkusu – (2000) * Aşkına Eşkıya – (2001) * Tuzu Kurular – (2001) * Beşik Kertmesi – (2002) * Sahra – (2004) * Zeynep – (2005) * Gece Gündüz (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1855882|Ruken Demirer}} * {{Twitter|rukendemirer|Ruken Demirer}} * {{Instagram|rukendemirer}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 13eglq6s8670nx4kw8omfsnxdzanfkf 2006461 2006460 2026-05-03T01:48:40Z Kurê Acemî 105128 /* */ 2006461 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov | çînaser = sînema | nav = | navê_rastî = <!-- navê bi zimanê zikmakî --> | zimanê_navê_rastî = | wêne = | sernavê_wêne = | mezinahiya_wêne = | navê_din = | navê_jidayikbûnê = | roja_jidayikbûnê = {{Roja bûyînê û temen|1978|09|16}} | cihê_jidayikbûnê = [[Enqere]], [[Tirkiye]] | roja_mirinê = | cihê_mirinê = | sedema_mirinê = | cihê_goristanê = | koordînatên_cihê_goristanê = | perwerde = | esil = [[Kurd]] | hevwelatî = | pîşe = | sedema_navdarbûnê = | televîzyon = <!-- bernameyên navdêr yên pêşkêş kiriye --> | salên_çalak = | xebatên_navdar = <!-- Dewsa |xebat= tê bikaranîn, ji bo fîlm/rêzefîlm hwd --> | sermiyana_net = | hevjîn = | partner = | zarok = | dê = | bav = | xizm = *[[Rojda Demîrer]] (xwîşk) *[[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] (kuzen) | xelat = | malper = | şanenav = | mezinahiya_şanenavê = | modul = | modul2 = }} '''Rûken Demîrer'''<ref>{{Jêder-malper |url=https://anfkurdi.com/jin/793-jinan-li-diji-qirkirina-siyasi-banga-berxwedane-kirin-133079 |sernav=793 jinan li dijî qirkirina siyasî banga berxwedanê kirin |tarîx=2020-01-30 |weşanger=ANF |ziman=ku |roja-gihiştinê=2023-04-13 }}</ref> (bi tirkî: ''Ruken Demirer''; jdb. 16ê îlona 1978 li Enqere, Tirkiye) lîstikvaneke kurd e.<ref name=":0" /> == Jiyana wê == Rûken Demîrer ku li Enqereyê ji dayik bûye ye bi eslê xwe keçeke kurd a ji hoza Raman ji Amedê ye.<ref name=":0" /> Xwişka wê [[Rojda Demîrer]] a ku 2 sal jê biçûktir e û kuzena wê [[Belçim Bilgin Erdoğan|Belçim Bilgin]] jî lîstikvan in. Dema Demîrer 9 salî bû bavê wê ji ber şêrpenceyê mir. Ew bi diya û xwe û Rojda re dijiya. Herî dawî li taxa Nişantaşi ya Stembolê bi xwişka xwe Rojda re ji bo firoşgeheke çîkolateyê bi navê keybanûya fransî "[[Marie-Antoinette]] Chocolate" vekir.<ref name=":0">{{Jêder-malper |url=https://www.prusahaber.com/ruken-demirer-kimdir-en-kapsamli-ruken-demirer-biyografisi/ |sernav=Ruken Demirer kimdir? Hayatı, Ne İş Yapar, Ailesi ve Biyografisi |malper=prusahaber.com |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-05 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.posta.com.tr/magazin/pazar-postasi/kralicenin-cikolata-aski-ilham-verdi-46168 |sernav=Kraliçenin çikolata aşkı ilham verdi! |paşnav=Özaytekin |pêşnav=Merve |malper=posta.com.tv |ziman=tr |roja-gihiştinê=2023-04-14 }}</ref> == Fîlmnîgarî == * Zülküf ile Zarife – (2000) * Üvey Baba – 2000 * Şöhret Tutkusu – (2000) * Aşkına Eşkıya – (2001) * Tuzu Kurular – (2001) * Beşik Kertmesi – (2002) * Sahra – (2004) * Zeynep – (2005) * Gece Gündüz (2008) == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{IMDb name|1855882|Ruken Demirer}} * {{Twitter|rukendemirer|Ruken Demirer}} * {{Instagram|rukendemirer}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Aktrîsên kurd]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] tn96ajzpty80t51z3ocb4i5j0lzpcny 0 138610 2006332 1830813 2026-05-02T20:52:37Z Avestaboy 34898 2006332 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = }} '''Eyser Qasim Mihammed''' (jdb. 1ê îlona sala 2002an li [[Dihok]], [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]]ê), futbolvanekî kurd e ku di [[Dalkurd FF]] de dilîze. == Futbola wî == Eyser Qasim, li tîrmeha 2019an, li gel hilbijardên lawan ên herêma Kurdistanê beşdarî kir li Cama cîhanî ya herêman li neruyc û du gol tomarkirin û gehişte yarya berî dûmahîkê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/sports/170620235 |sernav=ئەیسەر قاسم بۆ رووداو: لە دالکورد دڵخۆشم و دەمەوێت زیاتر پێشبکەوم |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kooora.com/?n=1248056 |sernav=أيسر قاسم في حوار لكووورة: الدوري السويدي بوابة الانتقال لدوريات أوروبا الكبرى |tarîx=2023-06-15 |malper=كووورة |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yariga.net/105715/ |sernav=ئەیسەر قاسم: هاوار مەلا محەمەد باشترین یاریزانی کوردە |paşnav=Yariga.Net |tarîx=2023-06-18 |malper=Yariga یاریگانێت |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> == Yane == * Yaneya Zêrvanî 2015-2018 * Yaneya Hendirên 2019-2020 * Yaneya [[Zakho FC|Zakho]] 2020-2021 * Yaneya [[Dalkurd FF|Dalkurd]] 2022-2023 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Instagram|Aysar_Qasim}} * [https://int.soccerway.com/players/aysar-qasim-qasim-mohammed/863391/ Aysar Qasim Mohammad] - Soccerway {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dalkurd FF]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2002]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] jqsubj9i2bn9p2re1ygp3bbjja0i7dz 2006413 2006332 2026-05-02T22:32:48Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2006413 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = }} '''Eyser Qasim Mihammed''' (jdb. 1ê îlona sala 2002an li [[Dihok]], [[Herêma Kurdistanê]], [[Iraq]]ê), futbolvanekî kurd e ku di [[Dalkurd FF]] de dilîze. == Futbola wî == Eyser Qasim, li tîrmeha 2019an, li gel hilbijardên lawan ên herêma Kurdistanê beşdarî kir li Cama cîhanî ya herêman li neruyc û du gol tomarkirin û gehişte yarya berî dûmahîkê.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/sorani/sports/170620235 |sernav=ئەیسەر قاسم بۆ رووداو: لە دالکورد دڵخۆشم و دەمەوێت زیاتر پێشبکەوم |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://www.kooora.com/?n=1248056 |sernav=أيسر قاسم في حوار لكووورة: الدوري السويدي بوابة الانتقال لدوريات أوروبا الكبرى |tarîx=2023-06-15 |malper=كووورة |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref><ref>{{Jêder-malper |url=https://yariga.net/105715/ |sernav=ئەیسەر قاسم: هاوار مەلا محەمەد باشترین یاریزانی کوردە |paşnav=Yariga.Net |tarîx=2023-06-18 |malper=Yariga یاریگانێت |roja-gihiştinê=2023-06-18 }}</ref> == Yane == * Yaneya Zêrvanî 2015-2018 * Yaneya Hendirên 2019-2020 * Yaneya [[Zakho FC|Zakho]] 2020-2021 * Yaneya [[Dalkurd FF|Dalkurd]] 2022-2023 == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Instagram|Aysar_Qasim}} * [https://int.soccerway.com/players/aysar-qasim-qasim-mohammed/863391/ Aysar Qasim Mohammad] - Soccerway {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Dalkurd FF]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2002]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 2dkm2fxolx04dcmerbmcmrialvuhkmp 0 139180 2006327 1844102 2026-05-02T20:49:57Z Avestaboy 34898 2006327 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Deniz Naki''' (jdb. [[9ê tîrmehê|9'ê tîrmehê]] [[1989]], [[Düren]], [[Almanya]]), Lîstikvanê futbolê yê profesyonel ê berê yê [[Kurd]]-[[Almanya|Alman]]. SV Kurdistan yek ji tîmên Lîga 6emîn Düren. Li kirasê hejmara 21 li xwe dike. == Jiyan û kariyer == Naki, di 9ê tîrmeha 1989an an de li bajarê [[Düren]] ê [[Almanya]]yê di malbateke kurdên [[Elewîtî|elewî]] de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ye. === Bayer Levenkusen === Wî dest bi kariyera xwe ya futbolê li FC Düren 77, yek ji tîmên bajarê ku lê ji dayik bû, kir. Di vê serdemê de, ew li kursên futbolê yên ku ji hêla Federasyona Alman ve têne organîze kirin de perwerde bû. Ji 1996 heta 2003, ew di tîma ciwanan a FC Düren-Niederau de bû. Di sala 2003 de derbasî Bayer 04 Leverkusen bû. Di sezona 2007-08 de dest bi lîstika tîma Leverkusen U-19 kir. Li vir, wî di lîga U-19 de di 4 pêşbirkan de 2 gol avêt û Kûpaya Ciwanan a DFB 2008 qezenc kir. Nakî di maça fînalê de jî gol avêt û 3-0 bi ser ket. Bi vî awayî di demeke kurt de derbasî tîma Bayer 04 Leverkusen bû. Tîma ku di lîga 4emîn a Almanyayê ya Oberlîga Nordrheinê da dileyîze, di 25 pêşbirkan da 5 gol avêtin û di lîgê da bû duyem. Wî di kariyera xwe de yekem car ji bo DFB-Pokal jî lîst, lê ji hêla tîmê Division 2 SC Paderborn ve hate derxistin. Wî sezona 2008-09 bi tîma Bayer Leverkusen II dest pê kir. Di nîva ewil de di 11 lîstikan de 2 gol avêtin. Di nîvê duyemîn de, ew ji tîmê 2-mîn Bundesliga Rot Weiss Ahlen re hate deyn kirin da ku ezmûnek bidest bixe. Her çend wî di pêşbirkên xwe yên yekem de nekaribû xwe nîşan bide ku paşê di lîstikê de cih bigire jî, wî bi performansa xwe ya di hefteyên dawî de bal kişand. 2. Wî gola xwe ya yekem a Bundesliga li dijî FC St. Lîstikvanê ku di maça ku Pauli de 1-0 têk bir, di 5 hefteyên dawî de bi 4 gol avêtin performansek serkeftî nîşan da. === FC St. Pauli === Di demeke kurt de FC St. Bala Pauli dikişîne, lîstikvanê futbolê peymanek ku dê heya hezîrana 2012an bidome îmze kir û di demek kurt de bû parçeyek domdar a tîmê. st. Pauli di 2ê tebaxa 2009-an de di maça kupayê de ku li dijî FC 1908 Villingen lîst, kirasê xwe yekem car li xwe kir. Lîstikvanê ku di deqîqeya 65emîn de ket lîstikê, di maça ku çû dema zêde de 2 gol avêt û hişt ku tîm derkeve tûra din. Di lîstika xwe ya yekem a lîga de li dijî tîmê xwe yê berê Rot Weiss Ahlen lîst, Naki yek alîkar bû. Di maça lîga duyem de, wî gola xwe ya yekem li hember Alemannia Aachen tomar kir. Naki yê ku di lîstika 5ê mijdara 2009an de di lîstika li derve ya li hemberî Hansa Rostock de di deqîqeya 84-an de 2-0 pêş ketibû tîma xwe, ji bo temaşevanên Rostock ên ku li dijî wî sirûdên nijadperestî digotin, tevgerek qirikê kir. Piştî vê maçê Naki 3 maç ji pêşbirkan hat qedexekirin û ji ber ku ji bo hin saziyên xêrxwaziyê bexş kir jî hat cezakirin. Naki yê ku di sezonê de 30 maç lîst û bi 7 gol û 8 asîstanan sezon girt. st. Pauli ji bo Bundesliga wekî duyemîn lîga lîga derbas bû. Wî yekem Bundesliga li dijî SC Freiburg di 21 Tebax 2010 de kir. Lêbelê, serpêhatiya Bundesliga ya Naki baş derbas nebû. Di 20 lîstikan de lîstin, Naki tenê karîbû yek gol li hember VfL Wolfsburg biavêje. Tîma ku zû ji kûpayê hat derxistin, di Bundeslîgayê de wekî ya dawîn vegeriya Bundeslîgaya 2yemîn. Di werzê de carekê di tîma duyem a di lîga pêncem de dilîze, lê ji ber birîndarbûnê nekarî lîstikê bidomîne. Lîstikvanê futbolê yê ku di destpêka sezona pêş de bi birîndarî têkoşiya, meha cotmehê bi golekê vegeriya qadan. Wî demsal bi çar gol û çar asîstan bi dawî kir. === SC Paderborn === Di dawiya paceya veguheztina demsala 2012-13 de, ew hate veguheztin SC Paderborn 07, ku di Bundesliga 2nd de dilîst. Wî gola xwe ya yekem li hember tîmê xwe yê berê FC St. Pauli di maça ku hefteya pêş de li hember 1. FC Union Berlin hat lîstin de gola serkeftinê avêt. Dûv re, lîstikvanê futbolê, ku dem bi dem di 11 yekem de xuya bû, nekarî bi golekê re hevdîtin bike. Di maça ku di 28ê nîsana 2013an de bi VfR Aalen re hat lîstin de, lîstikvanê futbolê yê ku di deqîqeya 78emîn de dev ji lîstikê berda, ji ber ku di deqîqeya 90emîn de ji hakemê re tevdigere, li kursiyê qerta sor hat nîşandan. Lîstika dawî ya Nakî li hember Paderbornê ku di du lîstikan de hatibû sekinû. === Gençlerbirliği === Di dawiya paceya veguheztina demsala 2012-13 de, ew hate veguheztin SC Paderborn 07, ku di Bundesliga 2nd de dilîst. Wî gola xwe ya yekem li hember tîmê xwe yê berê FC St. Pauli di maça ku hefteya pêş de li hember 1. FC Union Berlin hat lîstin de gola serkeftinê avêt. Dûv re, lîstikvanê futbolê, ku dem bi dem di 11 yekem de xuya bû, nekarî bi golekê re hevdîtin bike. Di maça ku di 28ê nîsana 2013an de bi VfR Aalen re hat lîstin de, lîstikvanê futbolê yê ku di deqîqeya 78emîn de dev ji lîstikê berda, ji ber ku di deqîqeya 90emîn de ji hakemê re tevdigere, li kursiyê qerta sor hat nîşandan. Lîstika dawî ya Nakî li hember Paderbornê ku di du lîstikan de hatibû sekinandin ev maç bû. === [[Amedspor]] === Piştî ku ji Gençlerbirliği derket, tîma wî ya berê FC St. Tevî ku navê Pauli tê gotin jî, klûba Alman îdiayên ku dibêjin Nakî dê vegere klûbê derewand. Futbolîstê ku heta dawiya sezonê bê klûb berdewam kir, bi erênî bersiv da pêşniyara [[Amed]] a ku di sezona 2015-16an de di Lîga 2yemîn a TFFyê da beşdar bû, biryar da ku li Tirkiyeyê bimîne. Ew piştî demeke dirêj bi maça ku bi Bucasporê re di 6ê Îlona 2015an de lîst, vegeriya futbolê. Di Kûpaya Tirkiyeyê de gola xwe ya yekem li hemberî Elaziğsporê avêt. Bi vê gola ku di dema zêde de hat avêtin Amed Sportîf karî di koman de bimîne. Nakî di hemû maçên qonaxa komê de lîst û gol avêt. Nakî yek ji gol avêt, tîma ku di 16 dawîn de mabû Bursasporê 2-1 têk bir. Di Sibata 2016an de ji ber daxuyaniyên ku piştî vê maçê li ser medyaya civakî dabû, bi hincetên "daxuyaniyên ne sporê" û "cudakarî û propagandaya îdeolojîk" ji Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê 12 maç hatin qedexekirin. Ji ber vê yekê tîmê nekarî di çaryek fînala Kupaya Tirkiyeyê ya ku di dîroka xwe da serkeftina herî girîng e bilîze. '''[[SV. Kurdistan]]''' Nakî ku di sala 2021’an de hat girtin û di 9’ê gulana 2023’an de hat berdan, Di 14ê îlona 2023-an de, Düren ji Lîga 6-an derbasî SV bû. Ew veguhestin Kurdistanê. Wî maça xwe ya yekem di 17ê Îlonê de lîst. == Jiyana kesane == '''<big>Kariyera Tîma Neteweyî</big>''' Nakî li Almanyayê di astên cuda de kirasê neteweyî li xwe kir. Di sala 2008an de di Şampiyoniya Futbolê ya Di bin-19 salî ya Ewropayê de di tîma neteweyî ya Almanyayê de cih girt. Nakî di 4 ji 5 maçan de lîst, di maça fînalê de bi Îtalyayê re lîst û asîstek çêkir. Almanya bi encama 3-1 ji hevrikê xwe bû şampiyona Ewropayê. Di dawiyê de, wî ji bo tîma neteweyî ya futbolê ya Almanya di bin 21 salî de lîst. '''<big>Bûyerên dadwerî û îdarî</big>''' Di Çileya 2018an de Deniz Nakî bang li medyaya civakî kiribû ku beşdarî mitînga ku di 26ê Çile de li bajarê Kolnê yê Almanyayê li dijî Operasyona Çiqlê Zeytûnê ya Hêzên Çekdar ên [[Tirk]] a li dijî Efrînê, Lijneya Disîplînê ya Futbolê ya Profesyonel (PFDK), lîstikvanê Amedsporê hat lidarxistin, bibin. ji ber peyamên ku li ser hesabên xwe yên medyaya civakî parve kiribû 3 sal û 6 meh ji pêşbirkan hat qedexekirin û 273 hezar lîre jî cezayê pere hat birîn. Di çile 2018 de, otomobîla wî li Bundesautobahn 4 li nêzîkî bajarê wî Düren hate xistin. Deniz Naki di Adara 2018’an de ji bo şermezarkirina Operasyona Çiqlê Zeytûnê ya Hêzên Çekdar ên Tirk li ber avahiya [[Neteweyên Yekbûyî]] ya li Cenevreyê dest bi greva birçîbûnê kiribû. Nakî di 26ê tîrmeha 2018an de nameyek belav kiribû û ji Mesut Özil xwestibû ku li dijî nijadperestiya li Tirkiyê bikevin nava tevgerê. Naki di 24ê kanûna pêşîn a 2020an de li ser serlêdana Yekîneya Sûcên Organîze ya Dozgeriya Aachenê bi hinceta ku rêxistineke sûcê organîze ji bo qezenckirin, şantaj û bazirganiya narkotîkê ava kiriye û ji tîrmeha 2020an pê va 5 meh (10 meh ji vir ve) hat girtin. Hezîran 2021) Hat ragihandin ku ew girtî ye. Di 21'ê gulana 2021'an de 10'emîn Daîreya Cezayê Giran a Dadgeha Eyaletê ya Aachenê ragihandibû ku îdianameya doza der barê Nakî de hatiye qebûlkirin, rûniştina dozê wê di 4'ê Hezîrana 2021'an de dest pê bike û bi giştî 39 rojên danişînê heta 3'ê Kanûnê. , 2021. Nakî di îdianameyê de bi 8 sûcên cuda hatin sûcdarkirin; Hat îdiakirin ku 7 ji wan bi rêxistina bi navê Bahoz a ku di Îlona 2017an de hat betalkirin ve girêdayî ne û di van sûcan de şantajên giran ên bi armanca diziyê, hewldana şantajê ya bi armanca diziyê û birîndarkirina giran, bi maddeyên hişbirê re mijûl in. mîqdar, teşwîqkirina îfadeyên derew, astengkirina dadgehê, bê ruxset xwedîkirina çekan û sûcên şewitandinê. Di 9’ê gulana 2023’an de Naki ku ji sala 2021’an û vir ve li Almanyayê girtî ye, li ser biryara berdewamkirina darizandina wî ya li benda darizandinê hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên alman ên mêr]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1989]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] a0c6s0pl2ib0ti3vvpd8aqx3or9bbpd 2006328 2006327 2026-05-02T20:50:19Z Avestaboy 34898 /* Çavkanî */ 2006328 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Deniz Naki''' (jdb. [[9ê tîrmehê|9'ê tîrmehê]] [[1989]], [[Düren]], [[Almanya]]), Lîstikvanê futbolê yê profesyonel ê berê yê [[Kurd]]-[[Almanya|Alman]]. SV Kurdistan yek ji tîmên Lîga 6emîn Düren. Li kirasê hejmara 21 li xwe dike. == Jiyan û kariyer == Naki, di 9ê tîrmeha 1989an an de li bajarê [[Düren]] ê [[Almanya]]yê di malbateke kurdên [[Elewîtî|elewî]] de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ye. === Bayer Levenkusen === Wî dest bi kariyera xwe ya futbolê li FC Düren 77, yek ji tîmên bajarê ku lê ji dayik bû, kir. Di vê serdemê de, ew li kursên futbolê yên ku ji hêla Federasyona Alman ve têne organîze kirin de perwerde bû. Ji 1996 heta 2003, ew di tîma ciwanan a FC Düren-Niederau de bû. Di sala 2003 de derbasî Bayer 04 Leverkusen bû. Di sezona 2007-08 de dest bi lîstika tîma Leverkusen U-19 kir. Li vir, wî di lîga U-19 de di 4 pêşbirkan de 2 gol avêt û Kûpaya Ciwanan a DFB 2008 qezenc kir. Nakî di maça fînalê de jî gol avêt û 3-0 bi ser ket. Bi vî awayî di demeke kurt de derbasî tîma Bayer 04 Leverkusen bû. Tîma ku di lîga 4emîn a Almanyayê ya Oberlîga Nordrheinê da dileyîze, di 25 pêşbirkan da 5 gol avêtin û di lîgê da bû duyem. Wî di kariyera xwe de yekem car ji bo DFB-Pokal jî lîst, lê ji hêla tîmê Division 2 SC Paderborn ve hate derxistin. Wî sezona 2008-09 bi tîma Bayer Leverkusen II dest pê kir. Di nîva ewil de di 11 lîstikan de 2 gol avêtin. Di nîvê duyemîn de, ew ji tîmê 2-mîn Bundesliga Rot Weiss Ahlen re hate deyn kirin da ku ezmûnek bidest bixe. Her çend wî di pêşbirkên xwe yên yekem de nekaribû xwe nîşan bide ku paşê di lîstikê de cih bigire jî, wî bi performansa xwe ya di hefteyên dawî de bal kişand. 2. Wî gola xwe ya yekem a Bundesliga li dijî FC St. Lîstikvanê ku di maça ku Pauli de 1-0 têk bir, di 5 hefteyên dawî de bi 4 gol avêtin performansek serkeftî nîşan da. === FC St. Pauli === Di demeke kurt de FC St. Bala Pauli dikişîne, lîstikvanê futbolê peymanek ku dê heya hezîrana 2012an bidome îmze kir û di demek kurt de bû parçeyek domdar a tîmê. st. Pauli di 2ê tebaxa 2009-an de di maça kupayê de ku li dijî FC 1908 Villingen lîst, kirasê xwe yekem car li xwe kir. Lîstikvanê ku di deqîqeya 65emîn de ket lîstikê, di maça ku çû dema zêde de 2 gol avêt û hişt ku tîm derkeve tûra din. Di lîstika xwe ya yekem a lîga de li dijî tîmê xwe yê berê Rot Weiss Ahlen lîst, Naki yek alîkar bû. Di maça lîga duyem de, wî gola xwe ya yekem li hember Alemannia Aachen tomar kir. Naki yê ku di lîstika 5ê mijdara 2009an de di lîstika li derve ya li hemberî Hansa Rostock de di deqîqeya 84-an de 2-0 pêş ketibû tîma xwe, ji bo temaşevanên Rostock ên ku li dijî wî sirûdên nijadperestî digotin, tevgerek qirikê kir. Piştî vê maçê Naki 3 maç ji pêşbirkan hat qedexekirin û ji ber ku ji bo hin saziyên xêrxwaziyê bexş kir jî hat cezakirin. Naki yê ku di sezonê de 30 maç lîst û bi 7 gol û 8 asîstanan sezon girt. st. Pauli ji bo Bundesliga wekî duyemîn lîga lîga derbas bû. Wî yekem Bundesliga li dijî SC Freiburg di 21 Tebax 2010 de kir. Lêbelê, serpêhatiya Bundesliga ya Naki baş derbas nebû. Di 20 lîstikan de lîstin, Naki tenê karîbû yek gol li hember VfL Wolfsburg biavêje. Tîma ku zû ji kûpayê hat derxistin, di Bundeslîgayê de wekî ya dawîn vegeriya Bundeslîgaya 2yemîn. Di werzê de carekê di tîma duyem a di lîga pêncem de dilîze, lê ji ber birîndarbûnê nekarî lîstikê bidomîne. Lîstikvanê futbolê yê ku di destpêka sezona pêş de bi birîndarî têkoşiya, meha cotmehê bi golekê vegeriya qadan. Wî demsal bi çar gol û çar asîstan bi dawî kir. === SC Paderborn === Di dawiya paceya veguheztina demsala 2012-13 de, ew hate veguheztin SC Paderborn 07, ku di Bundesliga 2nd de dilîst. Wî gola xwe ya yekem li hember tîmê xwe yê berê FC St. Pauli di maça ku hefteya pêş de li hember 1. FC Union Berlin hat lîstin de gola serkeftinê avêt. Dûv re, lîstikvanê futbolê, ku dem bi dem di 11 yekem de xuya bû, nekarî bi golekê re hevdîtin bike. Di maça ku di 28ê nîsana 2013an de bi VfR Aalen re hat lîstin de, lîstikvanê futbolê yê ku di deqîqeya 78emîn de dev ji lîstikê berda, ji ber ku di deqîqeya 90emîn de ji hakemê re tevdigere, li kursiyê qerta sor hat nîşandan. Lîstika dawî ya Nakî li hember Paderbornê ku di du lîstikan de hatibû sekinû. === Gençlerbirliği === Di dawiya paceya veguheztina demsala 2012-13 de, ew hate veguheztin SC Paderborn 07, ku di Bundesliga 2nd de dilîst. Wî gola xwe ya yekem li hember tîmê xwe yê berê FC St. Pauli di maça ku hefteya pêş de li hember 1. FC Union Berlin hat lîstin de gola serkeftinê avêt. Dûv re, lîstikvanê futbolê, ku dem bi dem di 11 yekem de xuya bû, nekarî bi golekê re hevdîtin bike. Di maça ku di 28ê nîsana 2013an de bi VfR Aalen re hat lîstin de, lîstikvanê futbolê yê ku di deqîqeya 78emîn de dev ji lîstikê berda, ji ber ku di deqîqeya 90emîn de ji hakemê re tevdigere, li kursiyê qerta sor hat nîşandan. Lîstika dawî ya Nakî li hember Paderbornê ku di du lîstikan de hatibû sekinandin ev maç bû. === [[Amedspor]] === Piştî ku ji Gençlerbirliği derket, tîma wî ya berê FC St. Tevî ku navê Pauli tê gotin jî, klûba Alman îdiayên ku dibêjin Nakî dê vegere klûbê derewand. Futbolîstê ku heta dawiya sezonê bê klûb berdewam kir, bi erênî bersiv da pêşniyara [[Amed]] a ku di sezona 2015-16an de di Lîga 2yemîn a TFFyê da beşdar bû, biryar da ku li Tirkiyeyê bimîne. Ew piştî demeke dirêj bi maça ku bi Bucasporê re di 6ê Îlona 2015an de lîst, vegeriya futbolê. Di Kûpaya Tirkiyeyê de gola xwe ya yekem li hemberî Elaziğsporê avêt. Bi vê gola ku di dema zêde de hat avêtin Amed Sportîf karî di koman de bimîne. Nakî di hemû maçên qonaxa komê de lîst û gol avêt. Nakî yek ji gol avêt, tîma ku di 16 dawîn de mabû Bursasporê 2-1 têk bir. Di Sibata 2016an de ji ber daxuyaniyên ku piştî vê maçê li ser medyaya civakî dabû, bi hincetên "daxuyaniyên ne sporê" û "cudakarî û propagandaya îdeolojîk" ji Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê 12 maç hatin qedexekirin. Ji ber vê yekê tîmê nekarî di çaryek fînala Kupaya Tirkiyeyê ya ku di dîroka xwe da serkeftina herî girîng e bilîze. '''[[SV. Kurdistan]]''' Nakî ku di sala 2021’an de hat girtin û di 9’ê gulana 2023’an de hat berdan, Di 14ê îlona 2023-an de, Düren ji Lîga 6-an derbasî SV bû. Ew veguhestin Kurdistanê. Wî maça xwe ya yekem di 17ê Îlonê de lîst. == Jiyana kesane == '''<big>Kariyera Tîma Neteweyî</big>''' Nakî li Almanyayê di astên cuda de kirasê neteweyî li xwe kir. Di sala 2008an de di Şampiyoniya Futbolê ya Di bin-19 salî ya Ewropayê de di tîma neteweyî ya Almanyayê de cih girt. Nakî di 4 ji 5 maçan de lîst, di maça fînalê de bi Îtalyayê re lîst û asîstek çêkir. Almanya bi encama 3-1 ji hevrikê xwe bû şampiyona Ewropayê. Di dawiyê de, wî ji bo tîma neteweyî ya futbolê ya Almanya di bin 21 salî de lîst. '''<big>Bûyerên dadwerî û îdarî</big>''' Di Çileya 2018an de Deniz Nakî bang li medyaya civakî kiribû ku beşdarî mitînga ku di 26ê Çile de li bajarê Kolnê yê Almanyayê li dijî Operasyona Çiqlê Zeytûnê ya Hêzên Çekdar ên [[Tirk]] a li dijî Efrînê, Lijneya Disîplînê ya Futbolê ya Profesyonel (PFDK), lîstikvanê Amedsporê hat lidarxistin, bibin. ji ber peyamên ku li ser hesabên xwe yên medyaya civakî parve kiribû 3 sal û 6 meh ji pêşbirkan hat qedexekirin û 273 hezar lîre jî cezayê pere hat birîn. Di çile 2018 de, otomobîla wî li Bundesautobahn 4 li nêzîkî bajarê wî Düren hate xistin. Deniz Naki di Adara 2018’an de ji bo şermezarkirina Operasyona Çiqlê Zeytûnê ya Hêzên Çekdar ên Tirk li ber avahiya [[Neteweyên Yekbûyî]] ya li Cenevreyê dest bi greva birçîbûnê kiribû. Nakî di 26ê tîrmeha 2018an de nameyek belav kiribû û ji Mesut Özil xwestibû ku li dijî nijadperestiya li Tirkiyê bikevin nava tevgerê. Naki di 24ê kanûna pêşîn a 2020an de li ser serlêdana Yekîneya Sûcên Organîze ya Dozgeriya Aachenê bi hinceta ku rêxistineke sûcê organîze ji bo qezenckirin, şantaj û bazirganiya narkotîkê ava kiriye û ji tîrmeha 2020an pê va 5 meh (10 meh ji vir ve) hat girtin. Hezîran 2021) Hat ragihandin ku ew girtî ye. Di 21'ê gulana 2021'an de 10'emîn Daîreya Cezayê Giran a Dadgeha Eyaletê ya Aachenê ragihandibû ku îdianameya doza der barê Nakî de hatiye qebûlkirin, rûniştina dozê wê di 4'ê Hezîrana 2021'an de dest pê bike û bi giştî 39 rojên danişînê heta 3'ê Kanûnê. , 2021. Nakî di îdianameyê de bi 8 sûcên cuda hatin sûcdarkirin; Hat îdiakirin ku 7 ji wan bi rêxistina bi navê Bahoz a ku di Îlona 2017an de hat betalkirin ve girêdayî ne û di van sûcan de şantajên giran ên bi armanca diziyê, hewldana şantajê ya bi armanca diziyê û birîndarkirina giran, bi maddeyên hişbirê re mijûl in. mîqdar, teşwîqkirina îfadeyên derew, astengkirina dadgehê, bê ruxset xwedîkirina çekan û sûcên şewitandinê. Di 9’ê gulana 2023’an de Naki ku ji sala 2021’an û vir ve li Almanyayê girtî ye, li ser biryara berdewamkirina darizandina wî ya li benda darizandinê hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên alman]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1989]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] m2m6higocnojzmch3y6jb3n74r8nrqm 2006371 2006328 2026-05-02T21:58:40Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006371 wikitext text/x-wiki {{Bêçavkanî|tarîx=nîsan 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Deniz Naki''' (jdb. [[9ê tîrmehê|9'ê tîrmehê]] [[1989]], [[Düren]], [[Almanya]]), Lîstikvanê futbolê yê profesyonel ê berê yê [[Kurd]]-[[Almanya|Alman]]. SV Kurdistan yek ji tîmên Lîga 6emîn Düren. Li kirasê hejmara 21 li xwe dike. == Jiyan û kariyer == Naki, di 9ê tîrmeha 1989an an de li bajarê [[Düren]] ê [[Almanya]]yê di malbateke kurdên [[Elewîtî|elewî]] de hatiye dinê. Bi eslê xwe ji [[Dêrsim (parêzgeh)|Dêrsimê]] ye. === Bayer Levenkusen === Wî dest bi kariyera xwe ya futbolê li FC Düren 77, yek ji tîmên bajarê ku lê ji dayik bû, kir. Di vê serdemê de, ew li kursên futbolê yên ku ji hêla Federasyona Alman ve têne organîze kirin de perwerde bû. Ji 1996 heta 2003, ew di tîma ciwanan a FC Düren-Niederau de bû. Di sala 2003 de derbasî Bayer 04 Leverkusen bû. Di sezona 2007-08 de dest bi lîstika tîma Leverkusen U-19 kir. Li vir, wî di lîga U-19 de di 4 pêşbirkan de 2 gol avêt û Kûpaya Ciwanan a DFB 2008 qezenc kir. Nakî di maça fînalê de jî gol avêt û 3-0 bi ser ket. Bi vî awayî di demeke kurt de derbasî tîma Bayer 04 Leverkusen bû. Tîma ku di lîga 4emîn a Almanyayê ya Oberlîga Nordrheinê da dileyîze, di 25 pêşbirkan da 5 gol avêtin û di lîgê da bû duyem. Wî di kariyera xwe de yekem car ji bo DFB-Pokal jî lîst, lê ji hêla tîmê Division 2 SC Paderborn ve hate derxistin. Wî sezona 2008-09 bi tîma Bayer Leverkusen II dest pê kir. Di nîva ewil de di 11 lîstikan de 2 gol avêtin. Di nîvê duyemîn de, ew ji tîmê 2-mîn Bundesliga Rot Weiss Ahlen re hate deyn kirin da ku ezmûnek bidest bixe. Her çend wî di pêşbirkên xwe yên yekem de nekaribû xwe nîşan bide ku paşê di lîstikê de cih bigire jî, wî bi performansa xwe ya di hefteyên dawî de bal kişand. 2. Wî gola xwe ya yekem a Bundesliga li dijî FC St. Lîstikvanê ku di maça ku Pauli de 1-0 têk bir, di 5 hefteyên dawî de bi 4 gol avêtin performansek serkeftî nîşan da. === FC St. Pauli === Di demeke kurt de FC St. Bala Pauli dikişîne, lîstikvanê futbolê peymanek ku dê heya hezîrana 2012an bidome îmze kir û di demek kurt de bû parçeyek domdar a tîmê. st. Pauli di 2ê tebaxa 2009-an de di maça kupayê de ku li dijî FC 1908 Villingen lîst, kirasê xwe yekem car li xwe kir. Lîstikvanê ku di deqîqeya 65emîn de ket lîstikê, di maça ku çû dema zêde de 2 gol avêt û hişt ku tîm derkeve tûra din. Di lîstika xwe ya yekem a lîga de li dijî tîmê xwe yê berê Rot Weiss Ahlen lîst, Naki yek alîkar bû. Di maça lîga duyem de, wî gola xwe ya yekem li hember Alemannia Aachen tomar kir. Naki yê ku di lîstika 5ê mijdara 2009an de di lîstika li derve ya li hemberî Hansa Rostock de di deqîqeya 84-an de 2-0 pêş ketibû tîma xwe, ji bo temaşevanên Rostock ên ku li dijî wî sirûdên nijadperestî digotin, tevgerek qirikê kir. Piştî vê maçê Naki 3 maç ji pêşbirkan hat qedexekirin û ji ber ku ji bo hin saziyên xêrxwaziyê bexş kir jî hat cezakirin. Naki yê ku di sezonê de 30 maç lîst û bi 7 gol û 8 asîstanan sezon girt. st. Pauli ji bo Bundesliga wekî duyemîn lîga lîga derbas bû. Wî yekem Bundesliga li dijî SC Freiburg di 21 Tebax 2010 de kir. Lêbelê, serpêhatiya Bundesliga ya Naki baş derbas nebû. Di 20 lîstikan de lîstin, Naki tenê karîbû yek gol li hember VfL Wolfsburg biavêje. Tîma ku zû ji kûpayê hat derxistin, di Bundeslîgayê de wekî ya dawîn vegeriya Bundeslîgaya 2yemîn. Di werzê de carekê di tîma duyem a di lîga pêncem de dilîze, lê ji ber birîndarbûnê nekarî lîstikê bidomîne. Lîstikvanê futbolê yê ku di destpêka sezona pêş de bi birîndarî têkoşiya, meha cotmehê bi golekê vegeriya qadan. Wî demsal bi çar gol û çar asîstan bi dawî kir. === SC Paderborn === Di dawiya paceya veguheztina demsala 2012-13 de, ew hate veguheztin SC Paderborn 07, ku di Bundesliga 2nd de dilîst. Wî gola xwe ya yekem li hember tîmê xwe yê berê FC St. Pauli di maça ku hefteya pêş de li hember 1. FC Union Berlin hat lîstin de gola serkeftinê avêt. Dûv re, lîstikvanê futbolê, ku dem bi dem di 11 yekem de xuya bû, nekarî bi golekê re hevdîtin bike. Di maça ku di 28ê nîsana 2013an de bi VfR Aalen re hat lîstin de, lîstikvanê futbolê yê ku di deqîqeya 78emîn de dev ji lîstikê berda, ji ber ku di deqîqeya 90emîn de ji hakemê re tevdigere, li kursiyê qerta sor hat nîşandan. Lîstika dawî ya Nakî li hember Paderbornê ku di du lîstikan de hatibû sekinû. === Gençlerbirliği === Di dawiya paceya veguheztina demsala 2012-13 de, ew hate veguheztin SC Paderborn 07, ku di Bundesliga 2nd de dilîst. Wî gola xwe ya yekem li hember tîmê xwe yê berê FC St. Pauli di maça ku hefteya pêş de li hember 1. FC Union Berlin hat lîstin de gola serkeftinê avêt. Dûv re, lîstikvanê futbolê, ku dem bi dem di 11 yekem de xuya bû, nekarî bi golekê re hevdîtin bike. Di maça ku di 28ê nîsana 2013an de bi VfR Aalen re hat lîstin de, lîstikvanê futbolê yê ku di deqîqeya 78emîn de dev ji lîstikê berda, ji ber ku di deqîqeya 90emîn de ji hakemê re tevdigere, li kursiyê qerta sor hat nîşandan. Lîstika dawî ya Nakî li hember Paderbornê ku di du lîstikan de hatibû sekinandin ev maç bû. === [[Amedspor]] === Piştî ku ji Gençlerbirliği derket, tîma wî ya berê FC St. Tevî ku navê Pauli tê gotin jî, klûba Alman îdiayên ku dibêjin Nakî dê vegere klûbê derewand. Futbolîstê ku heta dawiya sezonê bê klûb berdewam kir, bi erênî bersiv da pêşniyara [[Amed]] a ku di sezona 2015-16an de di Lîga 2yemîn a TFFyê da beşdar bû, biryar da ku li Tirkiyeyê bimîne. Ew piştî demeke dirêj bi maça ku bi Bucasporê re di 6ê Îlona 2015an de lîst, vegeriya futbolê. Di Kûpaya Tirkiyeyê de gola xwe ya yekem li hemberî Elaziğsporê avêt. Bi vê gola ku di dema zêde de hat avêtin Amed Sportîf karî di koman de bimîne. Nakî di hemû maçên qonaxa komê de lîst û gol avêt. Nakî yek ji gol avêt, tîma ku di 16 dawîn de mabû Bursasporê 2-1 têk bir. Di Sibata 2016an de ji ber daxuyaniyên ku piştî vê maçê li ser medyaya civakî dabû, bi hincetên "daxuyaniyên ne sporê" û "cudakarî û propagandaya îdeolojîk" ji Federasyona Futbolê ya Tirkiyeyê 12 maç hatin qedexekirin. Ji ber vê yekê tîmê nekarî di çaryek fînala Kupaya Tirkiyeyê ya ku di dîroka xwe da serkeftina herî girîng e bilîze. '''[[SV. Kurdistan]]''' Nakî ku di sala 2021’an de hat girtin û di 9’ê gulana 2023’an de hat berdan, Di 14ê îlona 2023-an de, Düren ji Lîga 6-an derbasî SV bû. Ew veguhestin Kurdistanê. Wî maça xwe ya yekem di 17ê Îlonê de lîst. == Jiyana kesane == '''<big>Kariyera Tîma Neteweyî</big>''' Nakî li Almanyayê di astên cuda de kirasê neteweyî li xwe kir. Di sala 2008an de di Şampiyoniya Futbolê ya Di bin-19 salî ya Ewropayê de di tîma neteweyî ya Almanyayê de cih girt. Nakî di 4 ji 5 maçan de lîst, di maça fînalê de bi Îtalyayê re lîst û asîstek çêkir. Almanya bi encama 3-1 ji hevrikê xwe bû şampiyona Ewropayê. Di dawiyê de, wî ji bo tîma neteweyî ya futbolê ya Almanya di bin 21 salî de lîst. '''<big>Bûyerên dadwerî û îdarî</big>''' Di Çileya 2018an de Deniz Nakî bang li medyaya civakî kiribû ku beşdarî mitînga ku di 26ê Çile de li bajarê Kolnê yê Almanyayê li dijî Operasyona Çiqlê Zeytûnê ya Hêzên Çekdar ên [[Tirk]] a li dijî Efrînê, Lijneya Disîplînê ya Futbolê ya Profesyonel (PFDK), lîstikvanê Amedsporê hat lidarxistin, bibin. ji ber peyamên ku li ser hesabên xwe yên medyaya civakî parve kiribû 3 sal û 6 meh ji pêşbirkan hat qedexekirin û 273 hezar lîre jî cezayê pere hat birîn. Di çile 2018 de, otomobîla wî li Bundesautobahn 4 li nêzîkî bajarê wî Düren hate xistin. Deniz Naki di Adara 2018’an de ji bo şermezarkirina Operasyona Çiqlê Zeytûnê ya Hêzên Çekdar ên Tirk li ber avahiya [[Neteweyên Yekbûyî]] ya li Cenevreyê dest bi greva birçîbûnê kiribû. Nakî di 26ê tîrmeha 2018an de nameyek belav kiribû û ji Mesut Özil xwestibû ku li dijî nijadperestiya li Tirkiyê bikevin nava tevgerê. Naki di 24ê kanûna pêşîn a 2020an de li ser serlêdana Yekîneya Sûcên Organîze ya Dozgeriya Aachenê bi hinceta ku rêxistineke sûcê organîze ji bo qezenckirin, şantaj û bazirganiya narkotîkê ava kiriye û ji tîrmeha 2020an pê va 5 meh (10 meh ji vir ve) hat girtin. Hezîran 2021) Hat ragihandin ku ew girtî ye. Di 21'ê gulana 2021'an de 10'emîn Daîreya Cezayê Giran a Dadgeha Eyaletê ya Aachenê ragihandibû ku îdianameya doza der barê Nakî de hatiye qebûlkirin, rûniştina dozê wê di 4'ê Hezîrana 2021'an de dest pê bike û bi giştî 39 rojên danişînê heta 3'ê Kanûnê. , 2021. Nakî di îdianameyê de bi 8 sûcên cuda hatin sûcdarkirin; Hat îdiakirin ku 7 ji wan bi rêxistina bi navê Bahoz a ku di Îlona 2017an de hat betalkirin ve girêdayî ne û di van sûcan de şantajên giran ên bi armanca diziyê, hewldana şantajê ya bi armanca diziyê û birîndarkirina giran, bi maddeyên hişbirê re mijûl in. mîqdar, teşwîqkirina îfadeyên derew, astengkirina dadgehê, bê ruxset xwedîkirina çekan û sûcên şewitandinê. Di 9’ê gulana 2023’an de Naki ku ji sala 2021’an û vir ve li Almanyayê girtî ye, li ser biryara berdewamkirina darizandina wî ya li benda darizandinê hate berdan. == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên alman]] [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1989]] [[Kategorî:Kurdên elewî]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] r5brgjnv5z0a2wkal0ms98g7prg9npg 0 139643 2006330 1976891 2026-05-02T20:51:34Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2006330 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | wêne = Alireza Beiranvand - 2018 FIFA World Cup (cropped).jpg | esil = [[Kurd]] }} '''Elî Reza Sefer Beyrawend''' ({{bi-fa|علیرضا صفر بیرانوند}}) gogbazekî profesyonel ê kurd e ku di tîma Persepolis û tîma neteweyî ya Îranê de wek golparêz dilîze. Ew wekî yek ji golparêzên herî baş yên asyayî yên hemî deman tê hesibandin. Beyranwend di pêşbirkên şampiyoniya Asyayê ya AFC ya salên [[Kasa Asyayê ya AFC 2015|2015]] û [[Kasa Asyayê ya AFC 2019|2019an]] de û di sala [[Cama Cihanî ya FIFAyê ya 2018ê|2018]] û [[Kasa Cîhanê ya FIFA 2022|2022an]] de jî di Kasa Cîhanî ya FIFAyê de nûnertiya Îranê li asta navneteweyî kir. Di sala 2017an de, Beyranwend bû yekem îranî ku ji bo xelata takekesî di [[Xelatên The Best FIFA Football]] de hate berbijêrkirin. Ew ji sala 2014 heta 2019 çar demsalên li pey hev di lîga pîşeyî ya Kendava Farsê de golparêzê herî baş bû û di sala 2019an de jî wek Gogbazê salê yê Îranê hate hilbijartin. Di sezona 2017-2018 de di 37 lîstikan de bi 23 golan xwar bû duyem golparêzê herî baş ê cîhanê. == Jiyana berî == Beyranwend di malbateke koçer de mezin bûye û bi eslê [[Kurdên Lek|kurdê lek]] e.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/21062018 |sernav=World Cup 2018: Who is Iran’s Kurdish goalkeeper? |malper=[[Rûdaw]] |ziman=en |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190929090546/https://www.rudaw.net/english/middleeast/iran/21062018 |roja-arşîvê=2019-09-29 |roja-gihiştinê=2023-08-07 }}</ref> Ew zarokatiya xwe li parêzgeha Loristanê ya Îranê derbas kiriye .Dema ku malbata wî li nêzîkî Xurremabadê bi cîh bû, ji ber birîna golparêzê tîma xwe, dest bi lîstika futbolê kir, di destpêkê de wek êrîşkar û piştre jî wek golparêz. Lê belê bavê wî lîstina futbolê li wî qedexe kir û Beyranwend neçar ma ku bê pere ber bi Tehranê ve biçe, da ku bikaribe li wir li pey hewesa xwe bibe. Di 16 saliya xwe de tevlî Naft Tehranê bû û di nav tîmên ciwanan de pêş ket. Beyranwend di sala 2010an de di 18 saliya xwe de zewicî, ​​kurekî wî bi navê Teha û keçek bi navê Barana çêbûn.<ref>{{Jêder-malper |url=https://shaboneh.com/%d8%a8%db%8c%d9%88%da%af%d8%b1%d8%a7%d9%81%db%8c-%d8%b9%d9%84%db%8c%d8%b1%d8%b6%d8%a7-%d8%a8%db%8c%d8%b1 |sernav=بیوگرافی علیرضا بیرانوند، دروازه‌بان، و همسرش + عکس خانواده و فرزندش |malper=شبونه |roja-gihiştinê=2023-08-07 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2026 }}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê}} * [https://www.theguardian.com/football/2018/jun/01/alireza-beiranvand-sleeping-rough-world-cup-iran-goalkeeper?CMP=fb_gu Gotara] [[The Guardian|Guardian]] li ser Beyranwend (bi înglîzî) {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Golparêzên kurd]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1992]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] n1hdhqm60lmx0cq2f9x5awkvdvf4ds0 0 140671 2006339 1775139 2026-05-02T21:21:46Z Avestaboy 34898 /* Girêdanên derve */ 2006339 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Serheng Muhsîn''' an jî '''Sarhang Mohsen''' (jdb. 4ê kanûna pêşîn a 1986 li Hewlêr, Başûrê Kurdistan) gogbazekî kurd e. == Jiyana wî == Serheng Muhsîn di 4ê kanûna pêşîn a 1986an de li bajarê Hewlêrê yê Başûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. == Jiyana wî ya werzişê == Ew wek golparêz dilîze û di tîma neteweyî ya futbolê ya Iraqê û Klûba Hewlêrê de lîstiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070518155202/http://www.s21.me|title=Official site }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] nm42s05d55cpnwxxiyu7xwjiifgayau 2006357 2006339 2026-05-02T21:52:36Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir, Binê standard kir.) 2006357 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Serheng Muhsîn''' an jî '''Sarhang Mohsen''' (jdb. 4ê kanûna pêşîn a 1986 li Hewlêr, Başûrê Kurdistan) gogbazekî kurd e. == Jiyana wî == Serheng Muhsîn di 4ê kanûna pêşîn a 1986an de li bajarê Hewlêrê yê Başûrê Kurdistanê ji dayîk bûye. == Jiyana wî ya werzişê == Ew wek golparêz dilîze û di tîma neteweyî ya futbolê ya Iraqê û Klûba Hewlêrê de lîstiye. == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == * {{Webarchive |url=https://web.archive.org/web/20070518155202/http://www.s21.me|title=Official site }} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1986]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê]] [[Kategorî:Kesên ji Hewlêrê (parêzgeh)]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] h5tpyxxq833ir9xtsfxo525yrwjwss2 0 140688 2006319 1746233 2026-05-02T20:38:02Z Avestaboy 34898 2006319 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Güzide Alçu''' (jdb. 5'ê tîrmeha 1997an li Amed , Bakurê Kurdistanê ) gogbazeke kurd e ku niha di Lîga Yekem a Futbolê ya Jinan a Tirkiyeyê de ji bo Amed S.K. dilîze. Ew endama [[Tîma neteweyî ya futbolê ya jinan a bin 19 salî ya Tirkiyeyê]] bû. == Jiyana kesane == Güzide Alçu di 5'ê tîrmeha 1997an de li bajarê Amedê yê Bakurê Kurdistanê di malbateke Kurd de hatiye cîhanê. Piştî ku di sala xwendinê ya 2014/15an de Lîseya Werzişê ya Amedê qedand, ji bo perwerdehiya bedenî û werzişê li Zanîngeha Dîcleyê li Koleja Perwerdeya Bedenî û Werzişê hat tomarkirin. == Kariyera werzişî == === Yane === [[Wêne:GüzideAlçu (5).jpg|thumb|upright|çep|Güzide Alçu ya Amedê S.K. di Lîga Yekem a Jinan a 2018-19 de.]] [[Wêne:BeşiktaşJKvsAmedSK2017-18 (17).jpg|thumb|Güzide Alçu ( kesê ji rastê ya duyem), sertîma Amedê S.K. di maça Lîga Yekem a 2017–18an de li hember Beşiktaş J.Kê]] [[Wêne:GüzideAlçu&GizemGönültaş (1).jpg|thumb|Güzide Alçu (çep) li hember Beşiktaş J.K. di sezona lîga pêşîn a 2017-18 de.]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Güzide Alçu}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] shvs32lk3xhudw7jorl0w6tcb06ge15 2006415 2006319 2026-05-02T22:33:12Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2006415 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Güzide Alçu''' (jdb. 5'ê tîrmeha 1997an li Amed , Bakurê Kurdistanê ) gogbazeke kurd e ku niha di Lîga Yekem a Futbolê ya Jinan a Tirkiyeyê de ji bo Amed S.K. dilîze. Ew endama [[Tîma neteweyî ya futbolê ya jinan a bin 19 salî ya Tirkiyeyê]] bû. == Jiyana kesane == Güzide Alçu di 5'ê tîrmeha 1997an de li bajarê Amedê yê Bakurê Kurdistanê di malbateke Kurd de hatiye cîhanê. Piştî ku di sala xwendinê ya 2014/15an de Lîseya Werzişê ya Amedê qedand, ji bo perwerdehiya bedenî û werzişê li Zanîngeha Dîcleyê li Koleja Perwerdeya Bedenî û Werzişê hat tomarkirin. == Kariyera werzişî == === Yane === [[Wêne:GüzideAlçu (5).jpg|thumb|upright|çep|Güzide Alçu ya Amedê S.K. di Lîga Yekem a Jinan a 2018-19 de.]] [[Wêne:BeşiktaşJKvsAmedSK2017-18 (17).jpg|thumb|Güzide Alçu ( kesê ji rastê ya duyem), sertîma Amedê S.K. di maça Lîga Yekem a 2017–18an de li hember Beşiktaş J.Kê]] [[Wêne:GüzideAlçu&GizemGönültaş (1).jpg|thumb|Güzide Alçu (çep) li hember Beşiktaş J.K. di sezona lîga pêşîn a 2017-18 de.]] == Çavkanî == {{çavkanî}} == Girêdanên derve == {{Kategoriya Commonsê|Güzide Alçu}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên jin]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1997]] [[Kategorî:Jinên kurd]] [[Kategorî:Kesên ji Amedê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] kpp2fboiejwp63p0cclj7wny8ixafph 2 156563 2006482 2006259 2026-05-03T08:20:46Z Balyozbot 42414 Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan 2006482 wikitext text/x-wiki == 2026-05-03T08:20:45Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-02T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-05-01T08:20:55Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-30T11:53:31Z == * Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]] * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] *# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]] *# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]] *# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]] *# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]] *# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]] *# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]] *# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]] *# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]] *# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]] *# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]] *# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]] *# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]] *# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]] *# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]] *# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]] *# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]] *# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]] *# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]] *# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]] *# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]] *# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]] *# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]] *# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]] *# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]] *# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]] *# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]] *# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]] *# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]] *# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]] *# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]] *# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]] *# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]] *# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]] *# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]] *# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]] *# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]] *# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]] *# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]] *# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]] *# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]] *# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]] *# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]] *# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]] *# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]] *# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]] *# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]] *# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]] *# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]] *# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]] *# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]] *# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]] *# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]] *# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]] *# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]] *# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]] *# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]] *# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]] *# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]] *# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]] *# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]] *# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]] *# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]] *# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]] *# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]] *# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]] *# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]] *# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]] *# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]] *# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]] *# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]] *# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]] *# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]] *# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]] *# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]] *# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]] *# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]] *# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]] *# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]] *# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]] *# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]] *# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]] *# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]] *# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]] *# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]] *# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]] *# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]] *# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]] *# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]] *# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]] *# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]] *# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]] *# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]] *# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]] *# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]] *# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]] *# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]] *# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]] *# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]] *# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]] *# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]] *# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]] *# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]] *# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]] *# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]] *# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]] *# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]] *# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]] *# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]] *# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]] *# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]] *# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]] *# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]] *# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]] *# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]] *# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]] *# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]] *# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]] *# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]] *# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]] *# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]] *# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]] *# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]] *# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]] *# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]] *# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]] *# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]] *# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]] *# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]] *# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]] *# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]] *# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]] *# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]] *# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]] *# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]] *# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]] *# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]] *# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]] *# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]] *# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]] *# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]] *# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]] *# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]] *# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]] *# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]] *# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]] *# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]] *# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]] *# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]] *# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]] *# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]] *# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]] *# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]] *# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]] *# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]] *# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]] *# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]] *# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]] *# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]] *# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]] *# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]] *# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]] *# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]] *# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]] *# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]] *# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]] *# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]] *# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]] *# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]] *# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]] *# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]] *# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]] *# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]] *# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]] *# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]] *# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]] *# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]] *# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]] *# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]] *# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank Bajar" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank bajar" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi "Infobox Navçe" û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi "Agahîdank navçe" û koordînatê]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]] *# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]] *# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] *# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]] *# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]] *# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]] *# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]] *# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]] *# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]] *# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] *# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]] *# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]] *# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]] *# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]] *# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]] *# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] *# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]] *# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]] *# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]] *# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]] *# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]] *# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]] *# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]] *# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]] *# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]] *# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]] *# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]] *# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]] *# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]] *# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]] *# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]] *# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]] *# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]] *# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]] *# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]] *# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]] *# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]] *# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]] *# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]] *# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]] *# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]] *# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]] *# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]] *# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]] *# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]] *# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]] *# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]] *# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]] *# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]] *# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]] *# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]] *# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]] *# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]] *# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]] *# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]] *# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]] *# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]] *# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]] *# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]] *# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]] *# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]] *# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]] *# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]] *# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]] *# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]] *# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]] *# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]] *# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]] *# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]] *# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]] *# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]] *# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]] *# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]] *# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]] *# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]] *# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]] *# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]] *# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]] *# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]] *# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]] *# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]] *# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]] *# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]] *# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]] *# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]] *# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]] *# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]] *# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]] *# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]] *# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]] *# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]] *# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]] *# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]] *# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]] *# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]] *# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]] *# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]] *# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]] *# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]] *# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]] *# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]] *# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]] *# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]] *# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]] *# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]] *# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]] *# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]] *# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]] *# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]] *# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]] *# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]] *# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]] *# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]] *# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]] *# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]] *# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]] *# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]] *# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]] *# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]] *# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]] *# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]] *# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]] *# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]] *# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]] *# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]] *# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]] *# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]] *# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]] *# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]] *# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]] *# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]] *# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]] *# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]] *# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]] *# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]] *# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]] *# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]] *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] *# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]] *# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]] *# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]] *# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]] *# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]] *# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]] *# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]] *# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]] *# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]] *# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]] *# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]] *# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]] *# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]] *# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]] *# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]] *# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]] *# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]] *# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]] *# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]] *# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]] *# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]] *# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]] *# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]] *# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]] *# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]] *# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]] *# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]] *# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]] *# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]] *# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]] *# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]] *# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]] *# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]] *# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]] *# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]] *# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]] *# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]] *# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]] *# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]] *# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]] *# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]] *# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]] *# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]] *# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]] *# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]] *# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]] *# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]] *# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]] *# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]] *# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]] *# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]] *# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]] *# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]] *# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]] *# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]] *# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]] *# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]] *# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]] *# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]] *# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]] *# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]] *# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]] *# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]] *# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]] *# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]] *# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]] *# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]] *# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]] *# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]] *# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]] *# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]] *# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]] *# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]] *# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]] *# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]] *# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]] *# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]] *# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]] *# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]] *# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]] *# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]] *# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]] *# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]] *# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]] *# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]] *# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]] *# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]] *# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]] *# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]] *# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]] *# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]] *# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]] *# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]] *# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]] *# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]] *# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]] *# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]] *# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]] *# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]] *# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]] *# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]] *# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]] *# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]] *# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]] *# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]] *# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]] *# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]] *# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]] *# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]] *# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]] *# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]] *# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]] *# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]] *# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]] *# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]] *# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]] *# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]] *# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]] *# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]] *# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]] *# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]] *# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]] *# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]] *# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]] *# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]] *# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]] *# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]] *# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]] *# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]] *# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]] *# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]] *# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]] *# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]] *# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]] *# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]] *# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]] *# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]] *# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]] *# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]] *# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]] *# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]] *# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]] *# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]] *# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]] *# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]] *# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]] *# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]] *# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]] *# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]] *# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]] *# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]] *# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]] *# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]] *# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]] *# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]] *# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]] *# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]] *# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]] *# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]] *# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]] *# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]] *# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]] *# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]] *# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]] *# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]] *# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]] *# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]] *# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]] *# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]] *# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]] *# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]] *# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]] *# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]] *# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]] *# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]] *# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]] *# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]] *# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]] *# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]] *# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]] *# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]] *# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]] *# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]] *# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]] *# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]] *# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]] *# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]] *# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]] *# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]] *# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]] *# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]] *# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]] *# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]] *# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]] *# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]] *# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]] *# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]] *# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]] *# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]] *# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]] *# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]] *# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]] *# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]] *# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]] *# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]] *# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]] *# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]] *# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]] *# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]] *# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]] *# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]] *# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]] *# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]] *# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]] *# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]] *# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]] *# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] *# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]] *# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]] *# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]] *# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]] *# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]] *# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]] *# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]] *# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]] *# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]] *# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]] *# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]] == 2026-04-30T08:20:52Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-29T08:20:34Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: == 2026-04-28T08:20:50Z == * [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin * Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]] * Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve: *# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]] '''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&oldid=2004592 Qeydên kevn]''' byo0kicwirpgtet93ufrroshzpmy1wf 4 208683 2006318 2004753 2026-05-02T20:27:31Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/kontrolabingehîn.py|Bot]]: Naverok hat kontrolkirin û îkon lê hat zêdekirin. Ji bo xeletiyan bnr. [[Bikarhêner:Balyozbot/Xeletiyên gotarên bingehîn|log]] 2006318 wikitext text/x-wiki {{shortcut|WP:GB/4/T|WP:GB/4/Tarîx|WP:GB/4/Dîrok}} [[File:Círculos Concéntricos.svg|60px|Vital articles|left]] Niha li ser Wîkîpediyaya kurdî [[Special:Statistics|{{NUMBEROFARTICLES}}]] gotar hene. Çend ji wan wekî '''gotara bingehîn''' hatine hilbijartin. Ev gotarên bingehîn jî di nav çar levelan de hatine parkirin. Di Level 1 de deh gotarên bingehîn ên herî muhîm cih digirin, û her level li ser levela pêşiya wê mezin dibe: [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/1|Level 1]] (10 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/2|Level 2]] (100 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|Level 3]] (1.000 gotar) - [[Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/4|Level 4]] (10.000 gotar) Divê rûpelê de lîsteya Tarîxê ya level 4 hene. Ji bo guhartina lîsteyê, pêşî li [[Gotûbêja Wîkîpediyayê:Gotarên bingehîn|rûpela gotûbêjê]] nîqaşekê bidin destpêkirin. Lîsteya gotarên bingehîn rêberî dike ku kîjan gotar pêşî were baştirkirin û herwiha kalîteya gotarên bingehîn jî bi vî awayî [[Special:Recentchangeslinked/Wîkîpediya:Gotarên bingehîn|tên teqîpkirin]]. Lîste pêşî ji rûpela Wîkîpediyaya îngilîzî hatiye kopîkirin û li gorî hewcedariyên Wîkîpediyaya kurdî divê werin sererastkirin. Lîste ji aliyê [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn|Wîkîprojeya Gotarên bingehîn]] vê tên kontrolkirin. {{Wîkîpediya:Gotarên bingehîn/Level/Nav bar}} {{center|{{Clickable button 2|Gotareke bingehîn a bi levela 4 pêş bixe|class=mw-ui-progressive|url=https://randomincategory.toolforge.org/?category=Gotarên%20bingehîn%20ên%20Wîkîpediyayê%20bi%20level%204&server=ku.wikipedia.org&cmnamespace=&cmtype=&returntype=subject}}}} == Kurte == {{TOC right|limit=4}} Tabloya li jêr kalîteya gotarên di vê lîsteyê de nîşan dide. Ji aliyê [[User:Balyozbot|Balyozbot]] ve her roj tê rojanekirin. <!-- update summary table: The text between update comments will be automatically overwritten by the bot. --> Hemû 687 gotar. Ji bo statîstîkên berfirehtir binêrin [[Wîkîpediya:Wîkîproje Gotarên bingehîn/Statîstîk|Rûpela statîstîkê]]. {| class="wikitable sortable" |- ! Sinif !! #Gotar |- | {{class/icon|C}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa C|C]] || 13 |- | {{class/icon|Destpêkî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Destpêkî|Destpêkî]] || 60 |- | {{class/icon|Şitil}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê bi sinifa Şitil|Şitil]] || 90 |- | {{class/icon|Nesinifandî}} [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin|Nesinifandî]] || 29 |- | {{class/icon|Xwestî}} <span title="Gotarên ku divê werin çêkirin">Xwestî</span> || 495 |} <!-- update end: summary table --> =History = {{Vital article count|691}} ==Basics == {{Vital article count|5}} # {{lgb|Dîroka mirovahiyê|level=1|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} # {{lgb|Dîrok|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ## {{lgb|Rêbaza dîrokî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şaristanî|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Archive|îkon=Xwestî}} ==History by continent and region == {{Vital article count|18}} {{Div col|colwidth=20em}} # {{lgb|en=History of Africa|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of North Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Europe|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Scandinavia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of the Mediterranean region|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of North America|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of the Caribbean|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of South America|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Oceania|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Asia|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of East Asia|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=History of China|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=History of Korea|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of India|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Southeast Asia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Central Asia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of the Middle East|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Antarctica|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==History by country == {{Vital article count|42}} {{Col-begin}} {{Col-break|width=31%}} ===Africa === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=History of Egypt|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Ethiopia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Morocco|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Nigeria|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of South Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Sudan|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|6}} # {{lgb|en=History of Brazil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Canada|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Mexico|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Peru|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of the United States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Colombia|îkon=Xwestî}} ===Oceania === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=History of Australia|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=35%}} ===Asia === {{Vital article count|14}} # {{lgb|en=History of Afghanistan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of the People's Republic of China|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of India (1947–present)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Indonesia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Îranê|îkon=C}} # {{lgb|en=History of Iraq|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Israel|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tarîxa Japonê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=History of Pakistan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of the Philippines|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Saudi Arabia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Thailand|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Tirkiyeyê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=History of Vietnam|îkon=Xwestî}} {{Col-break|width=34%}} ===Europe === {{Vital article count|15}} # {{lgb|en=History of Austria|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Germany|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Greece|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of the Netherlands|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of the United Kingdom|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of England|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Scotland|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Ireland|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of France|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Italy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Poland|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Portugal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka Rûsyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=History of Spain|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of Ukraine|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Prehistory == {{Vital article count|15}} # {{lgb|Pêşdîrok|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} # {{lgb|en=Early human migrations|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Serdema kevirî|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|Paleolîtîk|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Lower Paleolithic|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Middle Paleolithic|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Control of fire by early humans|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Upper Paleolithic|îkon=Xwestî}} #### {{lgb|en=Behavioral modernity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Mezolîtîk|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Neolîtîk|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Neolithic Revolution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|Dergûşa şaristaniyê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|en=Prehistoric Egypt|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Proto-Indo-Europeans|îkon=Xwestî}} ==Ancient history == {{Vital article count|127}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Ancient history: General=== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Serdema kevnare|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Serdema bronzî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Kalkolîtîk|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Serdema hesinî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Classical antiquity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Serdema helenîstî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Late antiquity|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Riya Hevrîşimê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ===Africa === {{Vital article count|15}} # {{lgb|Misira kevnare|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Old Kingdom of Egypt|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Middle Kingdom of Egypt|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=New Kingdom of Egypt|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Ptolemaic Kingdom|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Fîrewn|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Valley of the Kings|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Keyaniya Aksumê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Bantu expansion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ancient Carthage|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Punic Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nok culture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nubia|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Kingdom of Kush|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Land of Punt|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|11}} # {{lgb|en=Ancestral Puebloans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Andean civilizations|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Chavín culture|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Caral–Supe civilization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mezoamerîka|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Maya civilization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Olmecs|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Zapotec civilization|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paleo-Indians|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Clovis culture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peopling of the Americas|îkon=Xwestî}} ===Asia === {{Vital article count|61}} ====Central Asia, Iran, Caucasus ==== {{Vital article count|12}} # {{lgb|Împeratoriya Hexamenişî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Atropatene|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bactria|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Caucasian Albania|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Elam|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Kingdom of Iberia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Med|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Împeratoriya Eşkanî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Roman–Persian Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Sasanî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sogdia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tocharians|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====East Asia ==== {{Vital article count|16}} <!-- ancient China and Imperial China before the Sui Dynasty --> # {{lgb|Gojoseon|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xanedana Han|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xanedana Jin (265-420)|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Jōmon period|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xanedanên Bakur û Başûr|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xanedana Shang|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şanzdeh Keyanî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Xanedana Qin|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serdema Bihar û Payiz|îkon=Şitil}} # {{lgb|Sê Împeratorî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Sê keyaniyên Korêyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Serdema Dewletên Şer Dikin|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xanedana Xia|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Xiongnu|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Yayoi period|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xanedana Zhou|îkon=Nesinifandî}} ====Southeast Asia ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Hồng Bàng dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nanyue|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pyu city-states|îkon=Xwestî}} ====South Asia ==== {{Vital article count|10}} # {{lgb|en=Gupta Empire|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indus Valley Civilisation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chola dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indo-Greek Kingdom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indo-Scythians|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kushan Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Magadha|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Maurya Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Satavahana dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vedic period|îkon=Xwestî}} ====West Asia ==== {{Vital article count|20}} # {{lgb|Hîlala Berhemdar|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Mezopotamya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Sumer|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ### {{lgb|Împeratoriya Asûr|îkon=Şitil}} # {{lgb|Babîl (dewlet)|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|en=Chaldea|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Akadî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Amorites|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kingdom of Armenia (antiquity)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ebla|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of ancient Israel and Judah|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Hîtît|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Lidya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Mîtanî|îkon=C}} # {{lgb|Fînîkya|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Frîgya|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Împeratoriya Seleukî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sabaeans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê Troyayê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Ûrartû|îkon=Nesinifandî}} {{Col-break}} ===Europe === {{Vital article count|32}} <!-- see also under "Cities, Europe" for Athens --> # {{lgb|Yewnanistana kevnare|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Minoan civilization|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Mycenaean Greece|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Classical Athens|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Sparta|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Delian League|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Greco-Persian Wars|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Şerê Peloponêsî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Keyaniya Makedonî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Etrûsk|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Romaya kevnare|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Keyaniya Romayê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Roman Republic|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Macedonian Wars|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Gallic Wars|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Împeratoriya Romê|îkon=C}} ### {{lgb|en=Julio-Claudian dynasty|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Nerva–Antonine dynasty|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Crisis of the Third Century|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Împeratoriya Romê ya Rojava|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Fall of the Western Roman Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kelt|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Dacians|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Odrysian kingdom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sarmatians|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Sikîtyan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Koça Qewman|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Alan (kevnar)|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Got|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Huns|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Saxons|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Vandal (gel)|Vandal|îkon=Şitil}} {{Col-end}} ==Post-classical history == {{Vital article count|133}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Post-classical history: General=== {{Vital article count|9}} # {{lgb|en=Post-classical history|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Belavbûna îslamê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Feodalîzm|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Serfdom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Guild|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nobility|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Boyar|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Şovalye|îkon=Şitil}} ### {{lgb|en=Chivalry|îkon=Xwestî}} ===Africa === {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Ajuran Sultanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Almoravid dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ghana Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kanem–Bornu Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mali Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Songhai Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trans-Saharan trade|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|7}} # {{lgb|Aztek|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Inca Empire|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Chimor|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mississippian culture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Moche culture|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pre-Columbian era|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wari culture|îkon=Xwestî}} ===Asia === {{Vital article count|42}} ====West Asia ==== {{Vital article count|9}} # {{lgb|Serdema zêrîn a îslamê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Seferên xaçperestan|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Dewletên Xaçperestan|îkon=Şitil}} # {{lgb|Împeratoriya Osmanî|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xanedana Ebasiyan|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Fatimî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Siltanatiya Rûmê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Umayyad Caliphate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Memlûk|îkon=Şitil}} ====Central Asia and Iran ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Aqqoyûnî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Goktirk|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Golden Horde|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Selcûqiyan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Qereqoyûnî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Muslim conquest of Persia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Khwarazmian Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Uyghur Khaganate|îkon=Xwestî}} ====Southeast Asia ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Champa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Khmer Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Majapahit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Malacca Sultanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pagan Kingdom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Srivijaya|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Trần dynasty|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====South Asia ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Delhi Sultanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Muslim conquests in the Indian subcontinent|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vijayanagara Empire|îkon=Xwestî}} ====East Asia ==== {{Vital article count|15}} # {{lgb|en=An Lushan rebellion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pênc Xanedanî û Deh Keyanî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Goryeo|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Heian period|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xanedana Jin (1115–1234)|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Liao dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Mongolî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Mongol invasions and conquests|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ninja|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Samurai|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xanedana Song|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xanedana Sui|îkon=Şitil}} # {{lgb|Xanedana Tang|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Tibetan Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xanedana Yuan|îkon=Nesinifandî}} ===Europe === {{Vital article count|68}} ====Europe: General==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|Serdema Navîn|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Mirina reş|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Veqetana dêrên rojhilat û rojava|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=House of Habsburg|îkon=Xwestî}} ====Eastern Europe and Central ==== {{Vital article count|24}} # {{lgb|en=Pannonian Avars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Keyaniya Bohemyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=First Bulgarian Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Bulgarian Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Bîzansê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Arab–Byzantine wars|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Byzantine–Bulgarian wars|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Byzantine–Ottoman wars|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Fall of Constantinople|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cumans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kingdom of Galicia–Volhynia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mîrîtiya Mezin a Lîtvanyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Principality of Moscow|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Keyaniya Mecaristanê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Hussite Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Xezer|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Kievan Rus'|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Moravia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Novgorod Republic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Polish–Lithuanian–Teutonic War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rurikids|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Teutonic Order|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Vladimir-Suzdal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Volga Bulgaria|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ====Western Europe ==== {{Vital article count|40}} <!-- see also in another section: Venice --> # {{lgb|Frank|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hanseatic League|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Romayê ya Pîroz|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Inquisition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Investiture Controversy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kingdom of Germany|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Knights Templar|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Normans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Northern Crusades|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ostsiedlung|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=House of Plantagenet|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Viking Age|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Vîkîng|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Wends|îkon=Xwestî}} ===== England ===== {{Vital article count|5}} # {{lgb|Keyaniya Înglistanê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Anglo-Saxons|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Norman Conquest|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Battle of Hastings|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wars of the Roses|îkon=Xwestî}} ===== France ===== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Capetian dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Carolingian Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Duchy of Burgundy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Keyaniya Fransayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Hundred Years' War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Francia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Merovingian dynasty|îkon=Xwestî}} ===== Spain ===== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Endulus (dewlet)|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Caliphate of Córdoba|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Rekonkîsta|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Keyaniya Aragonê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Keyaniya Kastîlyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Visigothic Kingdom|îkon=Xwestî}} ===== Italy ===== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Gothic War (535–554)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Guelphs and Ghibellines|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=House of Medici|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Lombard|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Papal States|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kingdom of Sicily|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Republic of Genoa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Republic of Venice|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Early modern period == {{Vital article count|94}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Early modern period: General=== {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Age of Discovery|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Magellan expedition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Little Ice Age|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Serdema nû|îkon=Nesinifandî}} ## {{lgb|Destpêka Dema Nûjen|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ronesans|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Scientific Revolution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Seven Years' War|îkon=Xwestî}} ===Colonial empires === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Împeratoriya Brîtanî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Spanish Empire|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=French colonial empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Portuguese Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Columbian exchange|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Treaty of Tordesillas|îkon=Xwestî}} ===Africa === {{Vital article count|8}} # {{lgb|en=Slavery in Africa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Atlantic slave trade|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kingdom of Mutapa|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ashanti Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kingdom of Kongo|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Oyo Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Funj Sultanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hausa Kingdoms|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|11}} # {{lgb|Şoreşa Amerîkayê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=American Revolutionary War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=European colonization of the Americas|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=British colonization of the Americas|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Spanish colonization of the Americas|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Spanish conquest of the Aztec Empire|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Spanish conquest of the Inca Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=French and Indian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Haitian Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lewis and Clark Expedition|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Spanish American wars of independence|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Asia === {{Vital article count|25}} ====Basics ==== {{Vital article count|3}} # {{lgb|en=Western imperialism in Asia|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Dutch East India Company|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=East India Company|îkon=Xwestî}} ====Central and West Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Dzungar Khanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Kazakh Khanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Khanate of Bukhara|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Khanate of Sibir|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Safavid dynasty|îkon=Xwestî}} ====East Asia ==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Erdheja Şensiyê 1556|îkon=C}} # {{lgb|en=Edo period|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Tokugawa shogunate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Japanese invasions of Korea (1592–1598)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Joseon|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ming dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Xanedana Qing|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Sino-Burmese War|îkon=Xwestî}} ====Southeast Asia ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Ayutthaya Kingdom|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lan Xang|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Lê dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Toungoo dynasty|îkon=Xwestî}} ====South Asia ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Great Bengal famine of 1770|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Deccan sultanates|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Maratha|îkon=Şitil}} # {{lgb|Împeratoriya Moxol a Hindistanê|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Sikh Empire|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Europe === {{Vital article count|36}} ====Basics ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Age of Enlightenment|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Reformation|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê Sîh Salan|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Counter-Reformation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Peace of Westphalia|îkon=Xwestî}} ====Eastern Europe and Central ==== {{Vital article count|16}} # {{lgb|Kozak|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Cossack Hetmanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Crimean Khanate|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cretan War (1645–1669)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Northern War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Turkish War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=House of Romanov|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Khanate of Kazan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Polish–Lithuanian Commonwealth|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Partitions of Poland|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Livonian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Muscovite–Lithuanian Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ottoman wars in Europe|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Battle of Vienna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Polish–Muscovite War (1605–1618)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tsardom of Russia|îkon=Xwestî}} ====Western Europe ==== {{Vital article count|15}} # {{lgb|en=1755 Lisbon earthquake|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anglo-Dutch Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Eighty Years' War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Enclosure|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=English Civil War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şoreşa Fransayê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=French Revolutionary Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=French Wars of Religion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Huguenots|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Italian Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Prûsya|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Puritans|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Engîzîsyona spanî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=War of the Austrian Succession|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War of the Spanish Succession|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Late modern period == {{Vital article count|171}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Late modern period: General=== {{Vital article count|41}} # {{lgb|en=Late modern period|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Contemporary history|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=1973 oil crisis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Pandemiya vîrusa Koronayê|îkon=C}} # {{lgb|en=Abolitionism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Civil rights movements|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê Sar|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Nuclear arms race|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Collective farming|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Decolonization|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=2007–2008 financial crisis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Depression|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Green Revolution|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şoreşa pîşesaziyê|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Information Age|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=New Imperialism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Post–World War II economic expansion|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şoreşa zayendî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Space Race|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Moon landing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Arsima spanyolî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=War on terror|îkon=Xwestî}} ====Şerê Cîhanî yê Yekem==== {{Vital article count|8}} # {{lgb|Şerê Cîhanî yê Yekem|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Assassination of Archduke Franz Ferdinand|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Balfour Declaration|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Balkans theatre|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Eastern Front (World War I)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Italian front (World War I)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Middle Eastern theatre of World War I|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Western Front (World War I)|îkon=Xwestî}} ====Şerê Cîhanî yê Duyem==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Şerê Cîhanî yê Duyem|level=3|stûr=erê|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|Bombebarana atomî ya Hîroşîma û Nagazakî|îkon=Şitil}} ## {{lgb|Êrîşa li ser Pearl Harbor|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Battle of the Atlantic|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Battle of Britain|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Eastern Front (World War II)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Holokost|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Mediterranean and Middle East theatre of World War II|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Pacific War|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Western Front (World War II)|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Yalta Conference|îkon=Xwestî}} ===Amerîka=== {{Vital article count|22}} ==== Amerîkaya Bakur==== {{Vital article count|18}} # {{lgb|Şerê navxweyî yê Amerîkayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=American Indian Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=American frontier|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tevgera mafên sivîl|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Confederate States of America|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Cuban Missile Crisis|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şoreşa Kûbayê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Dust Bowl|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Manhattan Project|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mexican War of Independence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mexican Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mexican–American War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Monroe Doctrine|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=New Deal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Êrîşên 11ê Îlonê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Spanish–American War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Wall Street Crash of 1929|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War of 1812|îkon=Xwestî}} ==== South America ==== {{Vital article count|4}} # {{lgb|en=Empire of Brazil|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Gran Colombia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=War of the Pacific|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paraguayan War|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Asia === {{Vital article count|46}} ====Central Asia and Iran ==== {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Afghan conflict|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Game|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê Îran û Iraqê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şoreşa Îslamî ya Îranê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Persian Constitutional Revolution|îkon=Xwestî}} ====East Asia ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|en=1931 China floods|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Serhildana Boxer|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Şerê navxweyî yê Çînê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Cultural Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Empire of Japan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=First Opium War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=First Sino-Japanese War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Leap Forward|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê Korêyê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Meiji Restoration|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Russo-Japanese War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Opium War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=1911 Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Sino-Japanese War|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Nanjing Massacre|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Serhildana Taiping|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Xwepêşandan û komkujiya qada Tiananmenê ya 1989an|îkon=Destpêkî}} ====Southeast Asia ==== {{Vital article count|11}} # {{lgb|Erdhej û tsunamiya Okyanûsa Hindî 2004|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Dutch East Indies|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=French Indochina|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indonesian National Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nguyễn dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê fîlîpînî–amerîkî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Philippine Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Konbaung dynasty|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê Viyetnamê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Khmer Rouge|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=First Indochina War|îkon=Xwestî}} ====Asyaya başûr ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=1970 Bhola cyclone|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Bangladesh Liberation War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=British Raj|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian independence movement|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Indian Rebellion of 1857|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Partition of India|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sri Lankan Civil War|îkon=Xwestî}} ====Asyaya rojava ==== {{Vital article count|6}} # {{lgb|Pevçûna Rojhilata Navîn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Nîjadkujiya ermeniyan|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Şerê Kendavê 1991|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Şerê Iraqê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Pevçûna Îsraêl û Filistînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|Şerê Rizgariya Tirkiyeyê|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Ewropa === {{Vital article count|49}} ====Basics ==== {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=Austrian Empire|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Awistirya-Mecaristanê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Congress of Vienna|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=European integration|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Perdeya Hesinî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Revolutions of 1848|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Peymana Versayê|îkon=Şitil}} ====Eastern Europe ==== {{Vital article count|25}} # {{lgb|Şerên Balkanê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Karesata Çernobîlê|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Congress of Berlin|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Crimean War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Çekoslovakya|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Bloka rojhilatê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Warsaw Pact|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=French invasion of Russia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Greek War of Independence|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Hungarian Revolution of 1956|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Polish–Soviet War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Prague Spring|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Russian Revolution of 1905|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Revolutions of 1989|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê navxweyî yê Rûsyayê|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Împeratoriya Rûsî|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Russian Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Russo-Turkish War (1877–1878)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Yekîtiya Komarên Sovyet ên Sosyalîst|level=3|stûr=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=Dissolution of the Soviet Union|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Great Purge|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Gulag|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Holodomor|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Population transfer in the Soviet Union|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Yûgoslavya|îkon=Şitil}} ====Western Europe ==== {{Vital article count|17}} # {{lgb|Dîwarê Berlînê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Dreyfus affair|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Franco-Prussian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=German Confederation|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Împeratoriya Almanî|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=German reunification|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Great Famine (Ireland)|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Unification of Italy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=July Revolution|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Napoleonic Wars|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Almanyaya Nazî|îkon=Destpêkî}} ## {{lgb|en=Nazi concentration camps|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Paris Commune|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sinking of the Titanic|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Şerê navxweyî yê Spanyayê|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=The Troubles|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Unification of Germany|îkon=Xwestî}} ===Africa === {{Vital article count|13}} # {{lgb|en=Algerian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Angolan Civil War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Anglo-Zulu War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Apartheid|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Congo Free State|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ethiopian Civil War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Nigerian Civil War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Rwandan genocide|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Scramble for Africa|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Boer War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Congo War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Second Italo-Ethiopian War|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Sokoto Caliphate|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==Historical cities == {{Vital article count|30}} {{Col-begin}} {{Col-break}} ===Africa === {{Vital article count|6}} # {{lgb|Kartaca|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Great Zimbabwe|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Mêmfis|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Meroë|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Thebes, Egypt|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Timbuktu|îkon=Xwestî}} ===Americas === {{Vital article count|5}} # {{lgb|en=Cahokia|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tenochtitlán|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Teotihuacan|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tikal|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Tiwanaku|îkon=Xwestî}} {{Col-break}} ===Asia === {{Vital article count|16}} # {{lgb|Antîoxeia|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Babîl (bajar)|Babîl|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Çatalhöyük|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Tîsfûn|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|en=Jericho|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Mohenjo-daro|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Nînewa|îkon=Şitil}} # {{lgb|Palmîra|îkon=C}} # {{lgb|Textê Cemşîd|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Petra|îkon=Destpêkî}} # {{lgb|Soûsa|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|Troya|îkon=Şitil}} # {{lgb|Tîros (bajar)|Tîros|îkon=Nesinifandî}} # {{lgb|en=Ugarit|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Ur|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Urûk|îkon=Şitil}} {{Col-break}} ===Europe === {{Vital article count|3}} # {{lgb|Konstantînopolîs|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Knossos|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Pompeii|îkon=Xwestî}} {{Col-end}} ==History by subject matter == {{Vital article count|42}} {{Div col|colwidth=25em}} ===History of art === {{Vital article count|7}} # {{lgb|en=History of art|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of architecture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of film|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of literature|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of music|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=History of opera|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of theatre|îkon=Xwestî}} ===History of everyday life === {{Vital article count|1}} # {{lgb|en=History of human sexuality|îkon=Xwestî}} ===History of philosophy and religion === {{Vital article count|9}} # {{lgb|en=History of atheism|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of philosophy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of political thought|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of religion|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Buddhism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Christianity|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of Hinduism|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|Dîroka îslamê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Jewish history|îkon=Xwestî}} ===History of science and technology === {{Vital article count|18}} # {{lgb|en=History of agriculture|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of communication|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of writing|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of mathematics|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Dîroka zanistê|level=2|stûr=erê|îtalîk=erê|îkon=C}} ## {{lgb|en=History of astronomy|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of biology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of chemistry|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of geography|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of geology|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of linguistics|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of physics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of medicine|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of technology|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of computing hardware|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=History of transport|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=History of aviation|îkon=Xwestî}} ### {{lgb|en=Maritime history|îkon=Xwestî}} ===History of society and the social sciences === {{Vital article count|5}} # {{lgb|Dîroka ramana aborî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=History of psychology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of sociology|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Legal history|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Military history|level=3|stûr=erê|îkon=Xwestî}} ===History of games and sport === {{Vital article count|2}} # {{lgb|en=History of games|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=History of sport|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} ==Auxiliary historical sciences == {{Vital article count|14}} {{Div col|colwidth=15em}} # {{lgb|Arkeolojî|level=3|stûr=erê|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=Archaeological culture|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Archaeological excavation|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Radiocarbon dating|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Kronolojî|îkon=Şitil}} # {{lgb|en=Diplomatics|îkon=Xwestî}} # {{lgb|Epîgrafî|îkon=Şitil}} # {{lgb|Ala|îkon=Şitil}} ## {{lgb|en=National flag|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Genealogy|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Heraldry|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Historiography|îkon=Xwestî}} ## {{lgb|en=Conspiracy theory|îkon=Xwestî}} # {{lgb|en=Palaeography|îkon=Xwestî}} {{Div col end}} <noinclude> {{Core topics}} </noinclude> [[Kategorî:Gotarên bingehîn ên Wîkîpediyayê li gorî levelê|4]] d5vqbaksrgwwlt8ertvc6rfq929pg7c 0 247126 2006487 2002242 2026-05-03T09:14:05Z Szybran 105987 Min daneyên kevin bi daneyên nû veguherandin. 2006487 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | pattern_la1 = _whitelower | pattern_b1 = _whitestripes | pattern_ra1 = _whitelower | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _greenshoulders | pattern_b2 = _shouldersonwhite | pattern_ra2 = _greenshoulders | leftarm2 = FFFFFF | body2 = 008000 | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 008000 | socks2 = FFFFFF | stadyum = Stadyuma bajarê Çewligê (12.000 cihên rûniştvan) | damezrandin = 2012 | navê_pêşanî = Engin Özturan | reng = Kesk-spî | rahêner = Ulaş Ulusan | professional_status = TFF 3. Lig }} '''12 Bingölspor''' tîmeke fitbolê ye ku di sala 2012an de li bajarê [[Çewlîg]]a [[Bakurê Kurdistanê]] dest bi xebatên fitbolê kiriye. Tîm di lîga 2yem a TFF 2.Lig têdikoşe. 12 Bingölspor yek ji wan tîmên kurd e ku li hinek deverên Tirkiye rastî êrişên nîjadperestî hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/sports/020120241 |sernav=12 Bingölspor |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-03-26}}</ref> == Lîgên ku lîstiyê == * Lîga Amatorê a Tirkî: 2012-2013 * Lîga Amatorê a Herêmî: 2013-2016, 2018 - 2025 * Lîga Seyemîn a Tirkî: 2016-2018, 2025 - 2026 * Lîga Duyemîn a Tirkî 2026-Niha == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] afxzkth1a2vnqua9up5kw4t06u33znx 2006496 2006487 2026-05-03T10:15:56Z Penaber49 39672 2006496 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=îlon 2024}} {{Agahîdank yaneya futbolê | pattern_la1 = _whitelower | pattern_b1 = _whitestripes | pattern_ra1 = _whitelower | leftarm1 = 008000 | body1 = 008000 | rightarm1 = 008000 | shorts1 = 008000 | socks1 = 008000 | pattern_la2 = _greenshoulders | pattern_b2 = _shouldersonwhite | pattern_ra2 = _greenshoulders | leftarm2 = FFFFFF | body2 = 008000 | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = 008000 | socks2 = FFFFFF | stadyum = Stadyuma bajarê Çewligê (12.000 cihên rûniştvan) | damezrandin = 2012 | navê_pêşanî = Engin Özturan | reng = Kesk-spî | rahêner = Ulaş Ulusan | professional_status = TFF 3. Lig }} '''12 Bingölspor''' tîmeke fitbolê ye ku di sala 2012an de li bajarê [[Çewlîg]]a [[Bakurê Kurdistanê]] dest bi xebatên fitbolê kiriye. Tîm di lîga 2yem a TFF 2.Lig têdikoşe. 12 Bingölspor yek ji wan tîmên kurd e ku li hinek deverên Tirkiye rastî êrişên nîjadperestî hatiye.<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/sports/020120241 |sernav=12 Bingölspor |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2024-03-26}}</ref> == Lîgên ku lîstiyê == * Lîga Amatorê 2012-2013 * Lîga Amatorê a Herêmî: 2013-2016, 2018 - 2025 * Lîga Seyem: 2016-2018, 2025 - 2026 * Lîga Duyem: 2026-Niha == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Futbol-şitil}} [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Bakurê Kurdistanê]] [[Kategorî:Yaneyên futbolê yên Tirkiyeyê]] 53uhyw24o03ki683griachdqx38amqy 0 250861 2006329 1961277 2026-05-02T20:50:59Z Avestaboy 34898 2006329 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 }} '''Deniz Undav''' (jdb. 19 tîrmeh 1996 li [[Varel]], [[Almanya]]) lîstikvanekî futbolê yê profesyonel ê alman ê bi eslê kurd e ku wekî lîstîkvana navendê dilîze.<ref>{{Jêder-malper |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240630194508/https://artigercek.com/guncel/deniz-undavin-amcasi-bu-adam-kim-oluyor-bize-cekin-gidin-diyor-309613h#:~:text=T%C3%BCrk%20k%C3%B6kenlisin'%20ifadelerini%20kesen%20Deniz,tak%C4%B1m%C4%B1n%C4%B1%20tercih%20etti%C4%9Fi%20ifade%20edilmi%C5%9Fti. |sernav=Deniz Undav'ın amcası: Bu adam kim oluyor bize 'çekin gidin' diyor |roja-gihiştinê=3 tîrmeh 2024 |tarîx=30 hezîran 2024 |url=https://artigercek.com/guncel/deniz-undavin-amcasi-bu-adam-kim-oluyor-bize-cekin-gidin-diyor-309613h#:~:text=T%C3%BCrk%20k%C3%B6kenlisin'%20ifadelerini%20kesen%20Deniz,tak%C4%B1m%C4%B1n%C4%B1%20tercih%20etti%C4%9Fi%20ifade%20edilmi%C5%9Fti. |roja-arşîvê=30 hezîran 2024 |rewşa-urlyê=zindî }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Ew ji bo yaneya [[VfB Stuttgart]], yek ji tîmên [[Bundesliga]]yê dilîze.<ref>{{Jêder-malper |authors=Kethüda, İsa |roja-gihiştinê=17 gulan 2024 |tarîx=18 adar 2024 |roja-arşîvê=17 gulan 2024 |rewşa-urlyê=zindî |sernav=Deniz Undav, Türk Milli Takımı'nı neden seçmediğini açıkladı! |xebat=ajansspor.com |url=https://ajansspor.com/haber/deniz-undav-turk-milli-takimini-neden-secmedigini-acikladi-660262 |ziman=tr |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20240517184542/https://ajansspor.com/haber/deniz-undav-turk-milli-takimini-neden-secmedigini-acikladi-660262 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Kariyera tîma neteweyî ya Almanyayê == Undav ji bo tîma neteweyî ya Almanyayê hilbijart.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Gazete Duvar |sernav=Mustafa Destici: Deniz Undav vatandaşlıktan çıkarılsın |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2024-06-29 |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/mustafa-destici-deniz-undav-vatandasliktan-cikarilsin-haber-1702260 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di adara 2024an de, Undav ji bo tîma neteweyî ya Almanyayê yekem car ji hêla rahênerê neteweyî Julian Nagelsmann ve ji bo maçên dostane yên navneteweyî li dijî Fransa û Holenda hate berbijar kirin. Wî di 27 saliya xwe de debuta xwe ya navneteweyî kir, di deqeya 80an de di serkeftina 2-0 ya ku li Fransa di 23ê adara 2024an de hate lîstin de wekî cîgir derket. <ref>{{Jêder-malper |weşanger=Sportschau{{!}}sportschau.de |sernav=Mit sechs Neulingen – Nagelsmann gibt Kader bekannt |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2024-03-14 |url=https://www.sportschau.de/fussball/nationalmannschaft/dfb-kadernominierung-testspiele-100.html |ziman=de }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Du meh şûnda, Nagelsmann wî di nav koma xwe de ji bo Şampiyoniya Ewropî ya 2024an li welatê xwe kir. Ew ji Kai Havertz û Niclas Füllkrug li paş ma û di qonaxa komê de kurte xuyang kir. Almanya di çaryek fînalê de tasfiye kir. Undav di 10ê Îlona 2024an de di Lîga A de li Amsterdamê di pêşbirka komê ya Lîga Neteweyan de li hember Holendayê di 10ê îlona 2024an de gola xwe ya yekem a navneteweyî avêt.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Kicker |sernav=Wildes Auf und Ab: DFB-Auswahl und die Niederlande trennen sich remis |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2024-09-10 |url=https://www.kicker.de/niederlande-gegen-deutschland-2024-uefa-nations-league-4908828/analyse }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> == Jiyan == Undav di 19ê tîrmeha 1996an de li Varel, Almanya, ji dayik bû. Malbata wî bi eslê xwe kurdên êzdî ne û xelkê gundê [[Işıklı]] yê navçeya [[Wêranşar]]a [[Riha]]yê ye. Dayika wî Rojavayî ye û pasaporta wî ya Sûriyê heye.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=nieuwsblad.be |sernav=Union-spits Deniz Undav leerde naast goals maken ook al snel het verschil tussen goed en kwaad: “Ik wil rechter worden” |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2021-12-15 |url=https://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20211214_96359413?&articlehash=vo2XNLUZjZr26zKeoEoovLfgpIZZMSHEz4vutpUhGHgDLZO2mlmxa%2BU14C8gntCo2HYVSrhWhyeFzIaq%2B2b%2FsNevLFQw6S0BjqJ3S9WyfKEh6gI0L4oTnKgBI3IeXi%2FulT%2B%2Fk9%2BFw%2FUrFHNm95Yhb7YfyK4nAjxVTHCyS8kOvJFThY1zg5zlWnbtCo%2FCJNzN8kfEkywIG9Wswh5U81tvqrDPzA1tsdTePAmniqL%2F3yTL9GO%2FKxaymCJMTp7b4whOz3mskp4sR1p19zPnT6Kg8T7CgueFDID3lubiuk9q0HtD%2BjrLxR%2FkEnhIff%2Bpz8LbT%2Fmg3yhtR2fiMI07B7Heqg%3D%3D |ziman=nl |xebat=Dave Peters }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Tenê hemwelatiya Alman heye.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Rûdaw |sernav=Deniz Undav 'Kürdüm' diyerek Türk Milli Takımını reddetti |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2023-12-06 |url=https://www.rudaw.net/turkish/sports/06122023 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Wî di mijdara 2021an de li [[Achim]]ê bi hevala xwe ya demdirêj re zewicî.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=kreiszeitung.de |sernav=Deniz Undav im Interview: „Manchmal muss ich mich kneifen“ |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2021-11-17 |url=https://www.kreiszeitung.de/sport/lokalsport/kreis-diepholz/manchmal-muss-ich-mich-kneifen-91122918.html |ziman=de |xebat=Malte Rehnert }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Di Tebaxa 2024an de bû bavê keçekê.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=t-online.de |sernav=DFB-Star Deniz Undav ist Vater geworden – es ist ein Mädchen |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2024-08-12 |url=https://www.t-online.de/unterhaltung/stars/id_100467234/dfb-star-deniz-undav-ist-vater-geworden-es-ist-ein-maedchen.html |ziman=de |xebat=Melanie Habeck }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> Welatiyekî Amedê kirasê Deniz Undav ji xizmê xwe yê li Almanyayê xwest. Xizmê wî jersey bi kargoya PTT re şand. Kirasê Undav bi hinceta “Materyalên Qedexe ye” destûr nedan Amedê. Welatiyê ku kirasê dixwaze ji CEGA Medyayê re dişîne; '<nowiki>'''</nowiki> diyar kir ku cara ewil e ku ew rastî rewşeke wiha tê û wiha got, "Ez difikirim ku li dinyayê cara ewil e ku kirasê tîmekê wekî malzemeya qedexe paşde tê şandin. "Ez nikarim peyvan bibêjim," wî got.<ref>{{Jêder-malper |weşanger=Gazete Duvar |sernav=Deniz Undav'ın formasına izin verilmedi: 'Yasaklı malzeme' |roja-gihiştinê=2024-12-10 |tarîx=2024-12-06 |url=https://www.gazeteduvar.com.tr/deniz-undavin-formasina-izin-verilmedi-yasakli-malzeme-haber-1740465 }}<!-- ji aliyê Modul:CS1 translator ve ji tirkî bi otomatîkî hat tercimekirin --></ref> {| class="wikitable" ! colspan="4" |Lîstika amator |- !2002-2007 | colspan="3" |TSV Achim |- !2007-2012 | colspan="3" |Werder Bremen |- !2012-2014 | colspan="3" |SC Weyhe |- !2014-2015 | colspan="3" |TSV Havelse |- ! colspan="4" |Lîstika profesyonel |- !SAL |'''TÎM''' |'''Lîstik''' |'''(Gol)''' |- !2015-2017 |TSV Havelse |67 |(32) |- !2017-2018 |Eintracht Braunschweig II |18 |(9) |- !2018-2020 |SV Meppen |69 |(23) |- !2020-2022 |Union SG |51 |(35) |- !2022- |Brighton & Hove Albion |22 |(5) |- !2022 |→ Union SG ''(Dey çû)'' |14 |(8) |- !2023- |→ VfB Stuttgart ''(Dey çû)'' |23 |(15) |- !Giştî | |'''264''' |'''(127)''' |} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] [[Kategorî:Kurdên sedsala 21ê]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] ed7ttrl9gpx84s6h7cqdmcaafobl1ey 0 260190 2006489 1753447 2026-05-03T09:27:48Z Szybran 105987 2006489 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} '''Avîrtînîk''' ({{1928|آویرتینیك|}}, {{1946|Avirtinik}}, [[Zimanê ermenî|bi ermenkî]]: Ավրտնիկ, ''Avrtnik'', {{bi-tr|Nacaklı}}), gundekî navçeya [[Gêxî|Kîgiya]] [[Bîngol (parêzgeh)|Çewligê]] ye. Navê gund ji peyva ermenî ''Avrtnik'' tê, ku tê maneya "xaniyê wêrankirî".{{Çavkanî hewce ye|hezîran 2024|tarîx=hezîran 2024}} Hema bêje hemû nifûsa gund ji kurd an jî ermeniyên kurdbûyî pêk tê^{[''Kî dibêje?'']}. <nowiki>== Beşane Wî ==</nowiki> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Gêxiyê]] fxv1mixtzaquogu1nq8u7za8cwfpro5 2006490 2006489 2026-05-03T09:28:01Z Szybran 105987 2006490 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=hezîran 2024}} {{Bêçavkanî|tarîx=hezîran 2024}} '''Avîrtînîk''' ({{1928|آویرتینیك|}}, {{1946|Avirtinik}}, [[Zimanê ermenî|bi ermenkî]]: Ավրտնիկ, ''Avrtnik'', {{bi-tr|Nacaklı}}), gundekî navçeya [[Gêxî|Kîgiya]] [[Bîngol (parêzgeh)|Çewligê]] ye. Navê gund ji peyva ermenî ''Avrtnik'' tê, ku tê maneya "xaniyê wêrankirî".{{Çavkanî hewce ye|hezîran 2024|tarîx=hezîran 2024}} Hema bêje hemû nifûsa gund ji kurd an jî ermeniyên kurdbûyî pêk tê^{[''Kî dibêje?'']} == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Şitil}} [[Kategorî:Gundên Gêxiyê]] fd5xhd1arqowzjax082dqzaa0g4889p 0 272029 2006341 1836646 2026-05-02T21:23:08Z Avestaboy 34898 2006341 wikitext text/x-wiki {{Sêwî|tarîx=tebax 2024}} {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Şêrko Kerîm Latîf Gubarî''' (jdb. 25ê gulana 1996an li Kerkûk, Başûrê Kurdistanê) futbovanekî pîşeyî yê kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/sports/22012023-amp |sernav=Takımı tarafından sözleşmesi feshedilen ünlü Kürt futbolcuya Dalkurd talip |malper=[[Rûdaw.net]] |tarîx=2023-01-22 |roja-gihiştinê=2024-08-13}}</ref> e ku di tîma Lîga Stêrkên Iraqê ya Yaneya werzişî ya Hewlêrê de wek êrîşber dileyize. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] [[Kategorî:Kesên ji Kerkûkê]] [[Kategorî:Mêrên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] 86x7d95lbqp9rahrckd4jukqzf3c9jn 2006411 2006341 2026-05-02T22:32:23Z Balyozbot 42414 [[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.) 2006411 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2}} '''Şêrko Kerîm Latîf Gubarî''' (jdb. 25ê gulana 1996an li Kerkûk, Başûrê Kurdistanê) futbovanekî pîşeyî yê kurd<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.rudaw.net/turkish/sports/22012023-amp |sernav=Takımı tarafından sözleşmesi feshedilen ünlü Kürt futbolcuya Dalkurd talip |malper=[[Rûdaw.net]] |tarîx=2023-01-22 |roja-gihiştinê=2024-08-13}}</ref> e ku di tîma Lîga Stêrkên Iraqê ya Yaneya werzişî ya Hewlêrê de wek êrîşber dileyize. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} {{Şitil}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 1996]] [[Kategorî:Kesên ji Kerkûkê]] [[Kategorî:Mêrên kurd]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] m5z469xm9pzroyb7buqkiqtf12vo9o7 0 292042 2006342 1913447 2026-05-02T21:23:50Z Avestaboy 34898 2006342 wikitext text/x-wiki {{Agahîdank mirov/wîkîdane2 | esil = [[Kurd]] }} '''Yunus Emre Konak''' (jdb. 10ê kanûna paşîn a 2006an li Êlih,Bakurê Kurdistanê)<ref>{{Jêder-malper |url=https://www.guneydoguekspres.com/batmanli-kurt-futbolcu-ingilizlerin-radarinda |sernav=Batmanlı Kürt Futbolcu İngilizlerin radarında |malper=guneydoguekspres.com |tarîx=2024-12-11 |roja-gihiştinê=2024-12-16 }}</ref> gogbazekî profesyonel ê kurd e ku ji bo yaneya Premier League Brentford di yarîgeha navîn de dilîze. == Çavkanî == {{çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} [[Kategorî:Futbolvanên kurd ên mêr]] [[Kategorî:Jidayikbûn 2006]] [[Kategorî:Mirovên zindî]] gf6t4ercgeateb4mxuth6dkwowfi86e 14 308534 2006382 1937377 2026-05-02T22:06:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2006382 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=brîtanî |dewlet=Keyaniya Yekbûyî |serkategorî=hunermend}} dng3eleocd2wdmh4a9jf7ifnab6kc7o 14 310943 2006375 1955851 2026-05-02T22:00:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2006375 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=misirî |dewlet=misir |serkategorî=hunermend}} 83w7r9btktja6z0h3fyeo5wcp3s0490 14 313371 2006374 1972025 2026-05-02T21:59:20Z Avestaboy 34898 /* */ 2006374 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=kambocayî |dewlet=kamboca |serkategorî=hunermend}} s6eim743n69u3l4cjpt965g78vnjaog 14 316019 2006376 2001083 2026-05-02T22:01:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2006376 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=monakoyî |dewlet=monako |serkategorî=hunermend}} plira7u2usdtoi9xlu2gco10a8cekxa 14 316369 2006320 2026-05-02T20:38:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006320 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006322 2006320 2026-05-02T20:42:44Z Avestaboy 34898 /* */ 2006322 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Futbolvanên kurd]] lfk8v9va0cnbbq3r8z8o48o4rszgts1 14 316370 2006323 2026-05-02T20:43:49Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "[[Kategorî:Futbolvanên kurd]]" hat çêkirin 2006323 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Futbolvanên kurd]] lfk8v9va0cnbbq3r8z8o48o4rszgts1 14 316371 2006346 2026-05-02T21:43:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006346 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006347 2006346 2026-05-02T21:45:02Z Avestaboy 34898 /* */ 2006347 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Keyaniya Prûsyayê]] cjvvack97ppu7ykwnadeihw2aa26hjj 2006348 2006347 2026-05-02T21:46:25Z Avestaboy 34898 /* */ 2006348 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Wênesazên alman]] nllqaz1e879h61kx6qkkgjsysdgz81e 2006349 2006348 2026-05-02T21:46:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2006349 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên ji Keyaniya Prûsyayê]] [[Kategorî:Wênesazên alman|.]] 5oii3weh2xzzg6j2zaznjzw8xmyrghc 14 316372 2006350 2026-05-02T21:46:54Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006350 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006351 2006350 2026-05-02T21:48:46Z Avestaboy 34898 /* */ 2006351 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=alman |dewlet=almanya |serkategorî=hunermend}} 3xwehqdtb4603cc2gbhmvftk4vfj943 2006352 2006351 2026-05-02T21:49:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2006352 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=alman |dewlet=almanya |serkategorî= hunermend}} i2mn4rhba5v4553zaysas4nuthlblfg 14 316373 2006364 2026-05-02T21:54:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006364 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006366 2006364 2026-05-02T21:55:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006366 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî=}} c2llw0q7kwt712oxdjql6pfmyoas86d 14 316374 2006378 2026-05-02T22:02:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006378 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006379 2006378 2026-05-02T22:03:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2006379 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=perûyî |dewlet=perû |serkategorî=}} 7r7ajxgpg0lfkemj9fw6n80erm73eep 14 316375 2006383 2026-05-02T22:07:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006383 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006384 2006383 2026-05-02T22:08:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2006384 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Wênesazên brîtanî]] 1fma3g8weeekqj68ptfcl0mewr882d1 2006385 2006384 2026-05-02T22:09:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2006385 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesazên brîtanî]] 81y4ya7iv79ldyusbh6nc6i327rr1q9 2006428 2006385 2026-05-02T22:52:34Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006428 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên skotlendî]] [[Kategorî:Wênesazên brîtanî]] 570nbxg3461w01wg9e8hbfyabake5bx 14 316376 2006386 2026-05-02T22:11:08Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006386 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006387 2006386 2026-05-02T22:12:16Z Avestaboy 34898 /* */ 2006387 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=efxan |dewlet=efxanistan |serkategorî= hunermend}} 60s0ilpwoukte62l69l18mvyoje29we 0 316377 2006388 2026-05-02T22:13:15Z Serajanbega 151496 Rûpel bi "Pêşkîr perçeyek qumaşê mezin e ku di şiklê destmalek an jî destmalek mezin de ye. <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-07-28 |sernav=Peşkir |url=https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Pe%C5%9Fkir&oldid=33587817 |kovar=Vikipedi |ziman=tr}}</ref> Ji bo parastina dest û rû ji şilbûnê di dema şuştinê de an jî ji bo zuwakirina dest û rû piştî şuştinê dihat bikaranîn." hat çêkirin 2006388 wikitext text/x-wiki Pêşkîr perçeyek qumaşê mezin e ku di şiklê destmalek an jî destmalek mezin de ye. <ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-07-28 |sernav=Peşkir |url=https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Pe%C5%9Fkir&oldid=33587817 |kovar=Vikipedi |ziman=tr}}</ref> Ji bo parastina dest û rû ji şilbûnê di dema şuştinê de an jî ji bo zuwakirina dest û rû piştî şuştinê dihat bikaranîn. sl3olb4kqxq2ehvtt8zhmqvjv4ruksb 2006390 2006388 2026-05-02T22:14:04Z Serajanbega 151496 Çavkanî 2006390 wikitext text/x-wiki Pêşkîr perçeyek qumaşê mezin e ku di şiklê destmalek an jî destmalek mezin de ye. Ji bo parastina dest û rû ji şilbûnê di dema şuştinê de an jî ji bo zuwakirina dest û rû piştî şuştinê dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-07-28 |sernav=Peşkir |url=https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Pe%C5%9Fkir&oldid=33587817 |kovar=Vikipedi |ziman=tr}}</ref> szxs7mbum9cstnsmf4hamv71uhhuw6l 2006424 2006390 2026-05-02T22:43:07Z Balyozbot 42414 [[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Şablona {{[[Şablon:çavkanî|Çavkanî]]} lê hat zêdekirin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, +{{Bêkategorî}}.) 2006424 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Pêşkîr perçeyek qumaşê mezin e ku di şiklê destmalek an jî destmalek mezin de ye. Ji bo parastina dest û rû ji şilbûnê di dema şuştinê de an jî ji bo zuwakirina dest û rû piştî şuştinê dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-07-28 |sernav=Peşkir |url=https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Pe%C5%9Fkir&oldid=33587817 |kovar=Vikipedi |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} sju67746kg5gyrqko5hyqkhybb5vzaa 2006503 2006424 2026-05-03T11:12:07Z Balyozbot 42414 Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.) 2006503 wikitext text/x-wiki {{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}} {{Sêwî|tarîx=gulan 2026}} Pêşkîr perçeyek qumaşê mezin e ku di şiklê destmalek an jî destmalek mezin de ye. Ji bo parastina dest û rû ji şilbûnê di dema şuştinê de an jî ji bo zuwakirina dest û rû piştî şuştinê dihat bikaranîn.<ref>{{Jêder-kovar |tarîx=2024-07-28 |sernav=Peşkir |url=https://tr.wikipedia.org/w/index.php?title=Pe%C5%9Fkir&oldid=33587817 |kovar=Vikipedi |ziman=tr}}</ref> == Çavkanî == {{Çavkanî}} {{Kontrola otorîteyê}} jq3on19xcwh881k9oisguqm6yetzgyf 14 316378 2006389 2026-05-02T22:13:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006389 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006391 2006389 2026-05-02T22:14:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2006391 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên efxan ên hin]] tpu52iywqtmrbxbtvnxnxx079knkktw 2006392 2006391 2026-05-02T22:14:39Z Avestaboy 34898 /* */ 2006392 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên efxan ên jin]] 0ck7c6pqer8wxftbo5tn6l3ln45q508 2006393 2006392 2026-05-02T22:15:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2006393 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên efxan ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên efxan]] dy507rcihn9v3dr62k6aba9om54zrhb 2006394 2006393 2026-05-02T22:16:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2006394 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên efxan ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên efxan]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan]] en1h82ykaec12g43e5ch9q41viqz4uq 2006395 2006394 2026-05-02T22:17:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2006395 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên efxan ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên efxan|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan]] 3ovct8ys8xdo5tk06pb9z70wk3kgacs 2006396 2006395 2026-05-02T22:18:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2006396 wikitext text/x-wiki [[Kategorî:Hunermendên efxan ên jin]] [[Kategorî:Wênesazên efxan|+Jin]] [[Kategorî:Wênesazên jin li gorî neteweyan|efxan]] pqroxvzxxwornhusiktybr5kuw1qx4i 14 316379 2006397 2026-05-02T22:18:31Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006397 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006398 2006397 2026-05-02T22:19:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2006398 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} mvsqylo4l8vhbb7zyjpch482g6kym6h 2006399 2006398 2026-05-02T22:20:49Z Avestaboy 34898 /* */ 2006399 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan]] dh6qxvzemtcm3l1yh3ekp4ox4jshhgu 2006400 2006399 2026-05-02T22:21:32Z Avestaboy 34898 /* */ 2006400 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan]] ig1ph144h0gmnyp0w8rhz4597y6gxkk 2006401 2006400 2026-05-02T22:22:06Z Avestaboy 34898 /* */ 2006401 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan]] [[Kategorî:Wênesazên jin]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan]] ppc4mm70oj9i6ngzapr53xz6fajx6v0 2006402 2006401 2026-05-02T22:22:57Z Avestaboy 34898 /* */ 2006402 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên jin]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan]] t9okbkdrguv7jb3bn8tnoarpgwc3upt 2006403 2006402 2026-05-02T22:24:23Z Avestaboy 34898 /* */ 2006403 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên jin]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan|+Jin]] s0vzo90nopqns4u0h7bivw3c63fjzbo 2006404 2006403 2026-05-02T22:25:37Z Avestaboy 34898 /* */ 2006404 wikitext text/x-wiki {{Kategoriya Commonsê}} [[Kategorî:Hunermendên jin li gorî neteweyan| Wênesaz]] [[Kategorî:Wênesazên jin| Netewe]] [[Kategorî:Wênesaz li gorî neteweyan|+Jin]] 2xbvs53rj6n5apv563ksbbhhxw6cdv3 14 316380 2006405 2026-05-02T22:27:39Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006405 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006406 2006405 2026-05-02T22:28:56Z Avestaboy 34898 /* */ 2006406 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=mecar |dewlet=mecaristan |serkategorî=hunermend}} 3vsmueedzbdd16hvv6bmpq8pkn9o72e 14 316381 2006407 2026-05-02T22:30:24Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006407 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006408 2006407 2026-05-02T22:31:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2006408 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=alman |dewlet=almanya |serkategorî= hunermend}} i2mn4rhba5v4553zaysas4nuthlblfg 2006409 2006408 2026-05-02T22:31:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2006409 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=portûgalî |dewlet=portûgal |serkategorî= hunermend}} exwinxf1yry77je5a0ahne1dls4jidq 14 316382 2006416 2026-05-02T22:33:49Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006416 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006417 2006416 2026-05-02T22:34:59Z Avestaboy 34898 /* */ 2006417 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=holendî |dewlet=holenda |serkategorî=hunermend}} 1fzpeidcalzr1xcn2b3pjtius1she2d 14 316383 2006418 2026-05-02T22:35:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006418 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006419 2006418 2026-05-02T22:36:42Z Avestaboy 34898 /* */ 2006419 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=holenda |dewlet=holendî |serkategorî=}} 577qf9seibn7le0xyumgtyvevols7s5 2006420 2006419 2026-05-02T22:37:01Z Avestaboy 34898 /* */ 2006420 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=holendî |dewlet=holenda |serkategorî=}} icwuai5akdaq8lh47ijp9l3tuiemsqo 14 316384 2006421 2026-05-02T22:38:35Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006421 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006422 2006421 2026-05-02T22:40:04Z Avestaboy 34898 /* */ 2006422 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=arjentînî |dewlet=arjentîn |serkategorî=hunermend}} dgsz007hlbc09bh8zt8919wgdwy1ziq 14 316385 2006423 2026-05-02T22:40:27Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006423 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006425 2006423 2026-05-02T22:48:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2006425 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=arjentînî |dewlet=arjentîn |serkategorî=}} keaa97m8fli187ryphwyhdg42ymfbye 14 316386 2006426 2026-05-02T22:50:22Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006426 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006427 2006426 2026-05-02T22:52:11Z Avestaboy 34898 /* */ 2006427 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=japonî |dewlet=japon |serkategorî=hunermend}} hd71fxqebclmipqs6x1k08mvpgghnkl 14 316387 2006429 2026-05-02T22:54:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006429 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006430 2006429 2026-05-02T22:55:47Z Avestaboy 34898 /* */ 2006430 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=awistralî |dewlet=awistralya |serkategorî= hunermend}} 0oq2zy4r2z5ltq4zgxjoytka7zbkgn4 14 316388 2006432 2026-05-02T22:58:14Z Avestaboy 34898 Rûpel bi "{{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=kanadayî |dewlet=kanada |serkategorî= hunermend}}" hat çêkirin 2006432 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=kanadayî |dewlet=kanada |serkategorî= hunermend}} thxjw6csfank83uf30q3swccilkl4lv 2006433 2006432 2026-05-02T22:59:53Z Avestaboy 34898 /* */ 2006433 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=kanadayî |dewlet=kanada |serkategorî=hunermend}} ky7y886g0t1xusv8jt54gzt8ay5kzur 14 316389 2006434 2026-05-02T23:01:26Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006434 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006435 2006434 2026-05-02T23:02:43Z Avestaboy 34898 /* */ 2006435 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=kanadayî |dewlet=kanada |serkategorî=}} log9cl3bzunc8yg39h7f2mb5trxnawf 14 316390 2006436 2026-05-02T23:05:03Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006436 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006437 2006436 2026-05-02T23:06:05Z Avestaboy 34898 /* */ 2006437 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=çînî |dewlet=çîn |serkategorî=}} 963x0y6k9onq2bnulzgwmgaqvttilni 2006438 2006437 2026-05-02T23:06:41Z Avestaboy 34898 /* */ 2006438 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=çînî |dewlet=çîn |serkategorî=hunermend}} 7vn7976na1u70byzqxv6patnf4z3ihw 2006439 2006438 2026-05-02T23:07:58Z Avestaboy 34898 /* */ 2006439 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=çînî |dewlet=çîn |serkategorî= hunermend}} 9nphdrh60edwykmj8z59rtahhhermdn 14 316391 2006440 2026-05-02T23:10:13Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006440 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006441 2006440 2026-05-02T23:11:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2006441 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=yewnan |dewlet=yewnanistan |serkategorî=hunermend}} spf4sikt664peycpzneyvdf7jaqyzsy 14 316392 2006442 2026-05-02T23:13:09Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006442 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006443 2006442 2026-05-02T23:15:08Z Avestaboy 34898 /* */ 2006443 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îslendî |dewlet=îslenda |serkategorî= hunermend}} da6p9m1l6d9gkela255c12dc20vjx3w 2006444 2006443 2026-05-02T23:15:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2006444 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îslendî |dewlet=îslenda |serkategorî=hunermend}} m1321p8r3gcufaom6wj5547tcw59t44 14 316393 2006445 2026-05-02T23:15:58Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006445 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006446 2006445 2026-05-02T23:17:30Z Avestaboy 34898 /* */ 2006446 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=îslendî |dewlet=îslenda |serkategorî=}} af0f8d44adgr7w22ojyyx2sv4abquko 14 316394 2006447 2026-05-02T23:19:43Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006447 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006448 2006447 2026-05-02T23:21:24Z Avestaboy 34898 /* */ 2006448 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îrlendî |dewlet=îrlenda |serkategorî=hunermend}} qayoi9bsxw40prggie9r33srpkbczxd 14 316395 2006449 2026-05-02T23:22:10Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006449 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006450 2006449 2026-05-02T23:23:33Z Avestaboy 34898 /* */ 2006450 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=îrlendî |dewlet=îrlenda |serkategorî=}} lvmbpt169aaf8zc8vqzhfr1sfsaa6jn 14 316396 2006451 2026-05-02T23:25:11Z Avestaboy 34898 Rûpeleke vala hat çêkirin 2006451 wikitext text/x-wiki phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1 2006452 2006451 2026-05-02T23:26:03Z Avestaboy 34898 /* */ 2006452 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=fînlendî |dewlet=fînlenda |serkategorî=}} c2llw0q7kwt712oxdjql6pfmyoas86d 2006453 2006452 2026-05-02T23:27:19Z Avestaboy 34898 /* */ 2006453 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Hunermend |netewe=îranî |dewlet=îran |serkategorî=}} fwbqink6eichlp8ui5f8nt9jee06pmr 2006454 2006453 2026-05-02T23:28:27Z Avestaboy 34898 /* */ 2006454 wikitext text/x-wiki {{ewkên ewk |pîşe=Wênesaz |netewe=îranî |dewlet=îran |serkategorî=hunermend}} ghayo693h29i17s9xy8r8u430dykiyj