Înternet

<mediawiki xmlns="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/" xmlns:xsi="http://www.w3.org/2001/XMLSchema-instance" xsi:schemaLocation="http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11/ http://www.mediawiki.org/xml/export-0.11.xsd" version="0.11" xml:lang="ku">
  <siteinfo>
    <sitename>Wîkîpediya</sitename>
    <dbname>kuwiki</dbname>
    <base>https://ku.wikipedia.org/wiki/Destp%C3%AAk</base>
    <generator>MediaWiki 1.46.0-wmf.26</generator>
    <case>first-letter</case>
    <namespaces>
      <namespace key="-2" case="first-letter">Medya</namespace>
      <namespace key="-1" case="first-letter">Taybet</namespace>
      <namespace key="0" case="first-letter" />
      <namespace key="1" case="first-letter">Gotûbêj</namespace>
      <namespace key="2" case="first-letter">Bikarhêner</namespace>
      <namespace key="3" case="first-letter">Gotûbêja bikarhêner</namespace>
      <namespace key="4" case="first-letter">Wîkîpediya</namespace>
      <namespace key="5" case="first-letter">Gotûbêja Wîkîpediyayê</namespace>
      <namespace key="6" case="first-letter">Wêne</namespace>
      <namespace key="7" case="first-letter">Gotûbêja wêneyî</namespace>
      <namespace key="8" case="first-letter">MediaWiki</namespace>
      <namespace key="9" case="first-letter">Gotûbêja MediaWiki</namespace>
      <namespace key="10" case="first-letter">Şablon</namespace>
      <namespace key="11" case="first-letter">Gotûbêja şablonê</namespace>
      <namespace key="12" case="first-letter">Alîkarî</namespace>
      <namespace key="13" case="first-letter">Gotûbêja alîkariyê</namespace>
      <namespace key="14" case="first-letter">Kategorî</namespace>
      <namespace key="15" case="first-letter">Gotûbêja kategoriyê</namespace>
      <namespace key="100" case="first-letter">Portal</namespace>
      <namespace key="101" case="first-letter">Gotûbêja portalê</namespace>
      <namespace key="710" case="first-letter">TimedText</namespace>
      <namespace key="711" case="first-letter">TimedText talk</namespace>
      <namespace key="828" case="first-letter">Modul</namespace>
      <namespace key="829" case="first-letter">Gotûbêja modulê</namespace>
      <namespace key="1728" case="first-letter">Event</namespace>
      <namespace key="1729" case="first-letter">Event talk</namespace>
    </namespaces>
  </siteinfo>
  <page>
    <title>Înternet</title>
    <ns>0</ns>
    <id>885</id>
    <revision>
      <id>2006733</id>
      <parentid>1993403</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:10:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006733</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="55757" sha1="6ify4gvsxtujh4r7rjyh627e1igpmyq" xml:space="preserve">[[Wêne:Înternet.jpg|thumb|420px|Rêjeya bikaranîna înternetê ya li gorî gelheya welatan. (Li Kurdistanê, rêjeya bikaranîna înternetê bi navekî 30-35% e.)]]
[[Wêne:Internet map 1024.jpg|thumb|Vîzulasînekirina parvekî înternetê (2005)]]
'''Înternet''' an jî '''tora toran''' (bi [[Zimanê inglîzî|inglîzî]]: ''Internet'') sîstemeke gerdûnî ya [[Tor (komputer)|torên komputerê]] yên bi hev ve girêdayî ye ku ji bo ragihandina di navbera tor û cîhazan de [[TCP/IP|koma protokola înternetê]] (TCP/IP) bikar tîne. Ew toreke toran e ku ji torên taybet, giştî, akademîk, karsazî û hikûmetê yên bi berfirehiya herêmî heta gerdûnî pêk tê, ku bi rêzek berfireh ji teknolojiyên torê yên elektronîkî, bêtêl û optîkî ve girêdayî ne. Înternet rêzek berfireh ji çavkanî û karûbarên agahdariyê hildigire, wekî belge û serîlêdanên hîpertekstê yên bi hev ve girêdayî yên [[World Wide Web]] (WWW), [[E-Peyam|nameya elektronîkî]], telefoniya înternetê, medyaya weşanê û şandina wêneyan.

Dîroka înternetê vedigere lêkolînên ku parvekirina demê ya çavkaniyên komputerê, pêşxistina guheztina pakêtan di salên 1960an de û sêwirandina torên komputerê ji bo ragihandina daneyan.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The real story of how the Internet became so vulnerable |url=https://www.washingtonpost.com/sf/business/2015/05/30/net-of-insecurity-part-1/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Washington Post |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Turing's Legacy: A History of Computing at the National Physical Laboratory 1945-1995 |paşnav=Yates |pêşnav=David M. |weşanger=National Museum of Science and Industry |tarîx=1997 |isbn=978-0-901805-94-2 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ToMfAQAAIAAJ&amp;q=packet+switch }}&lt;/ref&gt; Kombûna qaîdeyan (protokolên ragihandinê) ji bo çalakkirina xebata înternetê li ser Înternetê ji lêkolîn û pêşkeftinê derket holê ku di salên 1970an de ji hêla [[DARPA|Ajansa Projeyên Lêkolînên Pêşketî yên Parastinê]] (DARPA) ya [[Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî]] ve bi hevkariya zanîngeh û lêkolîneran li seranserê [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li [[Keyaniya Yekbûyî]] û [[Fransa]]yê ve hatî ferman kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Inventing the Internet |paşnav=Abbate |pêşnav=Janet |weşanger=MIT Press |tarîx=2000-07-24 |isbn=978-0-262-26133-3 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=9BfZxFZpElwC&amp;pg=PA3&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary |sernav=The Computer History Museum, SRI International, and BBN Celebrate the 40th Anniversary of First ARPANET Transmission, Precursor to Today's Internet {{!}} SRI International |malper=www.sri.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |roja-arşîvê=2019-03-29 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190329134941/https://www.sri.com/newsroom/press-releases/computer-history-museum-sri-international-and-bbn-celebrate-40th-anniversary |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html |sernav=How the Internet Came to Be |malper=elk.informatik.hs-augsburg.de |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2017-09-26 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170926042220/http://elk.informatik.hs-augsburg.de/tmp/cdrom-oss/CerfHowInternetCame2B.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; [[ARPANET]] di destpêkê de wekî stûnek ji bo girêdana torên akademîk û leşkerî yên herêmî li Dewletên Yekbûyî ji bo çalakkirina parvekirina çavkaniyan xizmet kir. Fînansmana Tora Weqfa Zanistî ya Neteweyî wekî stûnek nû di salên 1980an de û herwiha fînansmana taybet ji bo dirêjkirinên din ên bazirganî, beşdariya cîhanî di pêşxistina teknolojiyên torê yên nû û yekbûna gelek toran de bi karanîna pakêta protokola Înternetê ya DARPA teşwîq kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.livinginternet.com/i/ii_summary.htm |sernav=Internet History One-Page Summary - How Invented, Created |malper=www.livinginternet.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Girêdana torên bazirganî û pargîdaniyan di destpêka salên 1990î de, û her weha hatina World Wide Webê,&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Wintle |pêşnav=Christopher |tarîx=2006-05-01 |sernav=Oxford Dictionary of Musical Terms, Ed. by Alison Latham. pp. 214. (Oxford University Press, Oxford and New York, 2004, £7.99. ISBN 0-19-860698-2.)  Oxford Dictionary of Musical Works. Ed. by Alison Latham. pp. 218. (Oxford University Press, Oxford and New York, 2004, £7.99. ISBN 0-19-861020-3.) |url=https://doi.org/10.1093/ml/gci189 |kovar=Music and Letters |cild=87 |hejmar=2 |rr=298–300 |doi=10.1093/ml/gci189 |issn=1477-4631 }}&lt;/ref&gt; destpêka veguherîna bo înterneta nûjen nîşan da û mezinbûneke berbiçav a domdar çêkir ji ber ku nifşên komputerên sazî, kesane û mobîl bi înternetê ve girêdayî bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=40 maps that explain the internet |url=http://www.vox.com/a/internet-maps |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=vox.com }}&lt;/ref&gt; Her çend înternet di salên 1980an de ji hêla akademiyê ve bi berfirehî dihat bikaranîn jî, bazirganîkirina paşê ya înternetê di salên 1990an û piştre de xizmet û teknolojiyên wê di hema hema her aliyê jiyana nûjen de tevlî kir.

Piraniya medyayên ragihandinê yên kevneşopî, di nav de [[telefon]], [[radyo]], [[televîzyon]], nameya kaxezî û [[rojname]], ji hêla înternetê ve têne ji nû ve şekilkirin, ji nû ve pênasekirin, an jî tewra ji holê têne rakirin, û ev yek dibe sedema peydabûna karûbarên nû yên wekî e-name, telefona înternetê, radyoya înternetê, televîzyona înternetê, muzîka serhêl, rojnameyên dîjîtal û malperên weşana deng û vîdyoyê. Rojname, pirtûk û weşanên din ên çapkirî li gorî teknolojiya malperê adapte bûne an jî ji nû ve hatine şekilkirin û bûne blognivîs, xwarinên webê û berhevkarên nûçeyên serhêl. Înternetê bi rêya peyamên tavilê, forumên înternetê û karûbarên tora civakî formên nû yên têkiliya kesane çalak kiriye û bilez kiriye. Kirîna serhêl ji bo firoşkarên mezin, karsaziyên piçûk û karsazan bi awayekî berbiçav mezin bûye, ji ber ku ew dihêle ku fîrma hebûna xwe ya &quot;kerpîç û çîmentoyê&quot; berfireh bikin da ku xizmeta bazarek mezintir bikin an jî tewra kelûpel û karûbaran bi tevahî serhêl bifroşin. Karûbarên karsazî-bi-karsaziyê û darayî li ser Înternetê bandorê li zincîrên dabînkirinê li seranserê pîşesaziyan dikin.

Înternet ne di warê pêkanîna teknolojîk û ne jî di polîtîkayên gihîştin û karanînê de xwedî rêveberiyeke navendî ya yekane ye; her toreke pêkhatî polîtîkayên xwe destnîşan dike.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=HowStuffWorks &quot;Who owns the Internet?&quot; |url=http://computer.howstuffworks.com/internet/basics/who-owns-internet.htm |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=HowStuffWorks |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pênasînên giştî yên du qadên navên sereke li ser Înternetê, qada navnîşana protokola înternetê ([[navnîşana IP]]) û [[DNS|sîstema navê domainê]] (DNS), ji hêla rêxistineke parastvan, [[ICANN|Korporasyona Înternetê ji bo Nav û Hejmarên Destnîşankirî]] (ICANN) ve têne rêve kirin. Bingeha teknîkî û standardîzekirina protokolên bingehîn çalakiyek [[Hêza Peywirê ya Endezyariya Înternetê]] (IETF) ye, ku rêxistineke ne-qezenc a beşdarên navneteweyî yên bi awayekî sist ve girêdayî ye ku her kes dikare bi beşdarbûna pisporiya teknîkî pê re têkilî dayne.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Etîmolojî ==
Kilamê ''internetted'' di destpêka 1849an de dihat bikaranîn, ku tê wateya girêdayî an jî bi hev ve girêdayî.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=FM 24-6 Radio Operator's Manual, Army Ground Forces, June 1945 |paşnav=United States. War Office |weşanger=Washington [D.C.] : G.P.O. |tarîx=1943 |url=http://archive.org/details/Fm24-6 }}&lt;/ref&gt; Kilamê ''înternet'' di 1945an de ji aliyê Wezareta Şerê Dewletên Yekbûyî ve di rêbernameya operatorê radyoyê de û di 1974an de wekî kurtenivîsa ''Internetwork'' hat bikaranîn. Îro, kilamê ''înternet'' bi gelemperî behsa pergala gerdûnî ya [[Tor (komputer)|torên komputerê]] yên girêdayî dike, her çend ew dikare behsa her komek torên piçûktir jî bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=It’s Official: The ‘Internet’ Is Over (Published 2016) |url=https://www.nytimes.com/2016/06/02/insider/now-it-is-official-the-internet-is-over.html |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Kilamên ''înternet'' û ''World Wibe Web'' pir caran bi hev re têne bikaranîn; dema ku [[Gerokên webê|gerokê webê]] ji bo dîtina [[Pêgeh (înternet)|pêgehan]] webê tê bikaranîn, gelemperî ye ku meriv behsa &quot;ketina înternetê&quot; bike. Lêbelê, World Wibe Web, an Web, tenê yek ji hejmareke mezin ji karûbarên înternetê ye,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-03-11 |sernav=World Wide Web Timeline |url=http://www.pewinternet.org/2014/03/11/world-wide-web-timeline/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Pew Research Center: Internet, Science &amp; Tech |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; berhevokek belgeyan (rûpelên webê) û çavkaniyên din ên webê ye ku bi hîperlînk û [[URL]]-an ve girêdayî ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.w3.org/TR/html401/struct/links.html |sernav=Links in HTML documents |malper=www.w3.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

== Dîrok ==
[[Wêne:Arpanet map 1973.jpg|thumb|Nexşeya Arpanetê ji 1973an]]
Di salên 1960an de, [[Kompûternasî|zanyarên komputerê]] dest bi pêşxistina pergalên ji bo [[Parvekirina demê (înternet)|parvekirina demê]] ya çavkaniyên komputerê kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Time Sharing at MIT |paşnav=Annals of the History of Computing |tarîx=1992 |url=http://archive.org/details/time-sharing-at-mit }}&lt;/ref&gt; [[J. C. R. Licklider]] dema ku li [[Raytheon BBN|Bolt Beranek &amp; Newman]] dixebitî û paşê, serokatiya Nivîsgeha Teknîkên Pêvajoya Agahdariyê (IPTO) li [[DARPA|Ajansa Projeyên Lêkolînê ya Pêşketî]] (ARPA) ya Wezareta Parastinê ya Dewletên Yekbûyî (DoD) dikir, fikra toreke gerdûnî pêşniyar kir. Lêkolîna li ser [[guheztina pakêtan]], ku yek ji teknolojiyên bingehîn ên Înternetê ye, di xebata [[Paul Baran]] li [[RAND Cooperation|RAND]] di destpêka salên 1960an de û bi serbixwe, [[Donald Davies]] li [[Laboratuwara Fizikî ya Neteweyî (Keyaniya Yekbûyî)|Laboratuwara Fizikî ya Neteweyî]] ya Keyaniya Yekbûyî (NPL) di 1965an de dest pê kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Inductee Detail {{!}} National Inventors Hall of Fame |url=http://www.invent.org/honor/inductees/inductee-detail/?IID=316 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=National Inventors Hall of Fame |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Piştî [[Sempozyûma li ser Prensîbên Sîstemên Xebitandinê]] di 1967an de, guheztina pakêtan ji [[tora NPL]] ya pêşniyarkirî û têgehên rêwerdanê yên ji hêla Baran ve hatine pêşniyar kirin, di sêwirana ARPANET, toreke parvekirina çavkaniyên ceribandinî ya ji hêla ARPA ve hatî pêşniyar kirin, de hatin bicîh kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.columbia.edu/~hauben/book-pdf/CHAPTER%205.pdf |sernav=Netizens: On the History and Impact of Usenet and the Internet |malper=www.columbia.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Illusion of Net Neutrality |url=https://books.google.com/books?id=Q10phY811tUC&amp;pg=PA66 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nethistory.info/History%20of%20the%20Internet/origins.html |sernav=Origins of the Internet |malper=www.nethistory.info |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-AU }}&lt;/ref&gt;

Pêşveçûna ARPANETê bi du girêkên torê destpêkir ku di 29ê cotmeha 1969an de di navbera [[Zanîngeha Kalîforniyayê, Los Angeles]] (UCLA) û [[Zanîngeha Stanfordê|Enstîtuya Lêkolînê ya Stanfordê]] (niha SRI International) de bi hev ve girêdayî bûn. Cihê sêyemîn li [[Zanîngeha Kalîforniyayê, Santa Barbara]] bû û piştre [[Zanîngeha Utah]]. Di nîşanek mezinbûna pêşerojê de, heta dawiya 1971an 15 cih bi ARPANETa ciwan ve hatin girêdan.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.columbia.edu/~rh120/other/tcpdigest_paper.txt |sernav=From the ARPANET to the Internet |malper=www.columbia.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Ev salên destpêkê di fîlma 1972an a ''Computer Networks: The Heralds of Resource Sharing'' de hatin belgekirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Internet Pioneers Discuss the Future of Money, Books, and Paper in 1972 |url=https://paleofuture.gizmodo.com/internet-pioneers-discuss-the-future-of-money-books-a-880551175 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Paleofuture |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Piştî vê yekê, ARPANET yavaş bû toreke ragihandinê ya nenavendî, ku navendên dûr û baregehên leşkerî yên li Dewletên Yekbûyî bi hev ve girêdide. Torên bikarhêner û torên lêkolînê yên din, wekî Merit Network û [[CYCLADES]], di dawiya 1960an û destpêka 1970an de hatin pêşve xistin.&lt;ref name=&quot;Kim2005&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Internationalizing the Internet: The Co-evolution of Influence and Technology |paşnav=Kim |pêşnav=Byung-Keun |weşanger=Edward Elgar Publishing |tarîx=2005-01-01 |isbn=978-1-84542-675-0 |ziman=en |url=https://books.google.at/books?id=lESrw3neDokC&amp;redir_esc=y }}&lt;/ref&gt;

Hevkariyên navneteweyî yên destpêkê ji bo ARPANETê kêm bûn. Di 1973an de têkilî bi Norwêcê ([[NORSAR]] û NDRE)&lt;ref name=&quot;Kim2005&quot; /&gt; re hatin danîn û bi koma lêkolînê ya [[Peter Kirstein]] li [[Zanîngeha Koleja Londonê]] (UCL) re, ku deriyek ji bo torên akademîk ên brîtanî peyda kir û yekem xebata înternetê ji bo parvekirina çavkaniyan ava kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://pdfs.semanticscholar.org/4773/f19792f9fce8eacba72e5f8c2a021414e52d.pdf |sernav=Early experiences with the Arpanet and Internet in the United Kingdom |malper=pdfs.semanticscholar.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Projeyên ARPA, [[International Network Working Group|''International Network Working Group'']] û destpêşxeriyên bazirganî bûn sedema pêşxistina protokol û standardên cûrbecûr ku bi wan re gelek torên cuda dikarin bibin toreke yekane an &quot;toreke toran&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.internetsociety.org/internet/what-internet/history-internet/brief-history-internet |sernav=Brief History of the Internet - Internet Timeline {{!}} Internet Society |malper=www.internetsociety.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di 1974an de, [[Vint Cerf]] li [[Zanîngeha Stanfordê]] û [[Bob Kahn]] li DARPA pêşniyarek ji bo &quot;Protokolek ji bo têkiliya tora pakêtan&quot; weşandin. Cerf û xwendekarên wî di ''&lt;nowiki&gt;RFC 675&lt;/nowiki&gt;'' de peyva înternetê wekî kurtenivîsek ji bo xebata înternetê bikar anîn û RFCyên paşê ev karanîn dubare kirin. Cerf û Kahn bandorên girîng li ser sêwirana [[TCP/IP]] ya encam didin [[Louis Pouzin]] û yên din.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=The internet’s fifth man |url=https://www.economist.com/news/technology-quarterly/21590765-louis-pouzin-helped-create-internet-now-he-campaigning-ensure-its |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=The Economist |ziman=en }}&lt;/ref&gt; [[PTT]]yên neteweyî û dabînkerên bazirganî standarda [[X.25]] pêşxistin û li ser torên daneyên giştî bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Local Area Networks (LANs) |paşnav=Gandoff |pêşnav=Martin |weşanger=Elsevier |tarîx=1987 |rr=148–163 |isbn=978-0-434-91068-7 |url=https://doi.org/10.1016/b978-0-434-91068-7.50011-x }}&lt;/ref&gt;

Di 1981an de, dema ku Weqfa Zanistî ya Neteweyî (NSF) Tora Zanistî ya Komputerê (CSNET) fînanse kir, gihîştina ARPANETê berfirehtir bû. Di 1982an de, [[TCP/IP|suîta protokola înternetê]] (TCP/IP) hate standardîzekirin, ku belavbûna torên girêdayî li çaraliyê cîhanê hêsan kir. Gihîştina tora TCP/IP di 1986an de dîsa berfireh bû dema ku Tora Weqfa Zanistî ya Neteweyî (NSFNet) ji bo lêkolîneran gihîştina malperên [[superkomputer]]an li Dewletên Yekbûyî peyda kir, pêşî bi leza 56 kbit/s û paşê bi 1.5 Mbit/s û 45 Mbit/s.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.merit.edu/about/history/pdf/NSFNET_final.pdf |sernav=NSFNET: A Partnership for High-Speed Networking, Final Report 1987–1995 |malper=www.merit.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; NSFNet di salên 1988-89an de li rêxistinên akademîk û lêkolînê li [[Ewropa]], [[Awistralya]], [[Zelendaya Nû]] û [[Japon]]yayê berfireh bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html |sernav=A Short History of Internet Protocols at CERN |malper=ben.web.cern.ch |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2017-07-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170721161649/http://ben.web.cern.ch/ben/TCPHIST.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm |sernav=16th APAN Meetings in Busan |malper=apan.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2006-02-01 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20060201035514/http://apan.net/meetings/busan03/cs-history.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.nordu.net/history/TheHistoryOfNordunet_simple.pdf |sernav=The History of NORDUnet |malper=www.nordu.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Her çend protokolên din ên torê yên wekî torên daneyên giştî yên [[UUCP]] û PTT gelek berî vê demê gihîştina gerdûnî hebû jî, ev destpêka înternetê wekî toreke navparzemînî nîşan da. [[Pêşkêşkerên karûbarê Înternetê yên bazirganî]] (ISP) di 1989an de li Dewletên Yekbûyî û Awistralyayê derketin holê.&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rogerclarke.com/II/OzI04.html#CIAP |sernav=Roger Clarke's 'The Internet in Australia' |malper=www.rogerclarke.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; ARPANET di 1990an de hate ji kar derxistin.&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt;

Pêşketinên domdar di teknolojiya [[nîvragihbar]] û tora optîkî de derfetên aborî yên nû ji bo beşdarbûna bazirganî di berfirehkirina torê de di navenda wê de û ji bo pêşkêşkirina xizmetan ji bo raya giştî afirandin. Di nîvê sala 1989an de, [[MCI Mail]] û [[CompuServe]] girêdanên bi înternetê re danîn, e-name û berhemên gihîştina giştî ji nîv mîlyon bikarhênerên înternetê re radest kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=InfoWorld |url=https://books.google.com/books?id=wDAEAAAAMBAJ&amp;pg=PT31&amp;lpg=PT31&amp;dq=compuserve%20to%20mci%20mail%20internet }}&lt;/ref&gt; Tenê çend meh şûnda, di 1ê çileya 1990an de, PSInet ji bo karanîna bazirganî piştgiriyek Înternetê ya alternatîf da destpêkirin; yek ji torên ku li bingeha Înterneta bazirganî ya salên paşîn zêde kir. Di Adara 1990an de, yekem girêdana bilez a T1 (1.5 Mbit/s) di navbera NSFNET û Ewropayê de di navbera [[Zanîngeha Cornell]] û [[CERN]] de hate saz kirin, ku rê da ragihandinên pir bihêztir ji yên ku bi satelîtan dikarin werin kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt |sernav=Rate limit reached |malper=wayback.archive-it.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2017-05-25 |urlya-arşîvê=https://wayback.archive-it.org/all/20170525080041/ftp://ftp.cuhk.edu.hk/pub/doc/internet/Internet.Monthly.Report/imr9002.txt |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;

Di 1990an de, piştî du salan lobiya rêveberiya CERNê, [[Tim Berners-Lee]] dest bi nivîsandina [[World Wide Web]], [[Gerokên webê|geroka webê]] ya yekem kir. Heta Noelê ya 1990an, Berners-Lee hemî amûrên pêwîst ji bo Webek xebatkar ava kiribûn: [[HTTP|Protokola Veguhestina HyperText]] (HTTP) 0.9,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.w3.org/Protocols/HTTP/AsImplemented.html |sernav=The HTTP Protocol As Implemented In W3 |malper=www.w3.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; [[HTML|Zimanê Nîşankirina HyperText]] (HTML), geroka webê ya yekem (ku di heman demê de edîtorek HTMLê bû û dikaribû bigihîje komên nûçeyan ên [[Usenet]] û pelên [[FTP]]), nermalava servera HTTP ya yekem (paşê wekî [[CERN httpd]] hate zanîn),&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://info.cern.ch/ |sernav=Welcome to info.cern.ch |malper=info.cern.ch |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; servera webê ya yeke û rûpelên webê yên yekem ku projeyê bi xwe vedigotin. Di 1991an de [[Commercial Internet eXchange]] hate damezrandin, ku rê da PSInet ku bi torên din ên bazirganî [[CERFnet]] û Alternet re têkilî dayne. Yekîtiya Krediyê ya Federal a Stanfordê di cotmeha 1994an de yekem saziya darayî bû ku xizmetên bankkariya înternetê ya serhêl pêşkêşî hemî endamên xwe kir.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850 |sernav=Stanford Federal Credit Union Pioneers Online Financial Services. - Free Online Library |malper=www.thefreelibrary.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2018-12-21 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20181221041632/https://www.thefreelibrary.com/Stanford+Federal+Credit+Union+Pioneers+Online+Financial+Services.-a017104850 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di 1996an de, [[OP Financial Group]], ku ew jî bankek kooperatîf bû, bû duyemîn banka serhêl li cîhanê û ya yekem li Ewropayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.op.fi/op-financial-group/about-us/op-financial-group-in-brief/history |sernav=History - About us - OP Group |malper=www.op.fi |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Di 1995an de, înternet li Dewletên Yekbûyî bi tevahî bazirganî bûbû dema ku NSFNet hate betalkirin, û sînorkirinên dawîn ên li ser karanîna înternetê ji bo veguheztina trafîka bazirganî hatin rakirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |sernav=Retiring the NSFNET Backbone Service: Chronicling the End of an Era |malper=merit.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2013-08-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130817124939/http://merit.edu/research/nsfnet_article.php |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:CERN NEXT Server 2010-07-01.jpg|thumb|Yekem servîsa webê di CERNê]]

Her ku teknolojî pêş ket û derfetên bazirganî mezinbûna hevbeş zêde kirin, qebareya trafîka înternetê dest bi taybetmendiyên dişibin yên mezinbûna [[MOSFET|transîstorên MOS]] kir, ku bi [[Qanûnên Moore|qanûna Moore]] tê nîşandan, ku her 18 mehan du qat zêde dibe. Ev mezinbûn, ku wekî [[Qanûnên Edholm|qanûna Edholm]] hate fermîkirin, ji hêla pêşketinên di teknolojiya MOS, pergalên pêlên ronahiya [[lazer]] û performansa deng de hate katalîzkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://events.vtools.ieee.org/m/195547 |sernav=Invited Talk on &quot;From millibits to Terabits per second and beyond - Over 70 years of Innovation&quot;  : vTools Events |malper=events.vtools.ieee.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=IEEE.vTools }}&lt;/ref&gt;

Ji 1995an vir ve, înternetê bandorek mezin li ser çand û bazirganiyê kiriye, di nav de zêdebûna ragihandina hema bêje yekser bi rêya e-nameyê, [[peyamnêriya yekser]], telefonî (deng li ser protokola înernetê an [[VoIP]]), [[Vidyotelefon|bangên vîdyoyê yên înteraktîf ên du-alî]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/5242252.stm |sernav=BBC NEWS {{!}} Technology {{!}} How the web went world wide |malper=news.bbc.co.uk |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; û WorldWibeWeb bi [[forumên nîqaşê]], blogan, [[karûbarên tora civak]]î û [[malperên kirîna serh]]êl. Mîqdarên zêde yên daneyan bi leza bilindtir û bilindtir li ser torên fîber optîk ên ku bi 1 Gbit/s, 10 Gbit/s, an jî bêtir dixebitin têne veguheztin. Înternet bi mîqdarên her ku diçe mezintir ên agahdarî û zanîna serhêl, bazirganî, şahî û karûbarên tora civakî ve mezin dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274 |sernav=Brazil, Russia, India and China to Lead Internet Growth Through 2011 - ClickZ |malper=www.clickz.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2008-10-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20081004000237/http://www.clickz.com/showPage.html?page=3626274 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Di dawiya salên 1990î de, hate texmînkirin ku trafîk li ser Înterneta giştî salane ji sedî 100 zêde dibe, di heman demê de mezinbûna navînî ya salane ya hejmara bikarhênerên Înternetê di navbera %20 û %50 de hate fikirîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.dtc.umn.edu/~odlyzko/doc/internet.size.pdf |sernav=The size and growth rate of the Internet |malper=www.dtc.umn.edu |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Ev mezinbûn pir caran ji ber nebûna rêveberiya navendî tê vegotin, ku rê dide mezinbûna organîk a torê, û her weha xwezaya ne-xwedî ya protokolên Înternetê, ku hevahengiya firoşkaran teşwîq dike û rê li ber ti pargîdaniyek digire ku pir zêde kontrolê li ser torê bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Local Area Networks |paşnav=Comer |pêşnav=Douglas E. |weşanger=Chapman and Hall/CRC |tarîx=2018-09-03 |rr=55–64 |isbn=978-0-429-44735-8 |cih=Fifth edition. {{!}} Boca Raton : Taylor &amp; Francis, CRC Press, 2018. |url=https://doi.org/10.1201/9780429447358-6 }}&lt;/ref&gt; Heta 31ê adara 2011an, hejmara giştî ya bikarhênerên înternetê 2.095 milyar bû (30% ji [[Gelheya Cîhanê|nifûsa cîhanê]]). Tê texmînkirin ku di 1993an de înternetê tenê %1ê agahiyên ku bi rêya [[telekomunîkasyon]]ê ya du alî diherikîn hildigirt. Heta 2000an ev hejmar gihîştibû %51ê, û heta 2007an ji %97ê zêdetir hemû agahiyên telekomunîkasyonê bi rêya înternetê dihatin veguhastin.

== Teknîk ==
Teknolojiya înternetê ji hêla [[RFC]]-yên [[Hêza Peywira Endezyariya Înternetê]] (IETF) ve tê ravekirin.

=== Binesaziyê ===
[[Wêne:World map of submarine cables.png|thumb| Nexşeya 2007an kabloyên telekomunîkasyonê yên fîber optîk ên binavî li seranserê cîhanê nîşan dide]]
Înternet ji torên girêdayî yên rêveberiyên îdarî yên cûda pêk tê. Ev bi taybetî:

* Torên dabînkerê ku komputerên xerîdarên dabînkerê înternetê bi wan ve girêdayî ne,
* Torên pargîdaniyê ([[întranet]]) ku komputerên pargîdaniyekê bi hev ve girêdidin,
* Zanîngeh û torên lêkolînê.

Ji hêla fizîkî ve, bingeha înternetê, ango girêdanên di navbera torên jorîn û stûnên torên mezintir de, bi giranî ji kabloyên fîber optîk pêk tê, hem parzemînî û hem jî navparzemînî, ku bi rêya rûteran bi torekê ve girêdayî ne. Kabloyên fîber optîk kapasîteyek veguhestinê ya pir mezin pêşkêş dikin û çend sal berê bi hejmareke mezin, hem wekî kabloyên bejahî û hem jî yên binavî, bi hêviya mezinbûna trafîka daneyan a pir mezin hatine danîn. Lêbelê, ji ber ku rêjeya veguhestina fizîkî ya gengaz a her cotek fîber bi teknolojiya belavkirina fîber optîk a pêşkeftî (DWDM) pir zêde bûye, înternet niha di vî warî de hin kapasîteya zêde heye. Li gorî texmînan di 2005an de tenê ji sedî sê ji kabloyên fîber optîk ên di navbera bajarên ewropî an Dewletên Yekbûyî de hatine danîn hatine bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.heise.de/news/Glasfasern-sind-ein-Reich-der-Finsternis-155701.html |sernav=Glasfasern sind ein Reich der Finsternis |malper=heise online |tarîx=2005-04-23 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=de |paşnav=online |pêşnav=heise }}&lt;/ref&gt; Satelayt û girêdanên mîkropêlê jî di nav avahiya înternetê ya gerdûnî de hatine entegre kirin, lê ew beşek piçûk pêk tînin.

Li ser rêya dawîn a bi navê &quot;mila dawî&quot;, ango girêdanên li malê, daneyên pir caran bi rêya xetên sifir ji girêdanên telefon an televîzyonê û her ku diçe bi rêya bêtêl, [[WLAN]], an ragihandina mobîl (di destpêkê de [[UMTS]], dû re [[LTE (tora înternetê)|LTE]], [[5G]], hwd.) têne veguheztin. Fiber-to-the-home (FTTH) hîn li Kurdistanê belav nebûye. Kesên taybet an bi rêya girêdanek tengbend, mînakî, bi rêya [[modem]], [[ISDN]] an jî bi rêya gihîştina berfireh, mînakî, bi rêya DSL, modema kabloyî, an ragihandina mobîl, ji pêşkêşvanek înternetê digihîjin înternetê. Şîrket an saziyên hikûmetê pir caran bi rêya xetên sifir an fîber-optîk ên kirêkirî ve girêdayî ne, bi karanîna teknolojiyên wekî pakkirina kanalê, ATM, SDH, an - her ku diçe - [[Ethernet]] di hemî guhertoyên leza de.

Di malên taybet de, komputer gelek caran ji bo gihîştina xizmetan bi înternetê ve girêdayî ne, lê ew bi xwe ji bikarhênerên din re xizmetên weha kêm an jî qet peyda nakin û bi awayekî daîmî negihîştî ne. Ji hêla din ve, server komputer in ku bi giranî xizmetên înternetê peyda dikin. Ew bi gelemperî di navendên daneyên bi navê wan de ne, girêdanên wan ên bilez hene, û di odeyên bi klîma de ne ku ji qutbûna elektrîkê û torê, û her weha dizî û agir têne parastin. Serlêdanên [[peer-to-peer]] di heman demê de dihêle ku komputerên xerîdar ên jorîn bi xwe xizmetan demkî pêşkêş bikin, ku ew ji komputerên din ên di torê de digirin. Ev cûdahiya hişk a modela xerîdar-server hilweşîne.

Li xalên danûstandina înternetê, gelek torên piştgir ên cûda bi rêya girêdan û cîhazên performansa bilind (router û switch) ve girêdayî ne. Danûstandina agahdariya gihîştinê di navbera du toran de bi peyman û teknîkî wekî ''peering'' tê organîzekirin, ango li ser bingeha beramberiyê, bi vî rengî danûstandina daneyan gengaz dike. Li DE-CIX li [[Frankfurt am Main]], xala danûstandinê ya herî mezin a celebê xwe, bo nimûne, zêdetirî 100 tor bi hev ve girêdayî ne. Veguhestina trafîka daneyan a bi vî rengî di navbera deverên îdarî yên cûda de, yên ku jê re pergalên xweser tê gotin, dikare li her cîhek din jî were kirin, lê bi gelemperî ji hêla aborî ve maqûltir e ku ew li xalên danûstandina înternetê yên cûda were pak kirin. Ji ber ku pergalek xweser, wekî dabînkerê înternetê, bi gelemperî nikare bi vî rengî bigihîje hemî yên din, ew hewce dike ku herî kêm dabînker bi xwe trafîka daneya mayî bi berdêlek radest bike. Ev pêvajo ji hêla teknîkî ve dişibihe ''peering'', ji ​​bilî ku dabînkerê jorîn an transîtê yê ku jê re tê gotin hemî agahdariya gihîştinê ya ku bi rêya înternetê peyda dibe, ji dabînkerê xerîdar re peyda dike, heta yên ku dabînker bi xwe neçar e ku ji bo radestkirina trafîka daneyan a ku ber bi wan ve diçe bide. Niha neh dabînkerên pir mezin hene, yên ku jê re dibêjin ''Tier 1'', ku dikarin hemî trafîka daneyên xwe li ser bingehek beramberî birêve bibin an jî bêyî hewcedariya dabînkerek jorîn radestî xerîdarên xwe bikin.

Ji ber ku ARPANET wekî toreke nenavendî bi asta herî bilind a pêbaweriyê hatibû armanckirin, di dema plansaziya wê de jixwe hatibû hesibandin ku divê kompîtureke navendî tune be, ango cihekî ku hemî girêdan lê bicivin tune be. Lêbelê, ev nenavendîbûn di asta siyasî ya înternetê de nehat parastin. Korporasyona Înternetê ji bo Nav û Hejmarên Destnîşankirî ([[ICANN]]), wekî rêxistina asta herî bilind di hiyerarşiyê de, berpirsiyarê dabeşkirina rêzên [[navnîşana IP]], hevrêzkirina Sîstema Navê Domainê ([[DNS]]) û binesaziya servera navê ''root-server'', û her weha destnîşankirina parametreyên din ên koma protokola Înternetê ye ku hewceyê bêhempabûna gerdûnî ye. Ew bi fermî di bin çavdêriya Wezareta Bazirganiyê ya Dewletên Yekbûyî de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.golem.de/sonstiges/zustimmung/auswahl.html?from=https://www.golem.de/news/icann-us-regierung-will-internetverwaltung-weiterhin-kontrollieren-1508-115824.html&amp;referer=https://de.m.wikipedia.org/ |sernav=Golem.de: IT-News für Profis |malper=www.golem.de |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt;

Avahiya torê û nehevsengiya înternetê dibe sedema astek bilind a pêbaweriyê. Ji bo ragihandinê di navbera du bikarhêneran de, bi gelemperî çend rêyên gengaz bi rêya routerên bi pergalên xebitandinê yên cûda hene û biryara ka kîjan were bikaranîn tenê di dema veguhestina daneya rastîn de tê dayîn. Du pakêtên daneyan ên li pey hev têne şandin, an daxwazek û bersivek, dikarin li gorî bar û hebûnê rêyên cûda bigirin. Ji ber vê yekê, têkçûna girêdanek fizîkî di qada bingehîn a înternetê de bi gelemperî encamên cidî nade; tenê têkçûna girêdana yekane li ser mila dawîn bi binesaziya heyî nikare bi lez were telafî kirin. Qutbûnên înternetê yên tevahî, mînakî ji ber karesatan, bi binesaziya heyî hîn jî gengaz in û pir caran li herêmên sînorkirî çêbûne. Li gorî lêkolînekê, bahozên rojê yên mezin dê bibin sedema qutbûnên înternetê yên cîhanî yên ku bi mehan dom dikin, her çend kapasîteyên tora torê, sepanên ''peer-to-peer'' ên girêdayî û protokolên nû dikarin îstîsna û tedbîrên gengaz bin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Newman |pêşnav=Lily Hay |sernav=A Bad Solar Storm Could Cause an 'Internet Apocalypse' |url=https://www.wired.com/story/solar-storm-internet-apocalypse-undersea-cables/ |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Wired |ziman=en-US |issn=1059-1028 }}&lt;/ref&gt;

=== Protokola înternetê û sîstema Domainê ===
[[Wêne:IP stack connections.svg|thumb|Wêneyekî ku têkiliyên IPê nîşan dide]]
Înternet li ser malbata protokola înternetê ava bûye, ku navnîşankirin û danûstandina daneyan di navbera komputer û torên cûda de bi şêweyê standardên vekirî rêk dixe. Protokola ku navnîşankirina bêhempa ya gerdûnî ya komputerên girêdayî destnîşan dike û bikar tîne jê re protokola înternetê ([[IP]]) tê gotin. Danûstandin bi wê re ne wekî bi têlefonê ve girêdayî ye, lê belê pakêt-navendî ye. Ev tê vê wateyê ku daneyên ku werin şandin di pakêtên IP-ê yên bi qasî 65,000 byte mezinahî têne şandin, lê bi gelemperî tenê 1,500 byte ne, ku her yek navnîşanên IP-ê wekî agahdariya şander û armanc dihewîne. Wergir daneyan ji naveroka pakêtê, ku jê re barkêş jî tê gotin, bi rêzek diyarkirî ji nû ve kom dike.

Protokolên torê li gorî karê wan ji bo tebeqeyên cuda têne veqetandin, protokolên tebeqeyên jorîn û barên wan di nav barên tebeqeyên jêrîn de têne veguhastin. Standard û protokolên înternetê di RFC-an de têne vegotin û pênase kirin. Sûdeke sereke ya protokola înternetê ev e ku veguhestina pakêtê dikare serbixwe ji pergalên xebitandinê yên ku têne bikaranîn û serbixwe ji teknolojiyên torê yên tebeqeyên protokolê yên li jêr IPê pêk were, mîna ku [[Konteynir|Konteynirê ISO]] di veguhastina barhilgir de dikare bi keştî, trên û kamyonan li pey hev were veguhastin da ku bigihîje cihê xwe.

[[Wêne:Example of an iterative DNS resolver.svg|thumb|Çareserkerek DNS-ê ji bo destnîşankirina navnîşana IPv4 207.142.131.234, li ser sê serverên navan dişêwire da ku navê domaina ku ji hêla bikarhêner ve tê dîtin &quot;www.wikipedia.org&quot; çareser bike.]]

Ji bo navnîşankirina kompîturek taybetî, protokola înernetê wê bi navnîşanek IP-ya bêhempa destnîşan dike. Di guhertoya IPv4 de, ev ji çar bayt (32 [[bit]]) pêk tê, ku wekî çar hejmarên desîmal di navbera 0 û 255 de têne îfade kirin, ku bi xalekê veqetandî ne (mînak: 66.230.200.100). Di guhertoya nû ya IPv6 de, ev ji 16 bayt (128 bit) pêk tê, ku wekî heşt blokên çar reqemên heksasîmal têne îfade kirin, ku her yek bi du xalekê veqetandî ne (mînak: 2001:0db8:85a3:08d3:1319:8a2e:0370:7344). Hûn dikarin van navnîşanan wekî hejmarên têlefonê ji bo komputerên bi Sîstema Navê Domainê (DNS) wekî rêbernameyek têlefonê ya otomatîk bifikirin.

DNS beşek girîng a binesaziya înternetê ye. Ew databeseke bi awayekî hiyerarşîk hatiye avakirin ku li gelek deverên îdarî belav bûye û mekanîzmayeke wergerandinê peyda dike: [[Domain|Navekî domainê]] ku ji bo mirovan hêsan e ku were bîranîn (mînak, &quot;wîkîpediya.ku&quot;) dikare were wergerandin bo navnîşana IP-yê û berevajî vê. Ev yek diqewime - bêyî ku bikarhêner bala xwe bide - her gava ku ew li ser hîperlînkek nû di [[Gerokên webê|geroka webê]] de bikirtînin an rasterast navnîşana webê binivîsin. Dûv re gerok pêşî ji serverek DNS-ya naskirî navnîşana IP-ya navê biyanî bikaranîna pakêtek IP-yê dipirse û dûv re pakêtên IP-yê bi vê navnîşanê re diguhezîne da ku naveroka karûbarên ku li wir têne pêşkêş kirin, wekî malperan, bistîne. Ji bo destnîşankirina navnîşana IP-yê, servera DNS-ê bi xwe pir caran ji serverên DNS-yên din ên di hiyerarşiyê de dipirse. Koka hiyerarşiyê, ku bi xalên di navan de tê destnîşan kirin, ji hêla serverên navê kokê ve tê çêkirin. Ev gihîştina karûbarên jorîn bi pakêtên IP-yê gengaz dike, ku ev yek sûdê dide bikarhêneran ji înternetê. Bi rastî, DNS bi xwe jixwe karûbarek wusa ye, her çend pir bingehîn be jî, bêyî ku bikarhêner neçar bimînin ku navnîşanên IP-yê li şûna navan diyar bikin da ku bi komputerên din ve girêdayî bibin.

Di navenda înternetê de, pakêtên IP divê di nav toreke pir şaxkirî re derbas bibin. Xalên şaxkirinê router in, ku rêya herî kurt a navnîşana IP-ya armancê ya pakêtê diyar dikin. Ew tabloyên rêwerzê bikar tînin, ku bi karanîna protokolên rêwerzê bixweber têne çêkirin û nûjen kirin; ev dihêle ku bersivek otomatîk ji bo girêdanên têkçûyî çêbibe. Di tabloyên rêwerzê de, çend navnîşanên IP-ya armancê yên gengaz bi karanîna maskên torê (ku di IPv6-ê de wekî dirêjahiya pêşgir têne zanîn) di torên armancê de têne kom kirin û ji her yek ji van deranek router ji bo şandinê tê destnîşankirin, mînakî, di forma navnîşana IP-ya hopa din de. Di navbera pergalên xweser de, ev agahdariya gihîştinê niha bi taybetî bi rêya protokola deriyê sînor tê guheztin; di nav pergalek xweser de, gelek protokolên rêwerzê yên din hene. Ji bo kompûter û routerên ku di navenda înternetê de nînin, tabloyek rêwerzê ya statîk, ku ji hêla protokolên rêwerzê ve nayê çêkirin, bes e. Ev hingê rêyek xwerû dihewîne, ku pir caran jê re deriyê standard an xwerû tê gotin, ku hemî torên armancê yên ku bi awayekî din nehatine destnîşankirin ber bi navenda Înternetê ve nîşan dide, mîna nîşana &quot;hemî rêwerzan&quot; di trafîkê de. Routerên di navikê de niha tabloyên routingê bi heta 900,000 torên armancê ji bo IPv4 û 150,000 ji bo IPv6 birêve dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://bgp.potaroo.net/index-bgp.html |sernav=BGP Reports |malper=bgp.potaroo.net |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt;

Li gorî xizmeta ku tê bikaranîn, protokolên qatên bilindtir (wek TCP an [[UDP]]) hîn jî di nav barkêşiya protokola înternetê de têne şandin, mîna ku konteynirek ISO di veguhastina barhilgir de dibe ku pakêtên nameyan dihewîne, ku di encamê de kelûpelan dihewîne. Piraniya malperan Protokola Veguhestina Hîpertekstê ([[HTTP]]) bikar tînin, ku li ser TCP-ê ye, û Protokola Veguhestina Hîpertekstê ya Ewle ([[HTTPS]]) ji bo rûpelên şîfrekirî bikar tînin. [[E-Peyam]] Protokola Veguhestina Nameya Sade ([[SMTP]]) bikar tînin, ku ew jî li ser TCP-ê ye. Ji hêla din ve, DNS bi piranî bi karanîna UDP-ê tê rêvebirin.

Bi IPv4 re, gelek stasyonên kar ên di tora şîrket an rêxistinekê de pir caran navnîşanên IP-yên taybet werdigirin, ku bi rêya Wergerandina Navnîşana Torê ([[NAT]]) ji bo ragihandina derve têne wergerandin bo çend navnîşanên IP-yên giştî û bêhempa yên gerdûnî. Ev kompûter nikarin rasterast ji înternetê werin gihîştin, ku bi gelemperî ji ber sedemên ewlehiyê tê xwestin, lê di heman demê de dezavantajên eşkere jî hene. Ji bo IPv6, navnîşanên giştî yên pir zêdetir hene, ji ber vê yekê li gorî &lt;nowiki&gt;RFC 4864&lt;/nowiki&gt;, NAT êdî ne hewce ye û fîlterkirina trafîkê nermtir e.

=== Xerca enerjiyê ===
Ji bo 2005an, xerckirina enerjiya gerdûnî tenê ji bo xebitandina binesaziya înternetê wekî 123 milyar [[Kîlolîtir|kîlovatsaet]] hate texmînkirin. Li gorî vê lêkolînê, cîhazên bikarhênerên dawîn nehatine hesibandin. Wê demê, ji bo xebitandina înternetê bi qasî 0,8 ji sedî ji hilberîna elektrîkê ya gerdûnî hewce bû. Li gorî texmînekê, para xerckirina elektrîkê ya gerdûnî ji dora 3,9 ji sedî di 2007an de gihîştiye 4,6 ji sedî di sala 2012an de, ku ev yek bi qasî 900 [[Watt|terawat]] tê de ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://ethz.ch/de/news-und-veranstaltungen/eth-news/news/2015/03/wieviel-strom-braucht-das-internet.html |sernav=Wieviel Strom braucht das Internet? |malper=ETH Zürich |tarîx=2015-03-03 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=de }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Ev tevahiya sektora teknolojiya agahdarî û ragihandinê vedihewîne.

Xerckirina enerjiyê ya torên mobîl bi teknolojiyê ve girêdayî ye. Bo nimûne, saetek weşana zindî li ser toreke [[5G]] - 5 g CO2 çêkir, lê li ser toreke [[UMTS]], 90 g çêkir (lê bi fîber optîkê tenê 1.5 g).&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.eon.com/de/ueber-uns/presse/pressemitteilungen/2019/neue-studie-sieht-drastisch-erhoehten-energieverbrauch-von-rechenzentren-durch-neuen-mobilfunkstandard-5G.html |sernav=Neue Studie sieht drastisch erhöhten Energieverbrauch von Rechenzentren durch neuen Mobilfunkstandard 5G |malper=www.eon.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=de }}&lt;/ref&gt;

Bi giştî, tê payîn ku heta 2023an înternet ji sedî 2 heta 3ê belavbûna CO2 ya cîhanî berpirsiyar be.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Pinzler |pêşnav=Petra |tarîx=2023-08-21 |sernav=CO₂-Ausstoß durch Internetnutzung: Ist Surfen schmutziger als Fliegen? |url=https://www.zeit.de/2023/35/co2-ausstoss-internetnutzung-umwelt |roja-gihiştinê=2025-08-26 |xebat=Die Zeit |ziman=de-DE |issn=0044-2070 }}&lt;/ref&gt;

== Ewlekarî ==
Ewlekariya agahiyan, an jî ewlehiya IT-ê, ji bo şîrket, ajansên hikûmetê, rêxistinan û bikarhênerên taybet û yên din pir girîng e. Gefên înternetê malware yên wekî vîrusên komputerê, ''keylogger'', ''hespên'' ''trojan'', e-nameyên ''phishing'' û êrîşên din ên ji [[hacker]], [[cracker]] an [[script kiddie]]s vedihewîne. [[Dîwarê agir|Dîwarekî agir]] û [[nermalava antî-vîrusê]] ya nûjen wekî mekanîzmayên parastinê kar dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=How the Internet works |paşnav=Gralla |pêşnav=Preston |weşanger=Indianapolis, IN : Que |tarîx=1999 |isbn=978-0-7897-2132-7 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/howinternetworks00gral }}&lt;/ref&gt;

=== Malware ===
[[Malware]] nermalava xerabkar e ku bi rêya înternetê ye tê bikaranîn û belavkirin. Ew [[Vîrus (komputer)|vîrusên komputerê]] yên ku bi alîkariya mirovan têne kopî kirin, [[Kurm (komputer)|kurmên komputerê]] yên ku xwe bixweber kopî dikin, nermalava ji bo [[êrîşên înkarkirina xizmetê]], [[Vîrusa fidiyê|virûsa fidiyê]], [[botnet]], û [[spyware]] ku li ser çalakî û celebkirina bikarhêneran rapor dike vedihewîne. Bi gelemperî, ev çalakî sûcê sîber in. Teorîsyenên parastinê di heman demê de li ser îhtîmalên ku hacker şerê sîber bi karanîna rêbazên wekhev di pîvanek mezin de bikar tînin texmîn kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.forbes.com/sites/steveandriole/2020/01/14/cyberwarfare-will-explode-in-2020-because-its-cheap-easy--effective/ |sernav=Cyberwarfare Will Explode In 2020 (Because It’s Cheap, Easy And Effective) |malper=Forbes |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Andriole |pêşnav=Steve }}&lt;/ref&gt;

Malware ji bo kes û karsaziyên li ser înternetê pirsgirêkên cidî derdixe holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |sernav=Zero-day malware detection using transferred generative adversarial networks based on deep autoencoders |malper=sclab.yonsei.ac.kr |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2022-04-30 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20220430072512/http://sclab.yonsei.ac.kr/publications/Papers/IJ/2018_IS_JYK.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Razak2016&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Razak |pêşnav=Mohd Faizal Ab |paşnav2=Anuar |pêşnav2=Nor Badrul |paşnav3=Salleh |pêşnav3=Rosli |paşnav4=Firdaus |pêşnav4=Ahmad |tarîx=2016-11-01 |sernav=The rise of “malware”: Bibliometric analysis of malware study |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1084804516301904 |kovar=Journal of Network and Computer Applications |cild=75 |rr=58–76 |doi=10.1016/j.jnca.2016.08.022 |issn=1084-8045 }}&lt;/ref&gt; Li gorî Rapora Gefên Ewlehiya Înternetê (ISTR) ya [[Gen Digital|Symantec]] a 2018an, hejmara guhertoyên malware di 2017an de gihîştiye 669,947,865an, ku du qat ji guhertoyên malware yên 2016an zêdetir e.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Xiao |pêşnav=Fei |paşnav2=Sun |pêşnav2=Yi |paşnav3=Du |pêşnav3=Donggao |paşnav4=Li |pêşnav4=Xuelei |paşnav5=Luo |pêşnav5=Min |tarîx=2020 |sernav=A Novel Malware Classification Method Based on Crucial Behavior |url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1155/2020/6804290 |kovar=Mathematical Problems in Engineering |ziman=en |cild=2020 |hejmar=1 |rr=6804290 |doi=10.1155/2020/6804290 |issn=1563-5147 }}&lt;/ref&gt; Sûcên sîber, ku êrîşên malware û herwiha sûcên din ên ku ji hêla komputerê ve têne kirin jî dihewîne, tê pêşbînîkirin ku di 2021an de 6 trîlyon dolar zirarê bide aboriya cîhanê, û bi rêjeya 15% salane zêde dibe.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cybersecurityventures.com/hackerpocalypse-cybercrime-report-2016/ |sernav=Cybercrime To Cost The World $10.5 Trillion Annually By 2025 |malper=cybersecurityventures.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; Ji sala 2021an vir ve, malware ji bo hedefgirtina pergalên komputerê yên ku binesaziya krîtîk wekî tora belavkirina elektrîkê dimeşînin hatiye sêwirandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Eder-Neuhauser |pêşnav=Peter |paşnav2=Zseby |pêşnav2=Tanja |paşnav3=Fabini |pêşnav3=Joachim |tarîx=2019-06-01 |sernav=Malware propagation in smart grid networks: metrics, simulation and comparison of three malware types |url=https://doi.org/10.1007/s11416-018-0325-y |kovar=Journal of Computer Virology and Hacking Techniques |ziman=en |cild=15 |hejmar=2 |rr=109–125 |doi=10.1007/s11416-018-0325-y |issn=2263-8733 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Razak2016&quot;/&gt; Malware dikare were sêwirandin da ku ji algorîtmayên tespîtkirina nermalava antîvîrusê dûr bikeve.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.scworld.com/news/obfuscation-batcloak-80-percent-av-engines |sernav=Obfuscation tool 'BatCloak’ can evade 80% of AV engines |malper=SC Media |tarîx=2023-06-12 |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Spring |pêşnav=Tom }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://gca.isa.org/blog/how-ransomware-can-evade-antivirus-software |sernav=How Ransomware Can Evade Antivirus Software |malper=gca.isa.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en |paşnav=Amos |pêşnav=Zac }}&lt;/ref&gt;

=== Kontrol û çavdêrî ===
Piraniya çavdêriya komputeran çavdêriya daneyan û trafîka li ser înternetê vedihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.sciam.com/article.cfm?id=internet-eavesdropping |sernav=Internet Eavesdropping: A Brave New World of Wiretapping: Scientific American |malper=www.sciam.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Bo nimûne, li [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]], li gorî Qanûna Alîkariya Ragihandinê ji bo Bicîhanîna Qanûnê, divê hemû bangên telefonê û trafîka înternetê ya berfireh (e-name, trafîka webê, peyamên tavilê, hwd.) ji bo çavdêriya rast-dem a bê asteng ji hêla ajansên sepandina qanûnê yên federal ve peyda bibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eff.org/issues/calea |sernav=CALEA {{!}} Electronic Frontier Foundation |malper=www.eff.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.eff.org/pages/calea-faq |sernav=CALEA FAQ {{!}} Electronic Frontier Foundation |malper=www.eff.org |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Girtina pakêtan çavdêriya trafîka daneyan li ser toreke komputerê ye. Komputer bi rêya înternetê bi parçekirina peyaman (e-name, wêne, vîdyo, rûpelên webê, pelan, hwd.) di perçeyên piçûk ên bi navê &quot;pakêt&quot; de têkilî datînin, ku bi rêya toreke komputeran têne rêve kirin, heya ku ew bigihîjin cihê xwe, li wir ew dîsa di &quot;peyamek&quot; temam de têne kom kirin. Amûra girtina pakêtan van pakêtan digire dema ku ew di torê re derbas dibin, da ku naveroka wan bi karanîna bernameyên din lêkolîn bike. Girtina pakêtê amûrek berhevkirina agahdariyê ye, lê ne amûrek analîzê ye. Ango ew &quot;peyaman&quot; berhev dike lê ew wan analîz nake û fêm nake ka ew çi dibêjin. Bernameyên din hewce ne ku analîza trafîkê bikin û daneyên desteserkirî ji bo lêgerîna agahdariyên girîng/bikêrhatî binirxînin. Li gorî Qanûna Alîkariya Ragihandinê ji bo Bicîhanîna Qanûnê, ji hemî dabînkerên telekomunîkasyonê yên Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê tê xwestin ku teknolojiya şopandina pakêtan saz bikin da ku rê bidin ajansên îstîxbaratê û sepandina qanûnê yên federal ku hemî trafîka înternetê ya berfireh û [[VoIP]] ya xerîdarên xwe bigirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf |sernav=American Council on Education vs. FCC, Decision, United States Court of Appeals for the District of Columbia Circuit |malper=www.baller.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2012-09-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120907032500/http://www.baller.com/pdfs/ACE.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Ji bo mîqdara mezin a daneyên ku ji girtina pakêtan têne berhevkirin, nermalava çavdêriyê hewce dike ku agahdariya têkildar fîltre bike û rapor bike, wekî karanîna hin peyvan an hevokan, gihîştina hin celeb malperan, an jî bi rêya e-nameyê an sohbetê bi hin aliyan re têkilî daynin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.usatoday.com/tech/news/surveillance/2004-10-11-chatroom-surv_x.htm |sernav=USATODAY.com - Government funds chat room surveillance research |malper=www.usatoday.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 }}&lt;/ref&gt; Ajansên wekî [[Information Awareness Office]], NSA, [[GCHQ]] û [[FBI]], salane bi milyaran dolar xerc dikin da ku pergalên ji bo desteserkirin û analîzkirina daneyan pêşve bibin, bikirin, bicîh bînin û bixebitînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html |sernav=FBI turns to broad new wiretap method {{!}} Tech News on ZDNet |malper=news.zdnet.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |roja-arşîvê=2010-04-07 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100407040227/http://news.zdnet.com/2100-9595_22-151059.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Sîstemên bi vî rengî ji hêla [[VEVAK|ajansên îranî]] ve têne xebitandin da ku muxalifan nas bikin û tepeser bikin. Tê gotin ku hardware û nermalava pêwîst ji hêla [[Siemens|Siemens AG]] ya almanî û [[Nokia]] ya finlendî ve hatine saz kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.debka.com/article/3509/ |sernav=DEBKAfile, Political Analysis, Espionage, Terrorism, Security |malper=www.debka.com |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

=== Sensûrkirin ===
[[Wêne:Internet Censorship and Surveillance World Map.svg|thumb|Çiqas pembetir be, ewqas xurttir be, kesktir be, ewqas kêmtir be.]]
Hin hikûmetên wekî yên [[Myanmar]], [[Îran]], [[Korêya Bakur]], [[Çîn]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]], gihîştina naveroka li ser înternetê di nav axa xwe de, nemaze naveroka siyasî û olî, bi fîlterên navê domain û peyvên sereke sînordar dikin.

Li [[Norwêc]], [[Danîmarka]], [[Fînlenda]] û [[Swêd]], pêşkêşkerên sereke yên xizmeta înternetê bi dilxwazî ​​​​qebûl kirine ku gihîştina malperên ku ji hêla rayedaran ve hatine navnîş kirin sînordar bikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.theregister.co.uk/2008/02/18/finnish_policy_censor_activist/ |sernav=Finland censors anti-censorship site {{!}} The Register |malper=www.theregister.co.uk |roja-gihiştinê=2025-08-26 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Her çend ev navnîşa çavkaniyên qedexekirî tenê malperên pornografiya zarokan ên naskirî tê de hebin jî, naveroka navnîşê veşartî ye. Gelek welatan, di nav de Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê, qanûn li dijî xwedîkirin an belavkirina hin materyalên wekî [[pornografiya zarokan]], bi rêya înternetê derxistine lê nermalava fîlterê ferz nakin. Gelek bernameyên nermalavê yên belaş an bazirganî yên ku jê re nermalava kontrolkirina naverokê tê gotin, ji bo bikarhêneran hene da ku malperên êrîşkar li ser komputer an torên takekesî asteng bikin da ku gihîştina zarokan ji materyalên pornografîk an jî nîşandana tundûtûjiyê sînordar bikin.

== Nivîsandina dîjîtal ==
Înternetê rê li ber formeke bêhempa ya nivîsandinê vekiriye. Torên civakî jî beşdarî pêşxistina çandeke serhêl a cuda bi derbirînên zimanî yên cihêreng bûne.

=== Taybetmendî ===
Înternet ji bo ragihandina nivîskî li seranserê dûrên demkî û fezayî pir guncaw e. Ew aliyên pirmedyayê di forma xwe ya nivîskî de entegre dike ([[emoticon]] - sembolên ku diçin û armanc dikin ku hin rewşên hestyarî temsîl bikin). Wekî din, ew di bin guhertinên domdar de ye û îdîa nake ku diyarker be. Berhemên nivîskî yên li ser înternetê dikarin bi lez biguherin û hewceyê amadebûnek ji bo adaptekirina domdar a pêşkeftinên nû ne. Îmkanên girêdana herêmî û gerdûnî ya peyvên takekesî di nivîsek serhêl de jî dikarin xêzikbûna ku di nivîsek kevneşopî de heye qismî ji holê rakin. Di vê çarçoveyê de, mirov behsa [[hîpermetn]]an jî dike.

=== Wêje di înternetê ===
Wêje li ser înternetê peyda dibe û tê nivîsandin. Bi vî awayî cureyên wêjeyî yên wekî [[helbesta dîjîtal]], [[Blog|blogên webê]] û [[nivîsandina hevkar]] derketine holê. Berhemanîna wêjeyî ya serhêl li gorî pîvanên cuda ji wêjeya kevneşopî û hilberîna nivîsê dişopîne. Wêjeya li ser înternetê ji hêla aliyên teknolojiyê, estetîk û ragihandinê ve tê şekilkirin. Mînakî, Neal Stephenson û tîma wî dest bi nivîsandina romanek (&quot;The Mongoliad&quot;) li ser înternetê kirin, ku tê de civatek nivîskaran bi awayekî înteraktîf beşdar dibe. Ji bilî nivîsa rastîn, platformek weşana elektronîkî ya taybet (&quot;Subutai&quot;) heye ku vîdyo, wêne, celebek [[Wîkîpediya]] û forumek nîqaşê ji bo romanê vedihewîne.

== Binerê ==
* [[ODP]]
* [[Linux a kurdî]]
* [[World Wide Web]]
* [[Ethernet]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}
{{Wîkîferheng}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Avabûnên 1969an li DYAyê]]
[[Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
[[Kategorî:Gotarên mijarên sereke]]
[[Kategorî:Îcadên amerîkî]]
[[Kategorî:Înternet| ]]
[[Kategorî:Teknolojiya dijîtal]]
[[Kategorî:Teknolojiya medyayê]]
[[Kategorî:Telekomunîkasyon]]
[[Kategorî:Xizmetên giştî]]</text>
      <sha1>6ify4gvsxtujh4r7rjyh627e1igpmyq</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan</title>
    <ns>0</ns>
    <id>3213</id>
    <revision>
      <id>2006630</id>
      <parentid>1829773</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:07:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006630</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2698" sha1="s52bsqd474b3my58xbthaav8uvf3k82" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Tsh.png|rast|frame|DEH/TŞH]]
'''Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan''' TŞH ({{bi-tr|Devrimci Eşcinsel Hareket, DEH}}) tevgereke [[hemcînsbaz]]an li [[Tirkiye]] û [[Kurdistanê]] ye.

== Tarîf ==
Di danezana sazbûnê tevgerê, DEH bi vê rengê tê tarîf kirin:

:''Tevgera şoreşger a Hemcînsbazan rêxistina hemcînsbazên şoreşger ên vî welatî ye. Bêyî ku civakên bi çîn ji holê rabin ne ji bo hemcînbaz ne jî bo nasnameyên din ên bindest azadiyeke rasteqînî guncan e. Cihê ku wekhevî lê nebe azadî hesta rehetiyeke demdemî pêvtir tiştekî nîn e.''

:''Eşkere ye ku bi dest xistinên têkoşîna di pergala civakên bi çîn de dest ketine bi tenê bi kêrî çîna bilind tê û di jiyana takekesên ji çîna bin de guherîneke erênî pêk nayne. Ji bo hemcînsbazan û ji bo hemû nasnameyên din ên bindest azadiya rasteqînî di civakên ji Kapîtalîzmê wêdetir de guncan e. Di vî warî de TŞH têkoşîna li dijî pergala kapîtalîst, burjuva, faşîst ji xwe re dike rêgezek.''

:''Li ser axên ku em dijîn hebûna pergala kapîtalîst-burjuva diyar û bêşik e. Û heger li dîroka têkoşîna şoreşger were temaşekirin taybetmendiya faşîst a vê pergalê diyar e. Ji ber ku vê dewletê, aliyên civakê yên pêşwerû, welatparêz, demokrat û şoreşgeran ji îşkenceyên cur be cur bigirin heta komkujiyan re rû be rû hiştiye. Hewarên demokrasî û azadî yên serdestan bi rastî jî di tixûbên ramyariya lîberal de yekgirtî ye. Ji xwe dema mirov bi berçavkên lîberalîzmê binêre her takekesek xwedî azdaziyeke bêsînor e. Çawa ku Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan vê nêzîktêdayînê yekcar red dike û di heman demê de hebûna wê bersiveke baş a hemcînsbazên şoreşgeran e bo ew rêxistên ku bi pergalê re li hev dikin. Çawa ku di her aliyê civakê de weha ye , hemcînsbazên ku di nava tevgerên demokrat û peşverû de cî digirin ji bilî pêkutiya civakî û terora dewletê mixabin bi pêkutiyên wan tevgerên ku di nav wan de ne jî rû be rû dimînin. Gelek rêxistinên şoreşger ku hemû nirxên pergala kapîtalîst û burjuva red dikin lê dema ku qala hemcînsbaziyê dibe, ji wê pergala ku dixwazin birûxînin bêhtir hişkebawer û zordest dibin. Ji ber vê yekê Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan di vî warî de rêxistina yekta ye ku têkoşîna azadî ya hemcînsbazan bikaribe pêş bixîne.''
== Girêdanên derve ==
* [http://dehtsh.sitemynet.com/ Malpera TŞH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221120/http://dehtsh.sitemynet.com/ |date=2007-09-26 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rêxistin]]</text>
      <sha1>s52bsqd474b3my58xbthaav8uvf3k82</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006631</id>
      <parentid>2006630</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:08:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006631</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2718" sha1="lz3ugy48tcoqypxvkknmro1kehkcqqe" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Tsh.png|rast|frame|DEH/TŞH]]
'''Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan''' (bi kurtasî; '''TŞH''', {{bi-tr|Devrimci Eşcinsel Hareket, DEH}}) tevgereke [[hemcînsbaz]]an li [[Tirkiye]] û [[Kurdistanê]] ye.

== Tarîf ==
Di danezana sazbûnê tevgerê, DEH bi vê rengê tê tarîf kirin:

:''Tevgera şoreşger a Hemcînsbazan rêxistina hemcînsbazên şoreşger ên vî welatî ye. Bêyî ku civakên bi çîn ji holê rabin ne ji bo hemcînbaz ne jî bo nasnameyên din ên bindest azadiyeke rasteqînî guncan e. Cihê ku wekhevî lê nebe azadî hesta rehetiyeke demdemî pêvtir tiştekî nîn e.''

:''Eşkere ye ku bi dest xistinên têkoşîna di pergala civakên bi çîn de dest ketine bi tenê bi kêrî çîna bilind tê û di jiyana takekesên ji çîna bin de guherîneke erênî pêk nayne. Ji bo hemcînsbazan û ji bo hemû nasnameyên din ên bindest azadiya rasteqînî di civakên ji Kapîtalîzmê wêdetir de guncan e. Di vî warî de TŞH têkoşîna li dijî pergala kapîtalîst, burjuva, faşîst ji xwe re dike rêgezek.''

:''Li ser axên ku em dijîn hebûna pergala kapîtalîst-burjuva diyar û bêşik e. Û heger li dîroka têkoşîna şoreşger were temaşekirin taybetmendiya faşîst a vê pergalê diyar e. Ji ber ku vê dewletê, aliyên civakê yên pêşwerû, welatparêz, demokrat û şoreşgeran ji îşkenceyên cur be cur bigirin heta komkujiyan re rû be rû hiştiye. Hewarên demokrasî û azadî yên serdestan bi rastî jî di tixûbên ramyariya lîberal de yekgirtî ye. Ji xwe dema mirov bi berçavkên lîberalîzmê binêre her takekesek xwedî azdaziyeke bêsînor e. Çawa ku Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan vê nêzîktêdayînê yekcar red dike û di heman demê de hebûna wê bersiveke baş a hemcînsbazên şoreşgeran e bo ew rêxistên ku bi pergalê re li hev dikin. Çawa ku di her aliyê civakê de weha ye , hemcînsbazên ku di nava tevgerên demokrat û peşverû de cî digirin ji bilî pêkutiya civakî û terora dewletê mixabin bi pêkutiyên wan tevgerên ku di nav wan de ne jî rû be rû dimînin. Gelek rêxistinên şoreşger ku hemû nirxên pergala kapîtalîst û burjuva red dikin lê dema ku qala hemcînsbaziyê dibe, ji wê pergala ku dixwazin birûxînin bêhtir hişkebawer û zordest dibin. Ji ber vê yekê Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan di vî warî de rêxistina yekta ye ku têkoşîna azadî ya hemcînsbazan bikaribe pêş bixîne.''
== Girêdanên derve ==
* [http://dehtsh.sitemynet.com/ Malpera TŞH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221120/http://dehtsh.sitemynet.com/ |date=2007-09-26 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rêxistin]]</text>
      <sha1>lz3ugy48tcoqypxvkknmro1kehkcqqe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006632</id>
      <parentid>2006631</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:08:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006632</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2724" sha1="tfjotnr4j90cbbpjsbw83puog40cacy" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
[[Wêne:Tsh.png|rast|frame|Alayên TŞHê]]
'''Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan''' (bi kurtasî; '''TŞH''', {{bi-tr|Devrimci Eşcinsel Hareket, DEH}}) tevgereke [[hemcînsbaz]]an li [[Tirkiye]] û [[Kurdistanê]] ye.

== Tarîf ==
Di danezana sazbûnê tevgerê, DEH bi vê rengê tê tarîf kirin:

:''Tevgera şoreşger a Hemcînsbazan rêxistina hemcînsbazên şoreşger ên vî welatî ye. Bêyî ku civakên bi çîn ji holê rabin ne ji bo hemcînbaz ne jî bo nasnameyên din ên bindest azadiyeke rasteqînî guncan e. Cihê ku wekhevî lê nebe azadî hesta rehetiyeke demdemî pêvtir tiştekî nîn e.''

:''Eşkere ye ku bi dest xistinên têkoşîna di pergala civakên bi çîn de dest ketine bi tenê bi kêrî çîna bilind tê û di jiyana takekesên ji çîna bin de guherîneke erênî pêk nayne. Ji bo hemcînsbazan û ji bo hemû nasnameyên din ên bindest azadiya rasteqînî di civakên ji Kapîtalîzmê wêdetir de guncan e. Di vî warî de TŞH têkoşîna li dijî pergala kapîtalîst, burjuva, faşîst ji xwe re dike rêgezek.''

:''Li ser axên ku em dijîn hebûna pergala kapîtalîst-burjuva diyar û bêşik e. Û heger li dîroka têkoşîna şoreşger were temaşekirin taybetmendiya faşîst a vê pergalê diyar e. Ji ber ku vê dewletê, aliyên civakê yên pêşwerû, welatparêz, demokrat û şoreşgeran ji îşkenceyên cur be cur bigirin heta komkujiyan re rû be rû hiştiye. Hewarên demokrasî û azadî yên serdestan bi rastî jî di tixûbên ramyariya lîberal de yekgirtî ye. Ji xwe dema mirov bi berçavkên lîberalîzmê binêre her takekesek xwedî azdaziyeke bêsînor e. Çawa ku Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan vê nêzîktêdayînê yekcar red dike û di heman demê de hebûna wê bersiveke baş a hemcînsbazên şoreşgeran e bo ew rêxistên ku bi pergalê re li hev dikin. Çawa ku di her aliyê civakê de weha ye , hemcînsbazên ku di nava tevgerên demokrat û peşverû de cî digirin ji bilî pêkutiya civakî û terora dewletê mixabin bi pêkutiyên wan tevgerên ku di nav wan de ne jî rû be rû dimînin. Gelek rêxistinên şoreşger ku hemû nirxên pergala kapîtalîst û burjuva red dikin lê dema ku qala hemcînsbaziyê dibe, ji wê pergala ku dixwazin birûxînin bêhtir hişkebawer û zordest dibin. Ji ber vê yekê Tevgera Şoreşger a Hemcînsbazan di vî warî de rêxistina yekta ye ku têkoşîna azadî ya hemcînsbazan bikaribe pêş bixîne.''
== Girêdanên derve ==
* [http://dehtsh.sitemynet.com/ Malpera TŞH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926221120/http://dehtsh.sitemynet.com/ |date=2007-09-26 }}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Rêxistin]]</text>
      <sha1>tfjotnr4j90cbbpjsbw83puog40cacy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pira Dehderî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>6637</id>
    <revision>
      <id>2006510</id>
      <parentid>1920275</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:03:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006510</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5143" sha1="rvhj2ftqo76p25ldixkxzgi6n4ivgfp" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
}}
[[Wêne:Pira deh deri.JPG|thumb|Ji hêlek din Pireya Dehderî û Deriyê Mêrdîn]]
[[Wêne:Pira Dehderî (Pira Belek) Amed 2 2009.JPG|thumb|Pira Dehderî (di sala 2009an de).]]
[[Wêne:Pira Dehderî (Pira Belek) Amed 2009.JPG|thumb|Ser Pira Dehderî.]]
[[Wêne:DiyarbakirOnGozluKopruGece.jpg|thumb|Pira Dehderî 2020]]
'''Pira Dehderî''' an jî '''Pira Belek''' navên pira kevn û dîrokî ya [[Amed]]ê ye ku li ser [[çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin. Ji bo deh çaviyên wê yên avê hene, jê re gotine Pira Dehderî. Pira Dehderî, li dervî bajêr, li aliyê başûr, ji [[Deriyê Mêrdînê]] 3 km ji bajêr dûr e. Dirêjahiya pirê 180 metre û firehiya wê jî 7-8 metre ye. Pire ji kevirên [[bazalt]] ên birî hatiye çêkirin. Bi kevirên sêgoşe li hev hatine siwarkirin. Di lengerên pirê de dîwarên taybetî hatine çêkirin. Pire du beş e. Beşa aliyê rojhilat û beşa aliyê rojava. Di nav van herdu beşan de stûneke bi taybetî heye û ev stûn herdu beşan bi hev girê dide. Ji bo şîpa avê bi hêz li aliyê rojavayê pirê dixe, dîwarê vî alî stûr û çaviyên wê firehtir hatine çêkirin. Gelek dîroknas û bi taybetî ji wan dîroknasan [[Carsten Niebuhr]] dinivîse ku pira Amedê bi qasî dîroka bajêr kevn e. Lêbelê ev pira Dehderî ya ku niha hîn jî heye ne ya yekem e; ev di dema dewleta kurd a [[merwanî|merwaniyan]] de hatiye çêkirin an jî hatiye tamîrkirin.

Dîroknas [[M. van Berchem]] û [[Albert Gabriel]] dinivîsin ku di serdema antîk de ev pir hebûye lê her cara ku hêzên ku dor li bajarê Amedê pêçane û xwestine bajar bigrin, pira hebûye xerab kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Piştre dema ku bi paş ve vekişiyane pir ji nû ve hatiye çekirin an jî hatiye tamîrkirin. Yanî di her şerê ser Amedê de, pira Amedê ji dijmin re bûye hedefa yekem. Wek tê zanîn di sala 974an de çaxa ku împeratorê bîzansî [[Yûhena I Tzîmîskes]] dor li Amedê pêçabû, pir hilweşandibû. Nivîsara ku di sala 1065an de li ser dîwarê pirê hatiye kolandin û heta îro jî hîn heye û destnîşan dike ku pir ji aliyê padîşahê Merwaniyan Nîzamuldewle ve hatiye çêkirin, weha ye:

[[Wêne:PiraDehderi.JPG|thumb|550px|center|{{Jêgirtin|Ji bo rehmet û xêra xwedê qezenc bike, emîrê me yê hêja, efendiyê me(?),  nîzama dîn, hêzdarê dewletê...  Îzetê îslamê (Xwedê emrê wî dirêj bike, serkeftina wî ezîz bike û jê re hîdayet bike)... ji bo çêkirinê emir daye, pere serf kiriye. Ev jî...  di bin berpirsiyariya qadî Ebdul Hesen Evdulvahîd de û ji aliyê westayê dîwaran Sacerê(?)* kurê Ubeyd ve di sala 457an** de hatiye çekirin.}} '''''''Nîşe''':&lt;/br&gt;''(*) Hinek dinivîsin ku westayê pirê ne Sacarê Ubeyd e, Wusivê Ubeyd e.''&lt;/br&gt;
''(**) 457 bi sala mîladî dike 1065.'']]

Belê, çemê Dîclê ji bo amediyan pîroz tê dîtin. Xelk bawer dike ku ava Dîcleyê raste rast diçe bihuştê . Xwedê û firîşteyên xwe li bihuştêne. Li ser bingeha ve baweriyê jin û keçên amedî êvara [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] li ser kaxez daxwaz û gilinameyên xwe dinivîsin û diçin ser pira Dehderî. Dest bi dueyan dikin û nameyên xwe yên amadekirî di pirê re davêjin jêr, name bi avê re diçin bihuştê. Nameyên ku bi ava re birê dikin, di demeke nêzîk de digihên destê Xwedê û daxwaz û dueyên wan qebûl bibin.

Wek di wêneyan de jî baş xuya dike, pira Dehderî ya dîrokî, bi salan e ku nehatiye tamîr kirin û her ku diçe ber bi xerabûn û hilweşandinê ve diçe. [[Kamyon]]ên mezin û giran û [[traktor]] bi barên xwe yên tijî ve, di ser re derbas dibin. Av jî binê lengerên wê dikole. Terk û tîş li kolon û lengeran ketine. Hinek kes bi [[krêder]] û [[dozer]]an axa derdora pirê dikolin û dibin. Hinek ciyên wê kirine ciyê qirş, qal û sergo. Heger bi lez û bez destwerdaneke neyê kirin heta çend sal paşê ev pira dîrokî dikare hilweşe û berhemeke meyê din jî ji navê wenda bibe. Pêwîst e ku şaredariya Amedê û dem û dezgehên navnetewî ku berhemên dîrokî diparêzin destê xwe sivik û lez bigrin û vê berhema hezar salan a dîrokî û bi taybetî ya kurdan biparêzin. Derdora pirê paqij bikin, rast bikin. Park û bexçeyan ava bikin û kulîlkan biçînin. Bala gel û turîstan bikşînin ser vê berhema dîrokî.

Pira Dehderî di salên 2008-2012an de hate restorekirin.

== Çavkanî ==
# Sevket Baysanoglu, Diyarbakir tarihi, cilt 1 sayfa 221
# http://www.diyarbekir.com
# http://sur.dicle.edu.tr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051224152802/http://sur.dicle.edu.tr/ |date=2005-12-24 }}
# http://diyarbakir1.tripod.com{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{çavkanî}}

{{Bajarê Amedê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|53|14|N|40|13|44|E|type:landmark|display=title}}

[[Kategorî:Amed]]
[[Kategorî:Avahiyên di 1065an de hatine xilaskirin]]
[[Kategorî:Cihên dîrokî]]
[[Kategorî:Çanda kurdî]]
[[Kategorî:Pir]]
[[Kategorî:Pirên Kurdistanê]]</text>
      <sha1>rvhj2ftqo76p25ldixkxzgi6n4ivgfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006562</id>
      <parentid>2006510</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:22:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2006562</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5147" sha1="ja4mueiehnnyuhr7co96i9zduwy7vzs" xml:space="preserve">{{Agahîdanka giştî
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
}}
[[Wêne:Pira deh deri.JPG|thumb|Ji hêlek din Pireya Dehderî û Deriyê Mêrdîn]]
[[Wêne:Pira Dehderî (Pira Belek) Amed 2 2009.JPG|thumb|Pira Dehderî (di sala 2009an de).]]
[[Wêne:Pira Dehderî (Pira Belek) Amed 2009.JPG|thumb|Ser Pira Dehderî.]]
[[Wêne:DiyarbakirOnGozluKopruGece.jpg|thumb|Pira Dehderî 2020]]
'''Pira Dehderî''' an jî '''Pira Belek''' navên pira kevn û dîrokî ya [[Amed]]ê ye ku li ser [[çemê Dîcleyê]] hatiye avakirin. Ji bo deh çaviyên wê yên avê hene, jê re gotine Pira Dehderî. Pira Dehderî, li dervî bajêr, li aliyê başûr, ji [[Deriyê Mêrdînê]] 3 km ji bajêr dûr e. Dirêjahiya pirê 180 metre û firehiya wê jî 7-8 metre ye. Pire ji kevirên [[bazalt]] ên birî hatiye çêkirin. Bi kevirên sêgoşe li hev hatine siwarkirin. Di lengerên pirê de dîwarên taybetî hatine çêkirin. Pire du beş e. Beşa aliyê rojhilat û beşa aliyê rojava. Di nav van herdu beşan de stûneke bi taybetî heye û ev stûn herdu beşan bi hev girê dide. Ji bo şîpa avê bi hêz li aliyê rojavayê pirê dixe, dîwarê vî alî stûr û çaviyên wê firehtir hatine çêkirin. Gelek dîroknas û bi taybetî ji wan dîroknasan [[Carsten Niebuhr]] dinivîse ku pira Amedê bi qasî dîroka bajêr kevn e. Lêbelê ev pira Dehderî ya ku niha hîn jî heye ne ya yekem e; ev di dema dewleta kurd a [[merwanî|merwaniyan]] de hatiye çêkirin an jî hatiye tamîrkirin.

Dîroknas [[M. van Berchem]] û [[Albert Gabriel]] dinivîsin ku di serdema antîk de ev pir hebûye lê her cara ku hêzên ku dor li bajarê Amedê pêçane û xwestine bajar bigrin, pira hebûye xerab kirine.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=hezîran 2024}} Piştre dema ku bi paş ve vekişiyane pir ji nû ve hatiye çekirin an jî hatiye tamîrkirin. Yanî di her şerê ser Amedê de, pira Amedê ji dijmin re bûye hedefa yekem. Wek tê zanîn di sala 974an de çaxa ku împeratorê bîzansî [[Yûhena I Tzîmîskes]] dor li Amedê pêçabû, pir hilweşandibû. Nivîsara ku di sala 1065an de li ser dîwarê pirê hatiye kolandin û heta îro jî hîn heye û destnîşan dike ku pir ji aliyê padîşahê Merwaniyan Nîzamuldewle ve hatiye çêkirin, weha ye:

[[Wêne:PiraDehderi.JPG|thumb|550px|center|{{Jêgirtin|Ji bo rehmet û xêra xwedê qezenc bike, emîrê me yê hêja, efendiyê me(?),  nîzama dîn, hêzdarê dewletê...  Îzetê îslamê (Xwedê emrê wî dirêj bike, serkeftina wî ezîz bike û jê re hîdayet bike)... ji bo çêkirinê emir daye, pere serf kiriye. Ev jî...  di bin berpirsiyariya qadî Ebdul Hesen Evdulvahîd de û ji aliyê westayê dîwaran Sacerê(?)* kurê Ubeyd ve di sala 457an** de hatiye çekirin.}} '''''''Nîşe''':&lt;/br&gt;''(*) Hinek dinivîsin ku westayê pirê ne Sacarê Ubeyd e, Wusivê Ubeyd e.''&lt;/br&gt;
''(**) 457 bi sala mîladî dike 1065.'']]

Belê, çemê Dîclê ji bo amediyan pîroz tê dîtin. Xelk bawer dike ku ava Dîcleyê raste rast diçe bihuştê . Xwedê û firîşteyên xwe li bihuştêne. Li ser bingeha ve baweriyê jin û keçên amedî êvara [[Cejna Qurbanê|cejna qurbanê]] li ser kaxez daxwaz û gilinameyên xwe dinivîsin û diçin ser pira Dehderî. Dest bi dueyan dikin û nameyên xwe yên amadekirî di pirê re davêjin jêr, name bi avê re diçin bihuştê. Nameyên ku bi ava re birê dikin, di demeke nêzîk de digihên destê Xwedê û daxwaz û dueyên wan qebûl bibin.

Wek di wêneyan de jî baş xuya dike, pira Dehderî ya dîrokî, bi salan e ku nehatiye tamîr kirin û her ku diçe ber bi xerabûn û hilweşandinê ve diçe. [[Kamyon]]ên mezin û giran û [[traktor]] bi barên xwe yên tijî ve, di ser re derbas dibin. Av jî binê lengerên wê dikole. Terk û tîş li kolon û lengeran ketine. Hinek kes bi [[krêder]] û [[dozer]]an axa derdora pirê dikolin û dibin. Hinek ciyên wê kirine ciyê qirş, qal û sergo. Heger bi lez û bez destwerdaneke neyê kirin heta çend sal paşê ev pira dîrokî dikare hilweşe û berhemeke meyê din jî ji navê wenda bibe. Pêwîst e ku şaredariya Amedê û dem û dezgehên navnetewî ku berhemên dîrokî diparêzin destê xwe sivik û lez bigrin û vê berhema hezar salan a dîrokî û bi taybetî ya kurdan biparêzin. Derdora pirê paqij bikin, rast bikin. Park û bexçeyan ava bikin û kulîlkan biçînin. Bala gel û turîstan bikşînin ser vê berhema dîrokî.

Pira Dehderî di salên 2008-2012an de hate restorekirin.

== Çavkanî ==
# Sevket Baysanoglu, Diyarbakir tarihi, cilt 1 sayfa 221
# http://www.diyarbekir.com
# http://sur.dicle.edu.tr/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051224152802/http://sur.dicle.edu.tr/ |date=2005-12-24 }}
# http://diyarbakir1.tripod.com{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}
{{çavkanî}}

{{Bajarê Amedê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Koord|37|53|14|N|40|13|44|E|type:landmark|display=title}}

[[Kategorî:Amed]]
[[Kategorî:Avahiyên di 1065an de hatine xilaskirin]]
[[Kategorî:Cihên dîrokî]]
[[Kategorî:Çanda kurdî]]
[[Kategorî:Pir]]
[[Kategorî:Pirên Kurdistanê]]</text>
      <sha1>ja4mueiehnnyuhr7co96i9zduwy7vzs</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ûrartû</title>
    <ns>0</ns>
    <id>8170</id>
    <revision>
      <id>2006738</id>
      <parentid>2005853</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:46:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006738</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33265" sha1="dmbm2u6d3zfu1i6t2s9jzqv6cwgxhua" xml:space="preserve">{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Ûrartû
| sal destpêk        = 860 {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = 547/590 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Urartu 743-en.svg
| binnexşe           = Nexşeya berfirehiya axa Ûrartûyê di bin desthilatdariya Sardûrî II (743 {{bz}})
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê ûrartî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Keyanî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Naîrî]]
| berê1 al           = 
| berê2              = [[Dayehî]]
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Împeratoriya Med]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = 
}}
'''Ûrartû''' padîşahî û dewleteke [[serdema hesinî]] ya [[Kurdistan]]ê bû ku navenda dewletê di navbera [[gola Wanê]], [[Gola Ûrmiyeyê|gola Ûrmiyê]] û [[gola Sevanê]] de bû. Erdê padîşahiya Ûrartûyê li ser beşekê berfireh ê [[Bakurê Kurdistanê]], [[Rojhilata Kurdistanê]], [[Başûrê Kurdistanê]] bû û hinek beşên [[Ermenistan]]ê, herêmên başûr ên [[Gurcistan]]ê û herêmên rojavayê [[Azerbaycan]]ê girtiye nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Padîşahên dewletê nivîsên mîxî bi [[Zimanê ûrartû|zimanê ûrartuyî]] ku endamek malbata zimanên hurro-ûrartuyî ye, li pey xwe hiştine.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford Encyclopedia of Archaeology in the Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=1997-01-01 |isbn=978-0-19-506512-1 |url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780195065121.001.0001/acref-9780195065121 |doi=10.1093/acref/9780195065121.001.0001 }}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartû di nîvê sedsala 9ê a {{bz}} de derketiye holê û di sedsalên 8 û 7ê {{bz}} de li ser herêmeke berfirehê [[Kurdistan]]ê serdest bûye. Padîşahiyan wekê [[med]]an yek ji wan dewletan bû ku gelek caran bi asûriyan re di nav şer de bûn û di serdema xwe de bûne dewleta herî bihêz a li ser axa Kurdistanê. Padîşahiya Ûrartû ji ber pevçûnên berdewam lawaz bibû û di dawiyê de ji aliyê [[Împeratoriya Med]]an ve di destpêka sedsala 6ê {{bz}} de hatiye fethkirin û bi vê awayê rêveberiya padîşahiyê hatiye bidawîkirin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Art of the Scythians: The Interpenetration of Cultures at the Edge of the Hellenic World |paşnav=Jacobson |pêşnav=Esther |weşanger=BRILL |tarîx=1995 |isbn=978-90-04-09856-5 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ciZquFt9IFIC&amp;q=medes+urartu&amp;pg=PA33 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Making sure you're not a bot! |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-27 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}&lt;/ref&gt; Lê gorî hinek çavkaniyan dibe ku padîşahî di serdema medan de hê li ser piyan bûye û padîşahî di nîvê sedsala 6ê {{bz}} de ji aliyê [[Kûruşê Mezin|Kûrûşê Mezin]] hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;Jacobson1995&quot; /&gt;&lt;ref name=&quot;:2&quot; /&gt; Ûrartî ji aliyê arkeolojîk ve, bi kelehên xwe yên mezin û karên metal ên sofîstîke hatine naskirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Urartu 860 840-en.svg|thumb|çep|Nexşeya padişahiya Ûrartûyê di dema padîşah Aramû de (859–824 {{bz}})]]
Nivîsên asûrî yên Şalmanesêr I (nêzîkî 1274ê {{bz}}) cara yekem behsa ûruatriyan wekê yek ji dewletên Nairiyê kirine ku konfederasyoneke sist ji padîşahiyên biçûk û dewletên eşîrî li herêmên jorîn ên Kurdistanê kirine ku ji sedsala 13an heta sedsala 11hên {{bz}} de wî axa wan dagir kiriye. Ûrartî ji destpêkê ve bi xwe li herêma derdora gola Wanê bûn. Dewletên naîrî gelek caran rastî êrîşên din ên rêveberiyên asûriya navîn û asûriya nû hatine. Ev êrîş nemaze di dema serweriya padîşahên ssûrî yên wekê Tukulti-Ninurta I (nêz. 1240 {{bz}}), Tiglath-Pileser I (nêz. 1100 {{bz}}) û Ashur-bel-kala (nêz. 1100 {{bz}}), Adad-nirari II (nêz. 900 {{bz}}), Tukulti-Ninurta II (nêz. 890 {{bz}}) û Ashurnasirpal II (nêz. 883–859 {{bz}}) pêk hatine.

Padişahiya Ûrartûyê di sedsala 9ê {{bz}} de di nivîsên bi zimanê asûrî de wekê dijbereke bakur ê bihêz ê împeratoriya neoasûrî ji nû ve derketiye holê. Dewlet û eşîrên naîriyê di bin serweriya qiral Arame yê Ûrartûyê (nêz. 860–843 {{bz}}) de bûn padîşahiyeke yekgirtî bû ku paytextên padişahiyê pêşî li Sûgûnyayê bû û piştre paytexta padişahiya derbasê bajarê Arzaşkûnê bûye ku di dema serweriya padişahiyê neo-asûrî Şalmaneserê sêyem de ji aliyê asûriyan ve hatibû dagirkirin.

Ûrartolog Paul Zimansky texmîn kiriye ku ûrartuyî, an jî qet nebe malbata wan a piştî Aramû, dibe ku ji paytexta xwe ya dînî Mûsasir ber bi bakurê rojavayê herêma gola Wanê ve koç kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2025-10-11 |sernav=Urartian and the Urartians |url=https://www.academia.edu/10023756/Urartian_and_the_Urartians |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt; Li gorî Zimansky, çîna serwer a ûrartûyan kêm bû û li ser nifûseke etnîkî, çandî û zimanî ya cihêreng hikûm kirine. Zimansky heta wê astê çûye ku pêşniyar kiriye ku padîşahên Ûrartuyê dibe ku ji paşxaneyên etnîkî yên cûrbecûr bin.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;/&gt;

=== Berfirehbûna Ûrartûyê ===
[[Wêne:Urartu Helmet Fragment 1.jpg|thumb|Perçeyek ji kumzirxê bronz ê ji serdema Argişti I. &quot;Dara jiyanê&quot;, ku di nav civakên kevnar de populer e, hatiye nîşandan. Kumzirxeke di dema kolandinên keleha Teyşebaini li ser Karmir-Blur (Girê Sor) de hatiye dîtin.]]
Asûrî di nîvê yekem ê sedsala 9ê {{bz}} de bi dehsalan ketiye nav serdemeke bêçalakbûneke demkî ku ev yek bûye sedem ku Ûrartû ber bi rojava ve berfireh bibe. Bi vê berfireh bûne re di sedsala 9ê {{bz}}de Ûrartû demek kurt bûye yek ji mezintirîn û bihêztirîn dewletên Kurdistan a kevnare.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |tarîx=1999-04-01 |sernav=''Ancient Ararat: A Handbook of Urartian Studies''. By Paul Zimansky. |url=https://doi.org/10.2307/506781 |kovar=American Journal of Archaeology |cild=103 |hejmar=2 |rr=386–387 |doi=10.2307/506781 |issn=0002-9114 }}&lt;/ref&gt;

Sardûrî I (nêz. 832–820 {{bz}}), kurê Lûtîprî, xanedaniyek nû ava kiriye û bi serkevtî li hember êrîşên asûriyên ji başûr ve bi serokatiya Şalmaneser III li ber xwe daye ku hêza leşkerî ya dewletê xurt kiriye û paytexta Ûrartûyp veguhezandiye Tûşpayê (Wan a îro ya Bakurê Kurdistanê li peravê gola Wanê). Kurê wî, Îspuînî (nêz. 820–800 {{bz}}) dewleta cîran Mûsasîr ku bibû navendeke dînî ya girîng a padîşahiya Ûrartûyan, dagir kiriye û di heman demê de rîtûela Xaldî aniye vê bajarê.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ispuini yekem padîşahê Ûrartû bû ku bi zimanê ûrartî nivîsandiye (padîşahên berê tomarên bi zimanê akadî hiştine). Wî kurê xwe Sarduri II wekê cîgirê padîşah erkdar kiriye. Piştî dagirkirina Musasir, Ispuini rastî êrîşa qiralê asûrî Shamshi-Adad V hatiye. Hev-serwer û cîgirê wî yê paşê, Menua (nêz. 800–785 {{bz}}) axa padîşahiyê gelek berfireh kiriye û li ser qadeke fireh nivîsarên di derbarê Ûrartûyan de hiştiye. Di dema serweriya hevbeş a Ispuini û Menua de, wan li cihê Naîrîyê axa xwe wekê ''Biyanîlî'' binav kiriye.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt;

Ûrartû di bin serweriya kurê Menua, Argişti I (nêz. 785–760 {{bz}}) de gihîştiye bilindeya hêza xwe ya leşkerî û bûye yek ji padişahiyên herî bihêz ên Kurdistan a kevnar.&lt;ref name=&quot;Smith1999&quot; /&gt; Argîştî I li ser çemê Erezê û gola Sevanê deverên zêdetir zêde kiriye û seferên Şalmaneserê IV ên li dijî Ûrartûyê têk biriye. Di heman demê de Argîştî çend bajarên nû ava kiriye ku di nav van bajaran de bajarê herî girîng keleha Erebûnî bû ku di sala 782ê {{bz}} de ava kiriye. Her wiha 6.600 dîlên şer ên ji Hattî û Sûpanî li bajarê nû hatine bicihkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Political Landscape: Constellations of Authority in Early Complex Polities |paşnav=Smith |pêşnav=Adam T. |weşanger=University of California Press |tarîx=2003-10-07 |isbn=978-0-520-93699-7 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=5KhXE6mqSx8C&amp;dq=6600+argishti+erebuni&amp;pg=PA168 }}&lt;/ref&gt;

Padîşahiya Ûrartuyê di serdema xwe yê herî berfireh de ber bi bakur ve ji çemê [[Erez]]ê û gola Sevan a li Ermenistan a îro û heya beşa başûrê Gurcistan a îro ku hema hema heta peravên [[Deryaya Reş]] çûye berfireh bûye. Li aliyê rojava heya çemê Firatê û li aliyê rojhilat jî heya [[Tewrêz|Tewrîza]] îro, gola Ûrmiyê û wêdetir berfireh bûye û li aliyê başûr jî heya çemê Dîcleyê, li herêmeke berfireh serwerî kiriye.

Tîglatpîleserê III yê asûrî di sala yekem a serweriya xwe de (745 {{bz}}) Sardûriyê II yê Ûrartuyê têk biriye. Li wir asûriyan siwar û [[hesp]]ên ku ji bo siwarbûnê hatibûn kedî kirin dîtine ku li bakur bêhempa bûn. Berê ku asûriyan hespê siwarî bibînin wan hespan tenê ji bo erebeyên şer bikar anîbûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Singor |pêşnav=Henk |tarîx=2010-05-01 |sernav=De Grieken en hun mythen - Robin Lane Fox, Travelling Heroes. Greeks and their myths in the epic age of Homer (Allen Lane; Londen 2008) 528 p., ill., krt., €32,- ISBN 9780713999808 |url=https://doi.org/10.5117/tvgesch2010.2.b6 |kovar=Tijdschrift voor Geschiedenis |cild=123 |hejmar=2 |rr=279–280 |doi=10.5117/tvgesch2010.2.b6 |issn=0040-7518 }}&lt;/ref&gt;

=== Paşveçûyîna demkî ===
Di sala 714ê {{bz}} de padîşahiya Ûrartuyê ji ber êrîşên kîmeriyan û seferên Sargon II gelek êş dikişine. Di êrîşên kîmeriyan de perestgeha sereke ya li Musasîr hatiye talankirin û padîşahê Ûrartûyê Rûsa I li gola Ûrmiyeyê ji aliyê Sargon II ve di şerekê giran de hatiye têkbirin. Demek piştê vê têkbirinê padîşahê Ûrartûyê Rûsa I vê têkbirinê qebûl nake û ji ber vê yekê xwe dikûje.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav= |pêşnav= |weşanger= |tarîx=1980 |isbn=978-0-14-020828-3 |çap=2 |cih=Middlesex |series=Pelican Books }}&lt;/ref&gt;

Kurê Rûsa, Argîştî II (714–685 {{bz}}) pozîsyona Ûrartûyê li dijî kîmeriyan vegerandiye lê belê ji ber gefên asûriyan û di sala 705ê {{bz}} de bi padîşahê nû yê asûrî Senaherîb peymana aştiyê çêkiriye. Ev yek di encamê de bûye sedem ku Ûrartû ku bikeve serdemeke dirêj a pêşketin û aramiyê ku pêşveçûna padîşahiyê di heyameke di serdema kurê Argîştî, Rûsa II (685–645 {{bz}}) de berdewam kiriye.

Piştê demek Rûsa II, Ûrartû di bin êrîşên berdewam ên dagirkerên kîmmerî û skîtan de qels bûye. Di encamê de, ew bi asûryayê ve girêdayî bûn ku kurê Rûsa II, Sardurî III (645–635 {{bz}}), ji ber pêwendiyên baş ên bi asûran re padîşahê asûrî wekê asûrbanîpal binav kiriye ku ji xwe re wekê &quot;bav&quot; xwe dîtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2019-07-11 |sernav=Brāhmaṇical Privileges |url=https://doi.org/10.1017/9781108641586.019 |kovar=The History of the Arthaśāstra |rr=243–244 |doi=10.1017/9781108641586.019 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Habl |pêşnav=Hamdy Said Habl |tarîx=2025-06-01 |sernav=تقييم وتطوير الاعتراف المحاسبي بمتغيرات بيئة الأعمال الرقمية: دراسة نظرية تحليلية |url=https://doi.org/10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |kovar=مجلة الشروق للعلوم التجارية |cild=17 |hejmar=17 |rr=65–106 |doi=10.21608/sjcs.2024.273699.1070 |issn=2682-356X }}&lt;/ref&gt;

=== Hilweşîna Ûrartûyê ===
Li gorî epîgrafiya ûrartûyî, piştê Sardûrî III du padîşahên bi navê Rûsa III (620-609 {{bz}}) û kurê wî Rûsa IV (609-590 an 585 b.z.) hatine. Hatiye texmîn kirin ku bavê Rûsa III dibe ku ew jî padîşah be û dibe ku ji sala 635 heta 620ê {{bz}} hikuîûm kiribe lê di derbarê wî de kêm tişt têne zanîn. Dibe ku Rûsa III xanedaniyeke nû ava kiriye û bavê wî nebûye padîşah.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |tarîx=2025-10-09 |sernav=Thureau-Dangin, Lehmann-Haupt, Rusa Sardurihi and Rusa Erimenahi |url=https://www.academia.edu/30995418/Thureau_Dangin_Lehmann_Haupt_Rusa_Sardurihi_and_Rusa_Erimenahi |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Roaf |pêşnav=Michael |sernav=Could Rusa son of Erimena have been king of Urartu during Sargon’s Eighth Campaign?, |url=https://www.academia.edu/30995381/Could_Rusa_son_of_Erimena_have_been_king_of_Urartu_during_Sargon_s_Eighth_Campaign_ |kovar=academia.edu }}&lt;/ref&gt;

Di dawiya sedsala 7ê berî zayînê de (di dema serwerî an piştî serweriya Sardûri III de), axa Ûrartûyê derbasê destê skîtan û hevalbendên wanê medan. Piştê ku Asûriya ji ber şerê navxweyî bi awayekî bêveger qels bibû di sala 612 ê berî zayînê de ji aliyê padîşahê Împeratoriya Med Kiyaksaresê Mezin ligel Nabopolasarê Babîlê û skîtan, hatiye fetih kirin. Di dema xwe yê bi hêz de asûriyan bi caran axa medan û Ûrartûyan dagir kiribû. Piştre di sala 590 berî zayînê de medan paytexta ûrartûyan, Wanê desteser kirine û bi vî awayî dawî li serweriya Ûrartûyê anîne.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://journals.openedition.org/abstractairanica/39422 |sernav=Împaratoriya Medan |malper=journals.openedition.org |roja-gihiştinê=2026-04-28 |doi=10.4000/abstractairanica.39422 }}&lt;/ref&gt; Lêbelê hinek dîroknas bawer dikin ku Ûrartû di dema medan de jî li ser pêyan bûne û heta nîvê sedsala 6ê berî zayînê mane û di dawiyê de ji aliyê Kûruşê Mezin ve hatiye hilweşandin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;
== Erdnîgarî ==
[[Wêne:Urartu 715 713-en.svg|thumb|Ûrartû 715–713 {{bz}}]]
Ûrartû ji rûbereke bi qasê 520.000 km² pêk dihat ku ji Firatê li rojava heta gola Ûrmiyê li rojhilat û ji çiyayên Qefqasan li başûr heta çiyayên Zagrosê berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; Bi taybetî Ûrartû herêmek bû ku rasterast bi zincîreyên çiyayî yên Pontusên rojhilat li bakur, Qefqasyaya Biçûk li bakurê rojhilat û çiyayên Torosên li başûr dorpêçkirî bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2020 |isbn=978-0-19-068785-4 |cih=New York, NY |paşnavê-edîtor=Radner |pêşnavê-edîtor=Karen |series=Oxford History of the Ancient Near East |paşnavê-edîtor2=Moeller |pêşnavê-edîtor2=Nadine |paşnavê-edîtor3=Potts |pêşnavê-edîtor3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt;

Di serdema xwe yê herî berfireh de Ûrartû ji sinorên bakurê Mezopotamyayê heta başûrê Qefqasyayê dirêj dibû ku hinek deverên Bakurê Kurdistanê, Nexçîvan, Ermenistan û başûrê Gurcistanê (heta çemê Kura) di nav de bûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Dan |pêşnav=Roberto |tarîx=2014-12-06 |sernav=Inside the Empire: Some Remarks on the Urartian and Achaemenid Presence in the Autonomous Republic of Nakhchivan |url=https://brill.com/view/journals/ic/18/4/article-p327_2.xml |kovar=IRAN and the CAUCASUS |cild=18 |hejmar=4 |rr=327–344 |doi=10.1163/1573384X-20140402 |issn=1609-8498 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de çiyayên Torosê di li dijî gefên ji aliyê başûr ve, bi taybetî ji bo gefên asûriyan, wekê astengiyeke xwezayî rê li ber êrîşên li ser Ûrartûyê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Oxford history of the ancient Near East |paşnav=Radner |pêşnav=Karen |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2023 |isbn=978-0-19-068763-2 |cih=New York, NY |paşnav2=Moeller |pêşnav2=Nadine |paşnav3=Potts |pêşnav3=Daniel T. }}&lt;/ref&gt; Qadên arkeolojîk ên di nav sinorên Ûrartûyê de Girê Zêrîn, çiyayê Qilabanî, navçeyê Panosê û keleha Aspeşînê hene. Kelehên Ûrartûyan keleha Erebûnî (Êrîvana îro), keleha Wanê, Argiştihînî, Anzaf, keleha Aspeşînê û navçeya Elbakê û her weha Teîşebayînî (Karmir Blur, Girê Sor) û cihên din di nav xwe de digirt.

Keleha Newalakevirîn yek ji navendên girîng e ku padîşahiya Ûrartûyan li vir herêmên derdorên ji gola Wanê ber bi rojava ve kontrol bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Ûrartû |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-28 |ziman=tr-TR |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
== Lêkolînên arkeolojîk ==
[[Wêne:UrartianArt11~.jpg|thumb|çep|Peykereke ûrartûyan ku li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên arkeolojîk de hatiye dîtin]]
[[Wêne:UrartianCaldron02.jpg|thumb|çep|Sîtileke ûrartûyan, li Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqerê]]
Nivîsarên Ûrartûyê li keleha Kepenekê, ku li ser girekî nêzîkî navenda [[Mûş (parêzgeh)|Mûşê]] ye ku li gûndê [[Tirmêt]]ê ye hatine dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mus.bel.tr/tarihi-eserler |sernav=Malpera Fermî ya Şaredariya Mûşê - Berhemên Dîrokî |malper=www.mus.bel.tr |roja-gihiştinê=2026-04-29 }}&lt;/ref&gt; Bi îlhama nivîsên dîroknasê ermenî yê serdema navîn Movses Xorenatsî (ku berhemên ûrartûyî li Wanê rave kiribû û wan bi Ara yê Xweşik û Şahbanû Semîramîs ê efsanewî ve girêdabû), zanyarê fransî Antoine-Jean Saint-Martin pêşniyar kiriye ku hikûmeta wî di sala 1827an de Friedrich Eduard Schulz ku profesorekî alman bû li ser navê civaka rojhilatî ya fransî bişîne Bakurê Kurdistanê. Schulz gelek nivîsên mîxî keşf kirin û kopî kirin, qismek bi zimanê asûrî û qismek jî bi zimanekî ku heta niha nehatiye naskirin. Schulz her wiha kevira Kelişînê keşf kiriye ku nivîsarek duzimanî ya asûrî-ûrartûyî li ser heye, li ser rêya Kelaşîn a li ser sinorê başûr û rojhilata Kurdistanê ye. Kurteyek ji lêkolînên wî yên destpêkê di sala 1828an de hatiye weşandin. Schulz û çar karkerên wî di sala 1829an de li nêzîkî Elbakê di encama êrîşên ji aliyê qaçaxên kurd ve jiyana xwe jidest dane. Nîşeyên wî paşê hatine dîtin û di sala 1840an de li Parîsê hatine weşandin. Di sala 1828an de asûrnasê brîtanî Henry Creswicke Rawlinson hewl da ku nivîsara li ser kevirê Kelaşînê kopî bike lê ji ber qeşaya li ser rûyê pêşîn ê kevirê bi ser neketiye.

Di dawiya salên 1840î de, Sir Austen Henry Layard gorên kevirî yên ûrartûyî ya li keleha Wanê, tevî odeya Argîştî lêkolîn kiriye û wesifandiye. Ji salên 1870î vir ve bermahiyên xirabeyên keleha Qilbaniyê hatiye talankirina berhemên ku li kelehê hatiye dîtin hatine firotin. Di salên 1880î de li keleha Qilbaniyê kolandineke bê encam hatiye kirin ku ji aliyê Hormuzd Rassam ve li ser navê Muzexaneya Brîtanî hatiye organîzekirin. Lê di vê kolandinê de ti tişteke bi rêkûpêk nehatiye belgekirin.

Berhevkirina sîstematîk a yekem a nivîsên ûrartûyî û bi vî awayî destpêka ûrartolojiyê wekê qadek taybetî, vedigere salên 1870an ku bi kampanyaya Sir Archibald Henry Sayce hatiye despêkirin. Endezyarê alman Karl Sester ku keşifkarê çiyayê Nemrûdê bû di salên 1890 û 1891ê de zêdetir nivîs berhev kiriye. Waldemar Belck di sala 1891ê de serdana herêmê kiriye û kevirê Rûsayê keşf kiriye. Sefereke din a ku ji bo sala 1893an hatibû plankirin, ji ber nakokiyên Tirkiye û Ermenistanê hatiye astengkirin. Belck ligel Lehmann-Haupt di salên 1898/9an de careke din serdana herêmê kirine û li keleha Qilbaniyê dest bi kolandinê kirine. Di vê seferê de, Belck gihîştiye kevirê Kelişîn lê rastê êrîşan kurdên herêmê hatiye.

Di dema Şerê Cîhanê yê Yekem de, herêma gola Wanê ji bo demek kurt ketiye bin kontrola Rûsyayê. Di sala 1916an de, zanyarên rûsî Nikolay Yakovlevîç Marr û Iosif Abgarovich Orbeli, dema ku li keleha Wanê dest bi kolandinan kirine, kevireke çarrûyî dîtine ku nivîsên salaneyên Sardûri II hildigirt. Di sala 1939an de Boris Piotrovsky li Karmîr Blûr dest bi kolandinê kiriye û Teišebai, bajarê xwedayê şer Teišeba, keşf kiriye. Kolandinên zanyarên amerîkî Kirsopp û Silva Lake di salên 1938 û 1940an de ji ber Şerê Cîhanê yê Duyem hatine rawestandin û piraniya dîtin û tomarên wan ên li qadê di dema keştiya binavî ya alman SS Athenia av hildide, şil dibin û winda dibin. Belgeyên wan ên mayî di sala 1977an de ji aliyê Manfred Korfmann ve hatine weşandin.

Piştî şer qonaxeke nû ya kolandinan dest pê kiriye lê ev kolandin di destpêkê de tenê li Ermenistana Sovyetê dihatin kirin. Keleha Karmîr Blûr ku dîroka wê ji serdema Rûsa II ye, ji aliyê tîmeke bi serokatiya Boris Piotrovsky ve hatiye kolandin û cara yekem lêkolîneran cihekî ûrartuyî yên vedîtinên xwe bi awayekê sîstematîk weşandine. Di sala 1956an vir ve, Charles A. Burney gelek deverên ûrartûyî li herêma gola Wanê dîtîye û nexşe kiriye û ji sala 1959an vir ve jî ekspedîteyeke ji Tirkiyeyê di bin serokatiya Tahsîn Özgüç de li Girêzêrînê û li Arif Erzenê dest bi kolandinê kiribû.

Di dawiya salên 1960î de li Rojhilata Kurdistanê cihên ûrartûyan hatine kolandin. Di sala 1976an de, komeke îtalî bi serokatiya Mirjo Salvini de bi eskorteke leşkerî ya giran re, di dawiyê de gihîştiye kevirê Kelaşînê. Piştre Şerê Kendavê rê li ber lêkolînên arkeolojîk ên li van deveran girtiye. Oktay Belli kolandina şûnwarên Urartuyê li ser axa Bakurê Kurdistanê ji nû ve daye destpêkirin ku di sala 1989an de li keleha Ayanîsê ku keleheke ji sedsala 7ê berî zayînê ye ku ji aliyê Rûsasê Duyem ê Ûrartûyê ve hatiye çêkirin ku 35 km li bakurê Wanê ye hatiye keşifkirin. Tevî kolandinan ku ji 300 deverên Ûrartûyê yên ku li seranserê Kurdistanê (Bakurê Kurdistanê, Rojhilata Kurdistanê û Başûrê Kurdistanê) û li hinek deverên Ermenistanê têne zanîn, tenê ji deveran ji sêyan yek an nîvê van deverên arkeolojîk ji aliyê arkeologan ve hatine lêkolîn kirin. Bêyî parastinê, ji ber ku li xezîneyan û antîkên din ên firotanê digerin, gelek cih ji aliyê şêniyên herêmî ve hatine talan kirin.

Di 12ê mijdara 2017an de hatiye ragihandin ku arkeologên li Bakurê Kurdistanê di dema lêkolînên di bin avê de li dora gola Wanê kavilên keleheke Ûrartûyê keşf kirine ku dîroka kelehê ji sedsalên 8 an 7ê berî zayînê vedigere.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.kurdistan24.net/tr/story/417242/slug |sernav=Keleheke 3.000 salî ji serdema ûrartûyan di bin  Gola Wanê de hate dîtin |malper=Kurdistan24 |tarîx=2017-11-11 |roja-gihiştinê=2026-04-29 |ziman=tr |paşnav=Kurdistan24 }}&lt;/ref&gt;

== Aborî û siyaset ==
[[Wêne:Urartian language stone, Erebuni museum a.jpg|thumb|Di derbarê çandiniya li Ûrartûyê nivîsa mîxî ya ûrartuyî wiha dibêje: &quot;Bi rûmeta Xwedayê Xaldî, padîşah Sardûrî II, kurê Argîştî I, 10100 kapi genim li vir rijand.&quot;]]
Pêkhateya aborî ya Ûrartûyê dişibe dewletên din ên cîhana kevnar ku bi di navbera aboriya Asûrya û Ûrartûyê de şibandinên wekê hev hebûn. Dewlet bi giranî girêdayî çandiniyê bû ku ev yek jî bi sîstema avdana navendî pêk dihat. Ev kar ji aliyê padîşahan ve dihatin birêvebirin û keda van karan kî ji aliyê şêniyên azad û dibe ku hinek caran jî ji aliyê koleyan ve û ji aliyê girtiyan ve hatine kirin. Parêzgarên padîşahan, mirovên bi bandor û dibe ku gelên azad jî xwedî erdên xwe yên çandinî yê bûn. Herêmên takekesî yên di nav dewletê de neçar bûn ku bacê bidin hikûmeta navendî ku navên xwe bi genim, hesp ga û hwd dane. Di dema aştiyê de dibe Ûrartû bi Asûryayê re bazirganiyeke çalak meşandine ku di navbera her du aliyan de bazirganiya dewar, hesp, hesin û şerab pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:3&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Urartu {{!}} Ancient Country, Eurasia, History &amp; Culture {{!}} Britannica |url=https://www.britannica.com/place/Urartu |roja-gihiştinê=2026-04-29 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
=== Çandinî ===
Li gorî daneyên arkeolojîk çandiniya li ser axa Ûrartûyê ji serdema Neolîtîkê destpêkiriye û heta hezarsala 3em a {{bz}} pêşketiye. Di serdema ûrartûyan de çandinî bi awayekê baş pêşketiye û bi rêbazên çandiniya asûrî yên şêwaza çandî û rêbazên hilberandinê de ji nêz ve girêdayî ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Даниленко |pêşnav=Г. М. |tarîx=1997-03-28 |sernav=ПУТЬ В «ЦАРСТВО ПРАВА И СПРАВЕДЛИВОСТИ» |url=https://doi.org/10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |kovar=Moscow Journal of International Law |hejmar=1 |rr=82–90 |doi=10.24833/0869-0049-1997-1-82-90 |issn=2619-0893 }}&lt;/ref&gt; Çavkaniyên ku ji nivîsên mîxî hatine wergirtin, li Ûrartûyê genim, ceh, garis, nok û genimê bahare û baxçe û rez hatine çandin. Gelek herêmên dewleta Ûrartûyê hewceyê sîstema avdana çêkirî bûn ku ev yek di serdema zêrîn a dewletê de ji aliyê hikûmdarên Ûrartûyê ve bi awayekê serketî hatine organîzekirin. Li çend herêman qenalên avdanê yên kevnar mane ku ji aliyê Ûrartûyê ve, bi taybetî di serdema Argîştî I û Menua de hatine çêkirin ku hinek ji wan hê jî ji bo avdanê têne bikar anîn.&lt;ref name=&quot;:3&quot; /&gt;

== Huner û mîmarî ==
[[Wêne:Tushpuea01.jpg|thumb|çep|Fîgura bronz ê xwedawenda baskdar Tushpuea, bi çengelê daliqandî]]
Li Ûrartûyê gelek bermahiyên mîmariya kevirî ya zexm hebûn û her weha hinek kerpîçên heriyê, nemaze kerpîçên ku şewitandinê hatine zexm kirin hebûn. Bermahiyên kevirî bi piranî keleh û dîwar bûn ku bi perestgeh û kumbet û gelek gor hebûn di kevirên zinarî de hatine kolandin. Ev stîl ku bi guhertoyên herêmî pêşxistiye, karektereke cihêreng nîşan dide ku bi qismî ji ber bikaranîna zêdetir ê kevirî yên li gorî çandên cîran e. Perestgehên tîpîk a Ûrartûyê çargoşe ne ku bi dîwarên kevirî bi qasî qada hundirîn a vekirî stûr bûn lê ji bo beşa jorîn kerpîçên heriyê hatibûn bikaranîn.&lt;ref name=&quot;:4&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.oxfordartonline.com/groveart/documentID/oao-9781884446054-e-7000087277 |malper=www.oxfordartonline.com |roja-gihiştinê=2026-04-29 |doi=10.1093/gao/9781884446054.article.T087277 |sernav=C. A. Burney, &quot;Urartian&quot;. Grove Art Online, Oxford Art Online. Oxford University Press, accessed December 30, 2012, online, subscription required }}&lt;/ref&gt;

Hunera Ûrartûyê bi taybetî ji bo kelûpelên bronz ên xebata hûnerî hatiye zanîn ku di nav de peyker, çek, sîtilên mezin ên ku ji bo qurbanan dihatin bikar anîn, alavên mobîlya û qask hebûn. Her wiha bermahiyên alavên ji hestiyan, fresko, mohrên silindirî û seramîk hebûn. Bi gelemperî şêwaza van huneran tevlîheviyeke sofîstîke ye ku kêmasî jî be di bin bandora çandên cîran de maye. Lêkolînên arkeolojîk mînakên kêm ên alavên ji metalên hêja derxistiye holê ku asûriyan di sala 714 {{bz}} de bi mêjerên zêde ji Mûsasirê birine.&lt;ref name=&quot;:4&quot; /&gt;

== Dîn ==
[[Wêne:Museum of Anatolian Civilizations066.jpg|thumb|Dîmenek ji rolyefên xwedawendê ûrartûyî ya Haldî ku li ser şêrekî radiweste û di destê wî yê çepê de tas û di destê xwe yê rastê de jî serê rimê (an nebatek) digire. Rolyef ji serdema Qiral Rûsa II (685–645 {{bz}}).]]
Di panteona ûrartûyan de tê dîtin ku ji tevlîheviyek cihêreng a xwedawendên hûrî, akadî û hîtîtan pêk hatiye.&lt;ref name=&quot;:6&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

Ji destpêka serweriya Îşpuînî ve, panteona ûrartûyan ji aliyê sêgoşeyekê ve hate birêvebirin ku ji Haldî (xwedawendê herî bilind), Theîspas (Teîşeba, xwedawendê birûsk û bahoz û carinan jî şer) û Şîvînî (xwedawendê rojê) pêk hatiye. Di heman demê padîşahê Ûrartû melayê sereke an nûnerê Xaldî bûn. Hinek perestgehên Haldî beşek ji kompleksa qesra padîşahî bûn û hinek din jî avahiyên serbixwe bûn.

Bi berfirehbûna axa Ûrartûyê re, gelek xwedawendê ku ji aliyê gelên xwemalî ve dihatin hebandin, wekê rêyek ji bo piştrastkirina desteserkirina herêman û pêşvebirina aramiya siyasî, tevlê panteona Ûrartûyê dikirin. Hinek xweda û xwedawendên sereke yên panteona Ûrartûyê ev in:&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;
* Haldî
* Tîspas
* Şîvînî (Sîuînî)
* Arûbanî (Bagvartî)
* Hûtûyînî
* Sebîtû
* Kûera
* Tûşpûeya
* Selardî an jî Melardî
* Baba
* Artuʾarasau
Haldî ne xwedayekî ûrartuyî yê xwemalî bû lê diyar e xwedayekî nepenî yê akadî bû (ku cihê perestgeha sereke ya perestina Haldî li Mîsasîr rave dike ku tê bawerkirin ku nêzîkî Rewandiza îro ya Başûrê Kurdistanê ye).&lt;ref name=&quot;Zimansky2012&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=2012-01-01 |sernav=Imagining Haldi |url=https://www.academia.edu/9973747/Imagining_Haldi |kovar=Stories of Long Ago: Festschrift fur Michael Roaf }}&lt;/ref&gt; Di destpêkê de, ûrartuyan Haldî wekê xwedayê xwe yê sereke nedihebandin. Xuya ye ku rîtûela wî heta serdema Îşpûyînî nehatiye nas kirin.&lt;ref name=&quot;Zimansky2012&quot; /&gt;

Theispas guhertoyek xwedayê hûrî ya Teşûb bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.britannica.com/topic/Teshub |sernav=Teshub }}&lt;/ref&gt;

Li gorî Diakonoff û Vyacheslav Ivanov, Şivînî (bi îhtimaleke mezin wekê Şiwinî an Siwinî tê bilêvkirin) hatiye texmîn kirin ku ji hîtîtan hatiye deynkirin.

Li ser Deriyê Mehrê (Mehri-Dur) ku li ser bajarê Wanê yê îro dinêre, nivîsek bi tevahî 79 xwedawendan lîste dike û celebê qurbanê ku divê ji her yekê re were kirin destnîşan dike ku di nav qurbanan de bizin, pez, dewar û heywanên din wekî qurbanî hatine pêşkêş kirin.&lt;ref name=&quot;:6&quot; /&gt;

== Ziman ==
[[Wêne:Urartian Tablet03.jpg|thumb|Tableteke nivîsa mixî ya zimanê ûrartûyî]]
Zimanê ûrartû zimaneke ji malaba hurî-ûrartûyî bû ku li seranserê padîşahiya Ûrartûyê hatiye axavtin ku di navbera sedsalên 9 û 7ê berî zayînê de ji aliyê ûrartûyan ve hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Urartian |paşnav=Wilhelm |pêşnav=Gernot |weşanger=Cambridge University Press |tarîx=2008-04-10 |rr=105–123 |isbn=978-0-521-68496-5 |url=https://doi.org/10.1017/cbo9780511486845.013}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Zimansky |pêşnav=Paul |tarîx=1995 |sernav=Urartian Material Culture As State Assemblage: An Anomaly in the                Archaeology of Empire |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/1357348 |kovar=Bulletin of the American Schools of Oriental Research |cild=299-300 |rr=103–115 |doi=10.2307/1357348 |issn=0003-097X}}&lt;/ref&gt; Têkiliya genetîkî ya di navbera zimanên hûrî û ûrartuyî de bi nivîsandina mîxî hatine tesbîtkirin. Lêbelê girêdanên berfirehtir ên hûrî-ûrartuyî bi malbatên zimanên din re heya roja îro bi nakok maye.
=== Zimanê ûrartû ===
&quot;Ûrartî&quot; navê nûjen ê zimanê mirî ya zimanê ûrartûyan ev ku di nivîsên mîxî yên dewleta Ûrartûyê hatiye bikar anîn. Di roja îro de tenê xizmê zimanê ûrartû ya naskirî zimanê hûrrî ye ku her du ziman bi hev re malbata zimanên Hûrî-Ûrartî pêk anîne. Navên din ên ku ji bo ziman têne bikar anîn &quot;Xaldî&quot; (&quot;Ḫaldî&quot;), an &quot;neo-hûrî&quot; ne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.urartians.com/ |sernav=Urartians |malper=www.urartians.com |roja-gihiştinê=2026-04-30 |ziman=en |archive-date=2023-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207115537/https://urartians.com/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Anatolya di serdema hesinî de]]
[[Kategorî:Avabûnên sedsala 9an b.z.]]
[[Kategorî:Dewletên dîrokî]]
[[Kategorî:Dewletên kevnareyên Kurdistanê]]
[[Kategorî:Dîroka Kurdistanê]]
[[Kategorî:Ermenistana kevnare]]
[[Kategorî:Herêmên Asyayê]]
[[Kategorî:Hilweşînên sedsala 6an b.z.]]
[[Kategorî:Keyaniyên ermenî]]
[[Kategorî:Kurdistana kevnare]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>dmbm2u6d3zfu1i6t2s9jzqv6cwgxhua</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derûnnasiya komî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>9906</id>
    <revision>
      <id>2006597</id>
      <parentid>1846331</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:19:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Gotar tê standard kirin</comment>
      <origin>2006597</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="107" sha1="t03fayu4qbyrxiujaadrwo6fjo96rh4" xml:space="preserve">{{Xebat}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>t03fayu4qbyrxiujaadrwo6fjo96rh4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006598</id>
      <parentid>2006597</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:19:56Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006598</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="enqy8xv70eukzerfwtyjgue41z2tzo9" xml:space="preserve">{{Xebat}}Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî
[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>enqy8xv70eukzerfwtyjgue41z2tzo9</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006599</id>
      <parentid>2006598</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:20:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006599</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="149" sha1="0h7tvasoj177yvjrotjvnuy11evi1kq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî,
[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>0h7tvasoj177yvjrotjvnuy11evi1kq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006600</id>
      <parentid>2006599</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:21:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006600</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="295" sha1="04pif3jpysul2sp978a61oxyc4jx3nn" xml:space="preserve">{{Xebat}}Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin.
[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>04pif3jpysul2sp978a61oxyc4jx3nn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006601</id>
      <parentid>2006600</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:21:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006601</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="328" sha1="nmj4of7sdiykw8svkdvb6gnsgd3q29s" xml:space="preserve">{{Xebat}}Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng
[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>nmj4of7sdiykw8svkdvb6gnsgd3q29s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006602</id>
      <parentid>2006601</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:22:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006602</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="346" sha1="dmu2q5w80aouk2uf22rvwnn59ljv4u0" xml:space="preserve">{{Xebat}}Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>dmu2q5w80aouk2uf22rvwnn59ljv4u0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006603</id>
      <parentid>2006602</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:22:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2006603</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="347" sha1="pitzh994mq7d65nnfn7mpa6eqqiipki" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>pitzh994mq7d65nnfn7mpa6eqqiipki</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006604</id>
      <parentid>2006603</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:22:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006604</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="357" sha1="j8zpbx6scivo4b0v4rr8bgg01xaf6gi" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>j8zpbx6scivo4b0v4rr8bgg01xaf6gi</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006605</id>
      <parentid>2006604</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:22:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006605</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="403" sha1="ndq9j5mfi1x8ve50fgsribv46y81bkm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]]

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>ndq9j5mfi1x8ve50fgsribv46y81bkm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006606</id>
      <parentid>2006605</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:23:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006606</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="420" sha1="5x5333vqaqu0ut2fbdj9wowy2udns84" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî,

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>5x5333vqaqu0ut2fbdj9wowy2udns84</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006607</id>
      <parentid>2006606</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:24:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006607</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="492" sha1="pc7pkd9sy6der78btw5a1yitoo8oi42" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan,

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>pc7pkd9sy6der78btw5a1yitoo8oi42</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006608</id>
      <parentid>2006607</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:24:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006608</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="518" sha1="n7fsxz78f35xragpg9mqp136ybcw48k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê.

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>n7fsxz78f35xragpg9mqp136ybcw48k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006609</id>
      <parentid>2006608</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:24:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006609</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="518" sha1="3kx79w7ztb3esj3ajda79hoslut2gnh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê;

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>3kx79w7ztb3esj3ajda79hoslut2gnh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006611</id>
      <parentid>2006609</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:25:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006611</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="748" sha1="iqy0pwk0446unev9e7gelw8ryr2v4ym" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>iqy0pwk0446unev9e7gelw8ryr2v4ym</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006612</id>
      <parentid>2006611</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:26:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006612</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="784" sha1="aifhr55rijo11tpp6uhk9g6y6k8re0o" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>aifhr55rijo11tpp6uhk9g6y6k8re0o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006613</id>
      <parentid>2006612</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:26:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006613</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="802" sha1="3vby2fxykhrpuwwef67eobsyp95luq8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>3vby2fxykhrpuwwef67eobsyp95luq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006614</id>
      <parentid>2006613</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:27:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006614</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="888" sha1="nc4e3cy09xdx3sg3wvhqrms2dnxo4zz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>nc4e3cy09xdx3sg3wvhqrms2dnxo4zz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006615</id>
      <parentid>2006614</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:27:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006615</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="889" sha1="hnmlaiumwiu5uhpsqwiwhr0vp9eft6e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin,

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>hnmlaiumwiu5uhpsqwiwhr0vp9eft6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006616</id>
      <parentid>2006615</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:27:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006616</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1040" sha1="akbboj4vo7yegnw2vwlglm4oks6jbt0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.

== Çavkanî ==

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>akbboj4vo7yegnw2vwlglm4oks6jbt0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006617</id>
      <parentid>2006616</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:28:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006617</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1053" sha1="5y3xa48mtrz85i9wwr8tu3o3e7cnhfs" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}
[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>5y3xa48mtrz85i9wwr8tu3o3e7cnhfs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006618</id>
      <parentid>2006617</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:28:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006618</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1077" sha1="fto1hfmdw19b52ugall8812bmz3rrkn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Derûnnasiya komî an derûnnasiya civakî, lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîte}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>fto1hfmdw19b52ugall8812bmz3rrkn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006619</id>
      <parentid>2006618</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:28:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006619</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1089" sha1="ozvx2oxto5lh5rsrias8bgoy2h9rjdj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Derûnnasiya komî''' an '''derûnnasiya civakî''', lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin. Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîte}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>ozvx2oxto5lh5rsrias8bgoy2h9rjdj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006620</id>
      <parentid>2006619</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:29:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006620</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="50r9in6sui25gqdi9bdwlz4eex9utej" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Derûnnasiya komî''' an '''derûnnasiya civakî''', lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=1985 |title=The Historical Background of Social Psychology |encyclopedia=The Handbook of Social Psychology |publisher=McGraw Hill |location=New York |last=Allport |first=G. W |editor1-last=G. Lindzey and E. Aronson |page=5}}&lt;/ref&gt; Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîte}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>50r9in6sui25gqdi9bdwlz4eex9utej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006621</id>
      <parentid>2006620</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:29:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006621</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2030" sha1="t849riixor37d6wi0da14l5gj03axuh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
'''Derûnnasiya komî''' an '''derûnnasiya civakî''', lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=1985 |title=The Historical Background of Social Psychology |encyclopedia=The Handbook of Social Psychology |publisher=McGraw Hill |location=New York |last=Allport |first=G. W |editor1-last=G. Lindzey and E. Aronson |page=5}}&lt;/ref&gt; Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;metafizika journal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Karimova |first1=Nazakat |date=2022-12-15 |title=Socio-Psychological mechanisms of the interactive relationship between ideology and public psychology |url=https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.38-53.pdf |journal=Metafizika Journal |language=az |volume=5 |issue=4 |pages=38–53 |issn=2616-6879 |eissn=2617-751X |oclc=1117709579 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112173709/https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5,No.4,Serial.20,pp.38-53.pdf |archive-date=2022-11-12 |access-date=2022-10-14}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîte}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>t849riixor37d6wi0da14l5gj03axuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006622</id>
      <parentid>2006621</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:30:00Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006622</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2020" sha1="20m2v6l8xakurfy962aae9qwn2u1g3c" xml:space="preserve">'''Derûnnasiya komî''' an '''derûnnasiya civakî''', lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin.&lt;ref&gt;{{cite encyclopedia |year=1985 |title=The Historical Background of Social Psychology |encyclopedia=The Handbook of Social Psychology |publisher=McGraw Hill |location=New York |last=Allport |first=G. W |editor1-last=G. Lindzey and E. Aronson |page=5}}&lt;/ref&gt; Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[Çand|çandê]] li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;metafizika journal&quot;&gt;{{cite journal |last1=Karimova |first1=Nazakat |date=2022-12-15 |title=Socio-Psychological mechanisms of the interactive relationship between ideology and public psychology |url=https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.38-53.pdf |journal=Metafizika Journal |language=az |volume=5 |issue=4 |pages=38–53 |issn=2616-6879 |eissn=2617-751X |oclc=1117709579 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221112173709/https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5,No.4,Serial.20,pp.38-53.pdf |archive-date=2022-11-12 |access-date=2022-10-14}}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîte}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>20m2v6l8xakurfy962aae9qwn2u1g3c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006626</id>
      <parentid>2006622</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2006626</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2043" sha1="ny4uoic0fpfjen3k1kxbuke1x5yggqm" xml:space="preserve">'''Derûnnasiya komî''' an '''derûnnasiya civakî''', lêkolîneke metodîk e li ser ka çawa [[hizir]], hest û reftar ji aliyê hebûna rastîn, xeyalî, an jî nepenî ya yên din ve bandor dibin.&lt;ref&gt;{{Jêder-ensîklopedî |sal=1985 |sernav=The Historical Background of Social Psychology |ensîklopedî=The Handbook of Social Psychology |weşanger=McGraw Hill |cih=New York |paşnav=Allport |pêşnav=G. W |paşnavê-edîtor1=G. Lindzey and E. Aronson |rûpel=5 }}&lt;/ref&gt; Her çend gelek mijarên girîng ên wekî hevtayê di warê [[Civaknasî|civaknasiyê]] de dixwîne jî, derûnnasiya komî ya derûnnasîk giraniyê bêtir dide ser takekesan, ne li ser kom an civakê; bandora avahiya civakî û [[çand]]ê li ser encamên takekesan, wekî kesayetî, tevger û pozîsyona kesekî di hiyerarşiyên civakî de. Ev herwiha bêtir bi lêkolînên ceribandinî û laboratûarê ve girêdayî ye.

Derûnnasên civakî bi gelemperî tevgerên mirovan wekî encamek têkilî di navbera rewşên derûnî û rewşên civakî de rave dikin, şert û mercên civakî yên ku tê de hizir, hest û tevger çêdibin û ka ev guherbar çawa bandorê li têkiliyên civakî dikin lêkolîn dikin.&lt;ref name=&quot;metafizika journal&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Karimova |pêşnav1=Nazakat |tarîx=2022-12-15 |sernav=Socio-Psychological mechanisms of the interactive relationship between ideology and public psychology |url=https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5%2CNo.4%2CSerial.20%2Cpp.38-53.pdf |kovar=Metafizika Journal |ziman=az |cild=5 |hejmar=4 |rr=38–53 |issn=2616-6879 |eissn=2617-751X |oclc=1117709579 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20221112173709/https://metafizikajurnali.az/storage/images/site/files/Metafizika-20/Metafizika.Vol.5,No.4,Serial.20,pp.38-53.pdf |roja-arşîvê=2022-11-12 |roja-gihiştinê=2022-10-14 }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Derûnnasiya civakî| ]]
[[Kategorî:Derûnnasî]]
[[Kategorî:Zanistên helwestî]]</text>
      <sha1>ny4uoic0fpfjen3k1kxbuke1x5yggqm</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Derûnnasiya civakî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10321</id>
    <redirect title="Derûnnasiya komî" />
    <revision>
      <id>2006595</id>
      <parentid>1831747</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:17:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Ji bo [[Derûnassiya komî]] hat beralîkirin</comment>
      <origin>2006595</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="s5zie4vcpp7jvlwkwlbicayl2ue3kuh" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derûnassiya komî]]</text>
      <sha1>s5zie4vcpp7jvlwkwlbicayl2ue3kuh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006596</id>
      <parentid>2006595</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:18:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2006596</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derûnnasiya komî]]</text>
      <sha1>ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Sosyalpsîkologî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10560</id>
    <redirect title="Derûnnasiya komî" />
    <revision>
      <id>2006712</id>
      <parentid>743544</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:32:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Derûnnasiya komî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2006712</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derûnnasiya komî]]</text>
      <sha1>ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hîtît</title>
    <ns>0</ns>
    <id>10663</id>
    <revision>
      <id>2006509</id>
      <parentid>2006508</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:01:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006509</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22105" sha1="7rrn42x3da78rfy80iuh63u4cmjdvat" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>7rrn42x3da78rfy80iuh63u4cmjdvat</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006511</id>
      <parentid>2006509</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:05:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006511</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22293" sha1="iwxcfzgbzjnw61f3953xcbi6b0hm05f" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>iwxcfzgbzjnw61f3953xcbi6b0hm05f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006512</id>
      <parentid>2006511</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:09:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006512</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22465" sha1="iiiixfrowgeqroo1og7r1dsbagruogh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>iiiixfrowgeqroo1og7r1dsbagruogh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006513</id>
      <parentid>2006512</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:10:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006513</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22537" sha1="llrv5ly6prvua72fkkjpaxf6e02q5t4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>llrv5ly6prvua72fkkjpaxf6e02q5t4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006514</id>
      <parentid>2006513</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:12:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006514</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22561" sha1="edme6n6zrkv7spfr3xrla4z8n82bhaa" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.
=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>edme6n6zrkv7spfr3xrla4z8n82bhaa</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006515</id>
      <parentid>2006514</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:16:07Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006515</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22566" sha1="lwmx3pobajtkrfbdvmc9eu1mg9g1kfu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.
=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>lwmx3pobajtkrfbdvmc9eu1mg9g1kfu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006539</id>
      <parentid>2006515</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:04:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema destpêkê */</comment>
      <origin>2006539</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22678" sha1="9ehyzukmeiamimz750h7zks14qwx001" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.

=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>9ehyzukmeiamimz750h7zks14qwx001</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006541</id>
      <parentid>2006539</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:07:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Serdema destpêkê */</comment>
      <origin>2006541</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="22761" sha1="kgg1jk6c32yo60yxb5dy779sxzzxat5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên Çemê Sor, hatibûn damezrandin. Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin. Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattusa bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.

=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>kgg1jk6c32yo60yxb5dy779sxzzxat5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006544</id>
      <parentid>2006541</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:12:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006544</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24627" sha1="6ey5rvyotndmue6vipvj3d10wd7bk4t" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.

=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6ey5rvyotndmue6vipvj3d10wd7bk4t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006545</id>
      <parentid>2006544</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:13:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006545</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="25442" sha1="jzqifpl49bpzgkrzg6uzpo3kfryalil" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berî zayînê pêk hatiye. Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin. Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.

=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>jzqifpl49bpzgkrzg6uzpo3kfryalil</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006554</id>
      <parentid>2006545</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:18:24Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006554</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27536" sha1="bwcwmvwa0etswoze6kbv4t74qsrcob0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Qraliyeta kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>bwcwmvwa0etswoze6kbv4t74qsrcob0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006558</id>
      <parentid>2006554</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:20:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006558</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27535" sha1="mbop8sc20ug15rzhy1quaht8s7zn7dz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>mbop8sc20ug15rzhy1quaht8s7zn7dz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006579</id>
      <parentid>2006558</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:32:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.)</comment>
      <origin>2006579</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26504" sha1="37tdobv127u7zeaz88omsxct9coip5w" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>37tdobv127u7zeaz88omsxct9coip5w</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006580</id>
      <parentid>2006579</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:34:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006580</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26601" sha1="mv6jngh76zgece8pnqgnkas1hsl5s9t" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>mv6jngh76zgece8pnqgnkas1hsl5s9t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006581</id>
      <parentid>2006580</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:36:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006581</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26657" sha1="j545tq107kwzfuwgyeuyc1gy53cq1ds" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>j545tq107kwzfuwgyeuyc1gy53cq1ds</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006582</id>
      <parentid>2006581</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006582</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26861" sha1="3cwa2fgvayof0099y75jojvo7yh5wb6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>3cwa2fgvayof0099y75jojvo7yh5wb6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006583</id>
      <parentid>2006582</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:41:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006583</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="26979" sha1="qmv59croh260a4tkpgq73by9evjnq33" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>qmv59croh260a4tkpgq73by9evjnq33</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006586</id>
      <parentid>2006583</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:53:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya kevin */</comment>
      <origin>2006586</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="27585" sha1="qntvinxnia2lvfz0rq79w7fh8a96ryo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>qntvinxnia2lvfz0rq79w7fh8a96ryo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006590</id>
      <parentid>2006586</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:33:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006590</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28019" sha1="shubi63oyknjk2r9k7of9o889g4l5o4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê vedigere sedsala 16ê berê zayînê ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>shubi63oyknjk2r9k7of9o889g4l5o4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006591</id>
      <parentid>2006590</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:34:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya kevin */</comment>
      <origin>2006591</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28022" sha1="qaxi1b2g5ydr8ol9f1u68faph54ogug" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>qaxi1b2g5ydr8ol9f1u68faph54ogug</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006592</id>
      <parentid>2006591</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:37:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006592</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28396" sha1="nc7uxj57u6ututawhgbef0zmrnwo7v4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>nc7uxj57u6ututawhgbef0zmrnwo7v4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006593</id>
      <parentid>2006592</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:40:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006593</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28582" sha1="9cj7fpl2xsqs8sbryxxeb38g20ug5oj" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>9cj7fpl2xsqs8sbryxxeb38g20ug5oj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006594</id>
      <parentid>2006593</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:43:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006594</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28752" sha1="6vb1ucd4leu62l8jj30i8u6oxtetdxq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6vb1ucd4leu62l8jj30i8u6oxtetdxq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006628</id>
      <parentid>2006594</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:06:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006628</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29023" sha1="has1oev5f6p9kac0rxtdbxrhkjna4eu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Padîşahiya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî texta padîşahiyê digire destê xwe.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>has1oev5f6p9kac0rxtdbxrhkjna4eu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006629</id>
      <parentid>2006628</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:07:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006629</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29024" sha1="6ekgmry1fw29dvmoocldduoyrfeaajh" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Padîşahiya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê padîşahiyê digire destê xwe.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6ekgmry1fw29dvmoocldduoyrfeaajh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006634</id>
      <parentid>2006629</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:24:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006634</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29376" sha1="sefx8z0mro3nhv6dmu3ah7en4w822ho" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>sefx8z0mro3nhv6dmu3ah7en4w822ho</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006635</id>
      <parentid>2006634</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:29:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006635</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29773" sha1="6gzv8tfvj0n5cf5zkah7cg8kdcbw72d" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6gzv8tfvj0n5cf5zkah7cg8kdcbw72d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006636</id>
      <parentid>2006635</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:33:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006636</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30194" sha1="43m5e7sxz4z22z3onh4hm4etkx0gqgn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji ya serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û başûrê Mezopotamyayê dibe ku berpirsiyarê ji nû ve danasîna nivîsandina mîxî li Anatolyayê bin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>43m5e7sxz4z22z3onh4hm4etkx0gqgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006637</id>
      <parentid>2006636</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:35:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006637</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30198" sha1="qemld74t0tiriqxgivumfp8wgp7fhhb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji ya serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û başûrê Mezopotamyayê dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû were Anatolyayê.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>qemld74t0tiriqxgivumfp8wgp7fhhb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006638</id>
      <parentid>2006637</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:40:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006638</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30222" sha1="7bu3gl0sgatbjrxvp0gg6zo4e3keihy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>7bu3gl0sgatbjrxvp0gg6zo4e3keihy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006641</id>
      <parentid>2006638</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:46:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006641</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30347" sha1="s731bejzrz060wgcbhba9z6va3tcko6" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>s731bejzrz060wgcbhba9z6va3tcko6</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006642</id>
      <parentid>2006641</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:57:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006642</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30704" sha1="ss6hbt4p3mkefp1x5mlwxyzpvhgms2u" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>ss6hbt4p3mkefp1x5mlwxyzpvhgms2u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006643</id>
      <parentid>2006642</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:03:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006643</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="30960" sha1="jslf9f8cbqh73e3iii8bbdi5vgwlm7n" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>jslf9f8cbqh73e3iii8bbdi5vgwlm7n</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006644</id>
      <parentid>2006643</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:06:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006644</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31293" sha1="owiyqqhcoqn16koda46y98rx3vuxe7h" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin. Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulanê&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>owiyqqhcoqn16koda46y98rx3vuxe7h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006645</id>
      <parentid>2006644</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:07:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006645</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31291" sha1="d0zq96l7zl0wf89o3il2jerew2iu5kp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin. Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>d0zq96l7zl0wf89o3il2jerew2iu5kp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006646</id>
      <parentid>2006645</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T19:13:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006646</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31617" sha1="c0qdreuff1d3lld7u97il7xio7drzgg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin. Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kizzuwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>c0qdreuff1d3lld7u97il7xio7drzgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006655</id>
      <parentid>2006646</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:35:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006655</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31641" sha1="5ca9d3mpx9hhi4n22nrhyv8my279omm" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin. Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kizzuwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.
=== Keyaniya navber ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>5ca9d3mpx9hhi4n22nrhyv8my279omm</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006656</id>
      <parentid>2006655</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:37:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya kevin */</comment>
      <origin>2006656</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31695" sha1="6cjsqgs6xg0aui2fe85z73no4w67y5i" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine. Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane. Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin. Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kizzuwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.

=== Keyaniya navber ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>6cjsqgs6xg0aui2fe85z73no4w67y5i</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006657</id>
      <parentid>2006656</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:44:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006657</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33125" sha1="2hmw6n5q4nyixcpsxr9sazjxhn8093j" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser Çemê Firatê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û Babîlê desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê hurî ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê Kûzzûwatna binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê Mezopotamyayê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kizzuwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>2hmw6n5q4nyixcpsxr9sazjxhn8093j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006658</id>
      <parentid>2006657</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:47:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006658</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33181" sha1="q2p7fnyk6j4nss96f6uy47t2bn7tcnv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>q2p7fnyk6j4nss96f6uy47t2bn7tcnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006659</id>
      <parentid>2006658</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:54:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006659</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33853" sha1="iq7d4ovlsoutlaew1s2m6tp80dccbrk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû. Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane. Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>iq7d4ovlsoutlaew1s2m6tp80dccbrk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006660</id>
      <parentid>2006659</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:56:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006660</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="33935" sha1="655lfj3fyq9lxczragxniyi66v68hgg" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû. Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane. Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>655lfj3fyq9lxczragxniyi66v68hgg</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006661</id>
      <parentid>2006660</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T04:58:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006661</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34081" sha1="q40r01kel218ae1a43fwholx7uozkz0" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû. Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane. Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>q40r01kel218ae1a43fwholx7uozkz0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006662</id>
      <parentid>2006661</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:02:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006662</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34459" sha1="s1w8nvgyyhupbyuh0as7pw2lqpritg2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû. Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane. Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>s1w8nvgyyhupbyuh0as7pw2lqpritg2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006663</id>
      <parentid>2006662</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:04:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006663</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34480" sha1="hydoexgrb10q1u06oanzxyh7cqm48b1" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû. Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane. Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>hydoexgrb10q1u06oanzxyh7cqm48b1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006674</id>
      <parentid>2006663</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:50:47Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006674</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34802" sha1="7hwux4t269sumb2motz9nnaibvlsjfp" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>7hwux4t269sumb2motz9nnaibvlsjfp</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006675</id>
      <parentid>2006674</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:53:20Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006675</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="34969" sha1="er75973vjn5rz5f6ixy1je6bm04muhd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>er75973vjn5rz5f6ixy1je6bm04muhd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006676</id>
      <parentid>2006675</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:54:30Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006676</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35070" sha1="p9n91niu4rujoymfwthd6rrf802oy9k" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>p9n91niu4rujoymfwthd6rrf802oy9k</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006677</id>
      <parentid>2006676</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:57:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006677</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35353" sha1="7r788vwxt7axzg619ai9f5vreio315d" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>7r788vwxt7axzg619ai9f5vreio315d</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006678</id>
      <parentid>2006677</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:58:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006678</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35540" sha1="db4ms2q7n7q0f4cnlqmabkca0z8jic7" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>db4ms2q7n7q0f4cnlqmabkca0z8jic7</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006679</id>
      <parentid>2006678</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:59:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006679</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35789" sha1="f689l8gjjdq9ouvpaqlelhbaic5qx4b" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>f689l8gjjdq9ouvpaqlelhbaic5qx4b</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006680</id>
      <parentid>2006679</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:03:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya nû */</comment>
      <origin>2006680</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="35997" sha1="5fw3rogjblno3ws371h1l81dtsxgszt" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tudhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye piştre dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>5fw3rogjblno3ws371h1l81dtsxgszt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006681</id>
      <parentid>2006680</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:05:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006681</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36004" sha1="g2sru2h5e8glkoi3mnpx3d25et9kqch" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tudhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>g2sru2h5e8glkoi3mnpx3d25et9kqch</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006682</id>
      <parentid>2006681</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006682</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36335" sha1="p9qclpa0ksd8z0ypfxhrzgf895c2sks" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>p9qclpa0ksd8z0ypfxhrzgf895c2sks</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006683</id>
      <parentid>2006682</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:19:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006683</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36846" sha1="n91z8cjcfykps30yui7ues57v6dn84t" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>n91z8cjcfykps30yui7ues57v6dn84t</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006684</id>
      <parentid>2006683</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:22:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006684</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37131" sha1="11svhwdb1vlq9916wiya2nv9hu6w6jy" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>11svhwdb1vlq9916wiya2nv9hu6w6jy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006685</id>
      <parentid>2006684</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:26:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006685</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37363" sha1="4rrbxkd3sejd6jmn7cl9zbnwxmylqgo" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji  aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat|Firatê]] pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya|Mezopotamyayê]] ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}}  heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>4rrbxkd3sejd6jmn7cl9zbnwxmylqgo</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006688</id>
      <parentid>2006685</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Lînk paqij kir, Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2006688</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36320" sha1="lcjcuu1u6rzqicgo3puty3li9a8ngbk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>lcjcuu1u6rzqicgo3puty3li9a8ngbk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006694</id>
      <parentid>2006688</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:30:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006694</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37553" sha1="opck0wvu8ujdb90230rd92rj4hwzw4e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>opck0wvu8ujdb90230rd92rj4hwzw4e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006695</id>
      <parentid>2006694</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:36:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya kevin */</comment>
      <origin>2006695</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37985" sha1="1nzm8d2b9f4ker195yefmdidtstn742" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û bi dîmenên relyefî merasîmek dawetê ya pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>1nzm8d2b9f4ker195yefmdidtstn742</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006696</id>
      <parentid>2006695</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:37:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006696</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37995" sha1="nqbsg71hjqvuio5yqpumxbg6hrzhajd" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û bi dîmenên relyefî merasîmek dawetê ya pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>nqbsg71hjqvuio5yqpumxbg6hrzhajd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006697</id>
      <parentid>2006696</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:39:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006697</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="37998" sha1="feh6jqjsmrcwxnkus7kx2ujv35ksty5" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>feh6jqjsmrcwxnkus7kx2ujv35ksty5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006698</id>
      <parentid>2006697</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:44:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya nû */</comment>
      <origin>2006698</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38099" sha1="c7m0zpbrwf69jjdvszf5lmd4vebahmq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>c7m0zpbrwf69jjdvszf5lmd4vebahmq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006699</id>
      <parentid>2006698</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:46:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Keyaniya nû */</comment>
      <origin>2006699</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38222" sha1="8ytlpo1m3cpdfi4qtw4dcsfhs2s3i4q" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>8ytlpo1m3cpdfi4qtw4dcsfhs2s3i4q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006700</id>
      <parentid>2006699</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:10:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006700</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38248" sha1="34irj23wraq54pze156iux0u18yluf8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>34irj23wraq54pze156iux0u18yluf8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006701</id>
      <parentid>2006700</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:12:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006701</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38638" sha1="qsi6kopz4e6bvfdtuudtm0sn1s6ljnv" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>qsi6kopz4e6bvfdtuudtm0sn1s6ljnv</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006702</id>
      <parentid>2006701</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:15:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006702</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="38833" sha1="5k07qp2znl4hzrin6kh5t9uuxiwh7i3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>5k07qp2znl4hzrin6kh5t9uuxiwh7i3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006703</id>
      <parentid>2006702</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:18:59Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006703</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39116" sha1="8jyfr7pu6wg8q0g39mkutwlbgimq2p8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>8jyfr7pu6wg8q0g39mkutwlbgimq2p8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006704</id>
      <parentid>2006703</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:20:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* Şerê Kadeşê */</comment>
      <origin>2006704</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39159" sha1="ig1v5p917psr41nja3c0gi5gr9q57qs" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ===

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>ig1v5p917psr41nja3c0gi5gr9q57qs</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006706</id>
      <parentid>2006704</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:26:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006706</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39501" sha1="pu6mn803j79ju5xinv7xqe81rukjwbq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>pu6mn803j79ju5xinv7xqe81rukjwbq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006708</id>
      <parentid>2006706</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:28:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006708</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39644" sha1="dlc9wgs5ipggr2flddskehl98vk35jr" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>dlc9wgs5ipggr2flddskehl98vk35jr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006713</id>
      <parentid>2006708</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:33:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006713</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39991" sha1="tge33lt9j1affvoqlemcnl0gq1a2snb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>tge33lt9j1affvoqlemcnl0gq1a2snb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006714</id>
      <parentid>2006713</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:37:37Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006714</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40522" sha1="3oh5g979pnlouctvudzw0psia34nba2" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>3oh5g979pnlouctvudzw0psia34nba2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006715</id>
      <parentid>2006714</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:38:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006715</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="40524" sha1="hgfclvt4gmi2qtk0hgg9kmtdpj89rpb" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye. Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin. Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane. Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
==== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ====
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>hgfclvt4gmi2qtk0hgg9kmtdpj89rpb</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006718</id>
      <parentid>2006715</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:50:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006718</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42081" sha1="211m96gjklmfiuzhlx4uhjj28wnwfoc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin. Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
==== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ====
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>211m96gjklmfiuzhlx4uhjj28wnwfoc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006719</id>
      <parentid>2006718</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:51:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006719</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42242" sha1="gezg5n2mqrpjlotnjmbgbliehy59w8e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
==== Têkçûn û hilweşîna Hîtîtê ====
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>gezg5n2mqrpjlotnjmbgbliehy59w8e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006720</id>
      <parentid>2006719</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:56:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006720</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42229" sha1="ii8zww0ztzvk6mt9vvk0hmroz5jdpye" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
==== Hilweşîna Hîtîtê ====
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>ii8zww0ztzvk6mt9vvk0hmroz5jdpye</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006721</id>
      <parentid>2006720</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:56:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006721</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42227" sha1="7cagi008a9phxoe6m1d7kias6ef5jpu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>7cagi008a9phxoe6m1d7kias6ef5jpu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006722</id>
      <parentid>2006721</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:03:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006722</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42530" sha1="qzt21i3fu3s7k5lhvl23nm9cicyn64m" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>qzt21i3fu3s7k5lhvl23nm9cicyn64m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006723</id>
      <parentid>2006722</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:06:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006723</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="42789" sha1="ej0tl884ezu6a6tjqtrtjcphza3b3er" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>ej0tl884ezu6a6tjqtrtjcphza3b3er</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006724</id>
      <parentid>2006723</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:11:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006724</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43104" sha1="bk0nffcm7jirs9u3r24cobkk8whlpof" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û têk biriye.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>bk0nffcm7jirs9u3r24cobkk8whlpof</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006725</id>
      <parentid>2006724</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:11:58Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006725</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43108" sha1="rki52iyx7yf6pivqmr7idjmhfntvkls" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>rki52iyx7yf6pivqmr7idjmhfntvkls</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006726</id>
      <parentid>2006725</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:12:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006726</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43180" sha1="0ewc92piatactbgc7flm9tmovh0euiz" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya padîşahiya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>0ewc92piatactbgc7flm9tmovh0euiz</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006727</id>
      <parentid>2006726</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:14:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006727</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43270" sha1="9rt70xgxb2ez2kut12ezvz9hh6u7zeu" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya padîşahiya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya padişahiya hîtîtan destnîşan dike.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>9rt70xgxb2ez2kut12ezvz9hh6u7zeu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006728</id>
      <parentid>2006727</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:17:04Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006728</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43503" sha1="k7okmbdm8jflgcii398kfdvx3gtbtgc" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>k7okmbdm8jflgcii398kfdvx3gtbtgc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006729</id>
      <parentid>2006728</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006729</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43743" sha1="2868t361czh6mb0dj9rpt3zyag67jaq" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>2868t361czh6mb0dj9rpt3zyag67jaq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006731</id>
      <parentid>2006729</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Nav li ref-ê zêde kir, Navên ref-an rast kir.)</comment>
      <origin>2006731</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="43452" sha1="jm98204tx8n8celc4hck4tw6owzgh9z" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref name=&quot;Bryce2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bryce2006&quot;/&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>jm98204tx8n8celc4hck4tw6owzgh9z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006740</id>
      <parentid>2006731</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:57:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <origin>2006740</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="44201" sha1="mgnwg06sgix7mvgelqv62yqpr4sez0x" xml:space="preserve">{{Xebat}}
{{Agahîdank dewleta dîrokî
| nav                = 
| nav xwemalî        = 
| nav kurdî          = Hîtît
| sal destpêk        = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| nav ziman          = 
| nav2               = 
| nav2 ziman         = 
| nav3               = 
| nav3 ziman         = 
| sal dawî           = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
| al                 = 
| nîşan              = 
| nexşe              = Empire of the Hitties.png
| binnexşe           = Li dora sala 1300ê {{bz}} nexşeya Împeratoriya Hîtîtê
| paytext            = 
| ziman              = [[Zimanê hîtîtî]]
| dîn                = 
| rêveberî           = [[Împeratorî]]
| sernav serokA      = [[Padîşah]]
| serokA1            = 
| serokA2            = 
| serokA1 sal        = 
| serokA2 sal        = 
| serokA3            = 
| serokA3 sal        = 
| serokA4            = 
| serokA4 sal        = 
| serokA5            = 
| serokA5 sal        = 
| serokA6            = 
| serokA6 sal        = 
| bûyer1             = 
| rûerd              = 
| rûerd sal          = 
| bûyer1 sal         = 
| bûyer2             = 
| bûyer3             = 
| bûyer4             = 
| bûyer2 sal         = 
| bûyer3 sal         = 
| bûyer4 sal         = 
| berê1              = [[Kaneş]]
| berê1 al           = 
| berê2              = {{nêzîkî}} 1700 BC {{bz}}
| berê2 al           = 
| berê3              = 
| berê3 al           = 
| berê4              = 
| paşê1              = [[Hîtîtên Dawî]]
| paşê1 al           = 
| paşê2              = {{nêzîkî}} 1178 {{bz}}
}}
'''Hîtît''' gelekî [[Zimanên hind û ewropî|hind û ewropî]] yê [[Anatolya]]yê bû ku yek ji şaristaniyên sereke yên pêşîn ên [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] li [[Rojavayê Asyayê]] ava kiriye. Dibe ku hîtîtî ji wêdetir ê [[Deryaya Reş]] hatine û di destpêka hezarsala 2ê berî zayînê de li bakurê navendî ya Anatolyayê ku hinek deverên [[Bakurê Kurdistanê]] jî di nav de bû bicih bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Hittite {{!}} Definition, History, Achievements, &amp; Facts |url=https://www.britannica.com/topic/Hittite |roja-gihiştinê=2026-05-02 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Hîtîtiyan li Anatolyayê çend dewletan ava kirine ku di nav de padîşahiya Kussara (berê 1750 {{bz}}), padîşahiya Kaneş an Neşa (nêz. 1750–1650 {{bz}}) û împaratoriyeke berfireh (li dora 1650 {{bz}}) hebû ku li Anatolyayê serwer bû û paytexta împeratoriyê bajarê Hattuşayê bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256 }}&lt;/ref&gt; Di demên nûjen de wekê Împeratoriya Hîtîtan tê zanîn, di nîvê sedsala 14ê berî zayînê de di bin serweriya Šuppiluliuma I de gihîştiye qada xwe yê herî berfireh ku piraniya Anatolyayê û hinek beşên [[Rojavaya Kurdistanê|Rojavayê Kurdistanê]] û [[Bakurê Kurdistanê]] di nav xwe de girtiye û bi împeratoriyên reqîb ên wekê [[Mîtanî|Hurî-Mîtanî]] û [[Suryanî|Asûriyan]] re sinor bû.

Di navbera sedsalên 15 û 13ê berê zayînê de, Hîtîtî hêzên herî serdest ên Rojhilata Nêzîk bûn û bi Padîşahiya Misirê ya Nû, împeratoriya asûrî ya navîn û împeratoriya [[Mîtanî]] re di nav şer û pevçûnan de bûn. Di sedsala 12ê berê zayînê de, piraniya Împeratoriya Hîtîtan ji aliyê împeratoriya asûriya navîn ve hatibû dagirkirin û erdên mayî jî ji aliyê frîgî yên ku nû hatibûn herêmê ve hatibû talankirin. Ji dawiya sedsala 12ê berê zayînê ve, di dema hilweşîna serdema bronz a dereng de, Hîtîtî bi çend dewletên serbixwe yên piçûk perçe bibûn ku hinek ji van dewletan heta sedsala 8ê berê zayînê ku heta ji aliyê Împeratoriya Neo-Asûrî ve hatiye dagirkirin li pîyan mane. Ji ber ku berdewamiyeke yekgirtî yan tunebû, nifşên hîtîtiyan belav bûne û di dawiyê de tevlê nifûsên nûjen ên [[Şam (herêma erdnîgarî)|Levant]] û Mezopotamyayê bûne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2009-09-02 |sernav=Sea Peoples |url=https://www.worldhistory.org/Sea_Peoples/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Zimanê hîtîtî ku ji aliyê axaftvanên wî ve wekê nešili, &quot;zimanê nesa&quot; hatibû binavkirin, endamek cuda yê şaxa Anatolyayê ya malbata zimanên hind û ewropî bû ku li gel zimanê luwiyan ê nêzîk, zimanê hind û ewropî yê herî kevin ê dîrokî ye ku hatiye îspatkirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Metalworking/Mining in the Levant |paşnav=Muhly |pêşnav=James D. |weşanger=Penn State University Press |tarîx=2003-07-21 |rr=174–183 |isbn=978-1-57506-547-2 |url=https://doi.org/10.5325/j.ctv1bxh52q.31 }}&lt;/ref&gt; Dîroka şaristaniya hîtîtan bi piranî ji nivîsên mîxî yên ku li deverên wan ên berê hatine dîtin û ji nameyên dîplomatîk û bazirganî yên ku di arşîvên cûrbecûr ên asûrî, [[Babîl (dewlet)|Babîl]], [[Misira kevnare|Misir]] û [[Rojhilata Navîn]] a befireh de hatine dîtin tê zanîn. Deşîfrekirina van nivîsan bûyereke girîng bû ku di dîroka lêkolînên zimanên hind û ewropî de hatiye kirin.

Zanyaran pêşveçûna helandina hesinê bi hîtîtan ve girêdane ku hatiye bawerkirin ku wan di serdema bronzê de karê hesinê monopolîze kiribûn. Ev teorî di sedsala 21an de, bi hilweşîna serdema bronz a dereng û serdema hesin a piştre re ku belavbûna hêdî û li gel berdewam a teknolojiya hesinkariyê ku li seranserê herêmê nîşan daye, her ku diçe zêdetir hatiye nîqaşkirin. Her çiqas hinek amûrên hesinî yên ji Anatolyaya [[Serdema bronzî|Serdema Bronzê]] hebin jî, hejmara wan bi amûrên hesinî yên li Misir, [[Mezopotamya]] û deverên din ên ji heman serdemê hatine dîtin re dişibin hev ku û tenê hejmareke piçûk ji van amûran çek in.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Muhly |pêşnav=J. D. |tarîx=1980 |sernav=(J. C.) Waldbaum From bronze to iron: the transition from the Bronze Age to the Iron Age in the Eastern Mediterranean. (Studies in Mediterranean archaeology, 54.) Göteborg: Åström. 1978. Pp. 106, numerous tables. Sw. kr. 150. |url=https://doi.org/10.2307/630820 |kovar=The Journal of Hellenic Studies |cild=100 |rr=262–264 |doi=10.2307/630820 |issn=0075-4269 }}&lt;/ref&gt; Spektrometriya fluoresansa tîrêjên Xê nîşan dide ku bi piranî an hemî amûrên hesinên hîtîtan ji Serdema Bronzê ne û ji meteorîtan hatine wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Jambon |pêşnav=Albert |tarîx=2017-12-01 |sernav=Bronze Age iron: Meteoritic or not? A chemical strategy. |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440317301322 |kovar=Journal of Archaeological Science |cild=88 |rr=47–53 |doi=10.1016/j.jas.2017.09.008 |issn=0305-4403 }}&lt;/ref&gt; Di heman demê de artêşa hîtîtan bi awayekê serketî wesayîtên leşkerî bi kar anîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.britishmuseum.org/explore/cultures/middle_east/hittites.aspx |sernav=British Museum - Hittites |malper=www.britishmuseum.org |roja-gihiştinê=2026-05-02 |ziman=en-GB }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Hîtîtan padîşahiya xwe wekê Hattûşa (bi akadî Hattî) bi nav kirine ku vê navê ji hattiyan wergirtibûn ku navê civakeke kevin e ku heta destpêka hezarsala duyem ê berî zayînê li herêma [[Anatolyaya navîn]] jiyane û hikumdarî kirine. Hattî bi zimanekî ku bi zimanê hîtîtan re ti têkildareke wî tunebû û wekê hattî dihat zanîn diaxivîn. Navê nûjen a &quot;Hîtît&quot; ji ber nasnameya destpêka gelê Hattûşayê ku ji peyva hîtît a ku di [[Încîl]]ê de derbas bûye hatiye wergirtin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Klengel |pêşnav=Horst |tarîx=1975-01-01 |sernav=Internationale Tagung der Keilschriftforscher sozialistischer Länder, Budapest 1974 |url=https://doi.org/10.54799/zqdm4305 |kovar=EAZ – Ethnographisch-Archaeologische Zeitschrift |cild=16 |hejmar=1 |rr=205–206 |doi=10.54799/zqdm4305 |issn=2751-7233 }}&lt;/ref&gt; Ev nav ji aliyê arkeologên sedsala 19an ve hatiye bikaranîn û wekê nêrînek ji wê demê ve di bin lêkolîna akademîk a bilind de ye. Dibe ku hîtîtan di destpêkê de xwe bi navê &quot;Neşiyan&quot; bi nav kirine. Ev nav piştî ku bajarê Neşa ku nêzîkê du sed salan geş bûye û heta ku padîşaheke bi navê Labarnayê ku navê xwe wekê Hattûsîlî I (ku tê wateya &quot;kesê ji Hattuşayê&quot;) li di dora sala 1650 yê berî zayînê de û paytexta xwe li Hattuşayê ava kiriye Neşiyan berdewam kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=1177 B.C: the year civilization collapsed |paşnav=Cline |pêşnav=Eric H. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2021 |isbn=978-0-691-20802-2 |çap= |cih=Princeton |series=Turning points in ancient history }}&lt;/ref&gt;
== Dîrok ==
=== Kok ===
[[Wêne:Indo-European expansions.jpg|thumb|çep|Li gorî hîpoteza Kurgan a berfireh (li dora sala 4000 û heta sala 1000ê {{bz}}) nexşeya belavbûna zimanên hind û ewropî]]
Bav û kalên hîtîtan di dema ku malbata zimanê Anatolyayê ji proto-hind û ewropî veqetiyaye, di navbera salên 4400 û 4100ê {{bz}} de ber bi Anatolyayê ve koç bûne.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/82F6A46F99BB62BB588D3EFC130292CE/9781108499798c5_63-82.pdf/anatolian.pdf |sernav=Anatolian |malper=www.cambridge.org |roja-gihiştinê=2026-05-03 }}&lt;/ref&gt; Lêkolînên genetîkî û arkeolojîk ên dawî destnîşan kirine ku axavtvanên proto-anatolî di navbera salên 5000 û 3000 ê {{bz}} de gihîştine vê herêmê.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_2.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt; Zimanê proto-hîtîtî li dora sala 2100ê berê zayînê pêş ketiye&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt; û tê bawerkirin ku zimanê hîtîtî di navbera sedsalên 20 û 12ê {{bz}} de li [[Anatolyaya navîn|Anatolyaya Navîn]] hatiye bikaranîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kroonen |pêşnav=Guus |paşnav2=Barjamovic |pêşnav2=Gojko |paşnav3=Peyrot |pêşnav3=Michaël |tarîx=2018-05-09 |sernav=Linguistic supplement to Damgaard et al. 2018: Early Indo-European languages, Anatolian, Tocharian and Indo-Iranian |url=https://zenodo.org/record/1240524#.YVvHl31Z3IU |kovar=Zenodo |ziman=en |doi=10.5281/zenodo.1240524 }}&lt;/ref&gt;

Hîtît cara yekem di beriya sala 1750 yê {{bz}} de bi padîşahiya Kussara ve hatine têkildar kirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The ancient Near East: c. 3000 - 330 BC. Vol. 1 |paşnav=Kuhrt |pêşnav=Amélie |weşanger=Routledge |tarîx=2003 |isbn=978-0-415-16763-5 |çap=Reprinted |cih=London |series=Routledge history of the ancient world }}&lt;/ref&gt;

Hîtîtî di Serdema Bronzê de li Anatolyayê bi hattî û huryan re, bi rêya fetihkirinê an jî bi rêya asîmîlasyona gav bi gav, bi hev re pêş ketine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Dialectal Aspects of the Anatolian Branch of Indo-European |paşnav=Puhvel |pêşnav=Jaan |weşanger=University of California Press |tarîx=2023-11-10 |rr=235–248 |isbn=978-0-520-31241-8 |url=https://doi.org/10.2307/jj.8085280.17 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Sherratt |pêşnav=A. |paşnav2=Sherratt |pêşnav2=S. |tarîx=2015-12-22 |sernav=Indo-European and Indo-Europeans |url=https://doi.org/10.1093/acrefore/9780199381135.013.3279 |kovar=Oxford Research Encyclopedia of Classics |weşanger=Oxford University Press |isbn=978-0-19-938113-5 }}&lt;/ref&gt; Ji aliyê arkeolojîk ve, têkiliyên hîtîtan bi çanda Ezero ya Balkanan û çanda Maykop a Kafkasyayê re berê di çarçoveya koçberiyê de hatibûn nirxandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=In search of the Indo-Europeans: language, archaeology and myth |paşnav=Mallory |pêşnav=J. P. |weşanger=Thames and Hudson |tarîx=1989 |isbn=978-0-500-05052-1 |cih=London }}&lt;/ref&gt;

Analîzên David W. Anthony di sala 2007an de gihîştine wê encamê ku şivanên deştî yên ku axaftvanên kevnar ên zimanê hind û ewropî bûn ku di li dora 4200-4000ê {{bz}} de li geliyê jêrîn ê Danubê belav bûne, an jî bûne sedema hilweşîna Ewropaya Kevin an jî sûd ji hilweşîna Ewropaya Kevin wergirtine.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The horse, the wheel and language: how Bronze-Age riders from the Eurasian steppes shaped the modern world |paşnav=Anthony |pêşnav=David W. |weşanger=Princeton University Press |tarîx=2010 |isbn=978-0-691-14818-2 |cih=Princeton, N.J. Woodstock }}&lt;/ref&gt; David W. Anthony difikiriye ku zimanên wan &quot;dibe ku zaravayên proto-hind û ewropî yên kevnar ên ji cureyê ku qismî paşê di Anatolyayê de hatine parastin vedihewînin&quot;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku neviyên wan paşê di demek nediyar de an jî dibe ku di destpêka sala 3000ê {{bz}} de koçê Anatolyayê bûne.&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt;

J. P. Mallory her wiha difikirî ku îhtîmal heye ku anatoliyan di hezarsala 3em a berê zayînê de ji bakur, bi rêya Balkanan an jî Qefqasyayê, gihîştine Rojhilata Nêzîk.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of Indo-European culture |weşanger=Fitzroy Dearborn |tarîx=1997 |isbn=978-1-884964-98-5 |cih=London Chicago |paşnavê-edîtor=Mallory |pêşnavê-edîtor=J. P. |paşnavê-edîtor2=Adams |pêşnavê-edîtor2=Douglas Q. }}&lt;/ref&gt; Li gorî Parpola, derketina axavtvanên hind û ewropî ji Ewropayê ber bi Anatolyayê û derketina hîtîtan bi koçberiyên paşê yên axaftvanên proto hind û ewropî ji çanda Yamnaya ber bi Deşta Danubê ve ya li dora 2800ê {{bz}} ve girêdayî ye&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Roots of Hinduism: The Early Aryans and The Indus Civilization |paşnav=Parpola |pêşnav=Asko |weşanger=Oxford University Press |tarîx=2015-09-01 |isbn=978-0-19-022690-9 |url=https://academic.oup.com/book/27664 |doi=10.1093/acprof:oso/9780190226909.001.0001 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Anthony2010&quot;/&gt; ku li gorî wî texmîna &quot;kevneşopî&quot; bû ku zimanê hind û ewropî yê Anatolyayê di hezarsala sêyem a berê zayînê de hatiye nav Anatolyayê.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Anatolian languages |url=https://www.britannica.com/topic/Anatolian-languages |roja-gihiştinê=2026-05-03 |xebat=Encyclopedia Britannica |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Lêbelê Petra Goedegebuure nîşan daye ku zimanê hîtîtî gelek peyvên têkildarê çandiniyê ji çandên li ser sinorên wan ên rojhilat deyn kiriye ku ev yek delîl e ku rêyek li seranserê Qefqasyayê girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder |sernav=Petra Goedegebuure {{!}} Anatolians on the Move: From Kurgans to Kanesh |url=https://www.youtube.com/watch?v=Pe4jnBdVxjw |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Tîmekê li Laboratuwara David Reich nîşan da ku rêya hîtîtan divê bi rêya Qefqasyayê be û ne bi rêya Balkanan be, ji ber ku berfirehbûna Yamnayayê ber bi Balkanan ve pêkhateyek ji bav û kalên nêçîrvan berhevkarên rojhilat hildigirt ku di ti mînakên DNA yên Anatolyaya kevnar de tune ye ku ev jî nîşan dide ku hîtîtî û komên pismamên wan berî çêbûna Yamnayayê ku bi nêçîrvan berhevkarên rojhilat re tevlihev bû, ji proto hind û ewropiyan veqetiyane.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://reich.hms.harvard.edu/sites/reich.hms.harvard.edu/files/inline-files/8_25_2022_Manuscript1_ChalcolithicBronzeAge_1.pdf |sernav=The genetic history of the Southern Arc: A bridge between West Asia and Europe }}&lt;/ref&gt;

Gelên xwemaliyên yên serdest ên li Anatolyaya navîn hurî û hattî bûn ku bi zimanên ne hind û ewropî diaxivîn. Her çiqas hinek îdîa hebin ku hattî zimanekî qefqasyayî ya bakurê rojava ye, ev yek nehatiye îspatkirin û li gorî delîlên heyî zimanê hurî wekê zimanê sumerî zimanekî îzole bû û yek ji du an ji sê zimanên malbata hurî-ûrartûyî bû. Di dema împeratoriya asûrî ya kevin de (2025–1750 {{bz}}) li herêmê koloniyên asûrî jî hebûn ku hîtîtan nivîsandina mîxî yên ji axavtvanên asûrî yên Mezopotamyaya Jorîn pejirandine. Li gorî hinek nivîsên ku li vir hatine dîtin, piştî hilweşîna împeratoriya asûrî ya kevin ku di nîvê sedsala 18ê berî zayînê de hilweşiyaye, heta ku hîtîtî xwe ava bikin demek dirêj derbas bûye. Di heyameke ku çend sedsalan berxwe daye, eşîrên cuda yên hîtîtan berê avakirina Hîtîtê bi awayekî girseyî li bajarên cuda cuda jiyan kirine. Piştre hikumdarên bihêz ên hîtîtî bi navenda xwe yên li Hattûşayê (Boğazkaleya îro) bi yekkirina komên cudayên hîtîtan û bi fetihkirina deverên berfireh ên Anatolyaya navîn berfireh dibin û ji bo avakirina Împeratoriya Hîtîtê gavên despêkê diavêjin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/hitol-0-X.html |sernav=Hittite Online |malper=www.utexas.edu |tarîx=2008-10-24 |roja-gihiştinê=2026-05-03 |ziman=en |paşnav=Kimball |pêşnav=Sara E. |paşnav2=Lehmann |pêşnav2=Winfred P. }}&lt;/ref&gt;

=== Serdema destpêkê ===
[[Wêne:Sphinx Gate, Alaca Höyük 03.jpg|thumb|Deriyê Sfînksê (Li girê Girê Alacayê, Çorum, Tirkiye)]]
[[Wêne:Hittite Chariot.jpg|thumb|Ji rolyefeke misirî dîmena erebaya hîtîtan]]
Dewleta hîtîtan di serdema bronz a navîn de (nêzîkî 1900–1650 {{bz}}) ji gelek dewletên piçûk li Anatolyaya bakurê navendî ya li ser peravên [[Çemê Sor (çem)|Çemê Sor]], hatibûn damezrandin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Matessi |pêşnav=Alvise |tarîx=2021 |sernav=The ways of an empire: Continuity and change of route landscapes across the Taurus during the Hittite Period (ca. 1650–1200 BCE) |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S027841652100026X |kovar=Journal of Anthropological Archaeology |ziman=en |cild=62 |rr=101293 |doi=10.1016/j.jaa.2021.101293 |issn=0278-4165}}&lt;/ref&gt; Dîroka destpêkê ya padîşahiya hîtîtan bi rêya çar tabletên &quot;bi awayê balîfê&quot; (ku wekê KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1 û KBo 22.2 hatine dabeşkirin) têne zanîn ku li Hattuşayê nîne û dibe ku li Kussara, Nēša, an cihek din ê li Anatolyayê hatine nivîsandin û dibe ku yekem car di sedsala 18ê berê zayînê de hatibin nivîsandin&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |paşnav2=Waal |pêşnav2=Willemijn |tarîx=2019-12-01 |sernav=A Hittite Scribal Tradition Predating the Tablet Collections of Ḫattuša? |url=https://www.degruyterbrill.com/document/doi/10.1515/za-2019-0014/html?lang=en |kovar=Zeitschrift für Assyriologie und vorderasiatische Archäologie |ziman=de |cild=109 |hejmar=2 |rr=189–203 |doi=10.1515/za-2019-0014 |issn=1613-1150}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2020 |sernav=The Authorship of the Old Hittite Palace Chronicle (CTH 8): A Case for Anitta |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.1086/709313 |kovar=Journal of Cuneiform Studies |cild=72 |rr=143–155 |doi=10.1086/709313 |issn=0022-0256}}&lt;/ref&gt; ku bi zimanê hîtîtîya kevin û sê ji wan jî bi bikaranîna pergala ku jê re &quot;nivîsa kevin&quot; (OS) tê gotin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://scholarlypublications.universiteitleiden.nl/access/item%3A3303401/view |sernav=A Hittite scribal tradition predating the tablet collections of Ḫattuša?: The origin of the 'cushion-shaped' tablets KBo 3.22, KBo 17.21+, KBo 22.1, and KBo 22.2.}}&lt;/ref&gt; Her çiqas piraniya tabletên mayî tenê wekê kopiyên akadî yên ku di sedsalên 14 û 13ê berê zayînê de hatine nivîsandin heya roja îro hatiye. Ev yek reqabeteke di navbera du şaxên malbatên padîşahiyê de heta Padîşahiya Navîn nîşan dide ku şaxa bakur pêşî li Zalpuwa û şaxa duyem jî li Hattuşayê bicîh bûne û şaxeke başûr jî li Kussara (hê jî nehatiye dîtin) û li Kaneşê ku cihê koloniya asûrî ya berê bû bicih bûye. Ev şax dikarin bi navên xwe jî werin cudakirin ku bakuriyan navên hattî yên îzolekirî a zimanî parastine û başûriyan jî navên hîtît û lûwî yên hind û ewropî pejirandine.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: Studies on the Hittites and Their Neighbours in Honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Otto Harrassowitz Verlag |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=gJjwCflv2q4C |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Singer |pêşnav3=Itamar |paşnav4=Miller |pêşnav4=Jared L.}}&lt;/ref&gt;

Zalpuwa di sala 1833ê berê zayînê de di bin fermandariya Uhna de cara yekem êrîşî Kaneşê kiriye&lt;ref name=&quot;:2&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Pax Hethitica: studies on the Hittites and their neighbours in honour of Itamar Singer |paşnav=Cohen |pêşnav=Yoram |weşanger=Harrassowitz |tarîx=2010 |isbn=978-3-447-06119-3 |cih=Wiesbaden |paşnav2=Gilan |pêşnav2=Amir |paşnav3=Miller |pêşnav3=Jared L. |series=Studien zu den Bogazköy-Texten}}&lt;/ref&gt; û di vê serdema kārumê de, dema ku koloniya bazirganî ya Împeratoriya Asûrî ya Kevin li wir geş dibû û berî fetihkirina Pithana, padîşahên herêmî yên jêrîn li Kanešê hikum kirine ku bi rêzê ve Ḫurmîlî (berî 1790 {{bz}}), Paḫanu (demeke kurt di 1790 {{bz}} de), Inar (nêz. 1790–1775 {{bz}}) û Waršama (nêz. 1775–1750 {{bz}}) li Kaneşê hikum kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |sernav=A new interpretation of the Old Hittite Zalpa-text (CTH 3.1):  Nēša as the capital under Ḫuzzii̯a I, Labarna I, and Ḫattušili I [2021] |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society 141/3, 557-575.}}&lt;/ref&gt;

Komek ji tabletan ku bi hev re wekê nivîsa Anitta têne zanîn, bi vegotina ku Pithana padîşahê Kussara çawa Neša ya (Kaneş) cîran fetih kiriye dest pê dike ku ev fetih li dora sala 1750 berê zayînê pêk hatiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Kloekhorst |pêşnav=Alwin |tarîx=2021 |sernav=New Interpretation of the Old Hittite Zalpa-Text (CTH 3.1) |url=https://www.academia.edu/53253292/A_new_interpretation_of_the_Old_Hittite_Zalpa_text_CTH_3_1_N%C4%93%C5%A1a_as_the_capital_under_%E1%B8%AAuzzii_a_I_Labarna_I_and_%E1%B8%AAattu%C5%A1ili_I_2021_ |kovar=Journal of the American Oriental Society |cild=141 |hejmar=3 |rr=557 |doi=10.7817/JAMERORIESOCI.141.3.0557 |issn=2169-2289}}&lt;/ref&gt; Lêbelê mijara rastîn a van tabletan kurê Pîthana, Anîtta (1745–1720 BZ) ye&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; ku li cihê ku bavê wî hiştiye berdewam kiriye û çend bajarên bakur fetih kiriye ku di nav van bajaran de bajarên wekê Hattûşa ku wî nifir lê kiriye û bajarê Zalpûwayê hebûn. Dibe ku ev tablet propagandaya şaxê başûr ê malbata qraliyetê bû ku li dijî şaxê bakur ku Hattûşa wekê paytexta xwe destnîşan kiribûn, dane destpêkirin.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt; Komeke din ên çîroka Zalpuwa, piştgirîya vegotinên Zalpuwa dike û Ḫattušili I ê paşîn ji sûcdariya talankirina Kaneşê bêsûc dide nîşan.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

Zuzzu (1720–1710 {{bz}}) piştî Anîtta hatiye ser serweriyê lê di navbera salên 1710–1705 {{bz}} de, Kaneş hatiye wêrankirin û sîstema bazirganiya asûrî ya demdirêj bi wêran kirina bajêr re tune bûye. Her çiqas nayê zanîn ka ev kes rasterast bi eslê xwe ji malbata Anîtta bûn an na, malbateke esilzade ya Kussaran sax dimînin û li dijî malbata Zalpuwan/Hattusan dijberiyê dikin.&lt;ref name=&quot;Bryce2006&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Kingdom of the Hittites |paşnav=Bryce |pêşnav=Trevor |weşanger=Oxford University Press, Incorporated |tarîx=2006 |isbn=978-0-19-927908-1 |cih=Oxford}}&lt;/ref&gt;

Di vê navberê de esilzadeyên Zalpayê jiyana xwe berdewam dikin. Huzziya I (Huzziya &quot;mezin&quot;) ku neviyê hûzziyayekî ji Zalpayê bû rêveberiya Hattiyê zeft kiriye. Tê bawerkirin ku cihê axa Hurma li çiyayên başûrê Kussarayê ye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Blasweiler |pêşnav=Joost |tarîx=2020-01-01 |sernav=The kingdom of Hurma during the reign of Labarna and Hattusili. Part I |url=https://www.academia.edu/42931706/The_kingdom_of_Hurma_during_the_reign_of_Labarna_and_Hattusili_Part_I |kovar=Anatolia in the Bronze Age}}&lt;/ref&gt;

=== Keyaniya kevin ===
[[Wêne:Hattusa.rampart.jpg|çep|thumb|Pala Hattuşayê]]
Hatiye texmîn kirin Keyaniya Hîtîtan ji aliyê Labarna I an jî Hattusili I hatiye avakirin ku herêma başûr û bakurê Hattûşayê fetih kirine.&lt;ref name=&quot;:2&quot;/&gt; Hattûşîlî I heta padîşahiya semîtîk a Amorî ya Yemxad a li Sûriyeyê sefer daye lidarxistin û li wir wî êrîşî Helebê kiriye ku paytexta padişahiyê bû lê nekariye Helebê bidest bixe. Di dawiyê de Hattuşa dikeve destê Hattûşîlî I û bingeha damezrandina Împeratoriya Hîtîtan hatiye avakirin.
{{Quote|Hattusili padîşah bû û kur, birayên wî, bûrayên wî, endamên malbatê û leşkerên wî hemî yekgirtî bûn. Li her cihê ku ew diçû ser seferê, wî bi tundî axa dijmin kontrol dikir. Wî erd yek li dû yek wêran kir, hêza wan ji wan stand û wan kiriye sinorên deryayê. Lêbelê dema ku ew ji seferê vegeriya, her kurekî wî çû welatek, û di destê wî de bajarên mezin geş bûn. Lê belê gava ku xulamên mîran dejenere bûne, wan dest bi talankirina milkên mîrê xwe kirin, li dijî mîrên xwe her tim komployan lidarxistin û dest bi rijandina xwîna wan kirin.}}
Ev perçeyek ji fermana Telepînû ye ku dîroka fermanê ji sedsala 16ê berê zayînê vedigere ku tê texmînkirin ku di bin desthilatdariya wî de yekbûn, mezinbûn û serfiraziya hîtîtan pêk hatiye. Nebûna çavkaniyan dibe sedema nezelaliyê ka çawa dejenereya li padîşahiyê hatiye çareserkirin. Li ser nivîna mirinê ya Hattusîlî I, wî neviyê xwe, Mûrsîlî I (an Murshilish I), wekê mîratgirê xwe hilbijartiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Mark |pêşnav=Joshua J. |tarîx=2018-05-01 |sernav=The Hittites |url=https://www.worldhistory.org/hittite/ |kovar=World History Encyclopedia |ziman=en}}&lt;/ref&gt;

[[Wêne:The İnandık vase, a Hittite four-handled large terracota vase with scenes in relief depicting a sacred wedding ceremony, mid 17th century, found in İnandıktepe, Museum of Anatolian Civilizations, Ankara (26167755270).jpg|thumb|çep|Vazoyeke hîtîtî ya mezin ku çar desstikên vazoyê hene û dîmenên rolyefî yên merasîmeke dawet a pîroz nîşan didin ku dîroka vaziyê ji nîvê sedsala 17ê berê zayînê vedigire]]
Mûrsîlî fetihên Hattusîlî I ê mayî berdewam dike. Di sala 1595ê {{bz}} (kronolojiya navîn) an sala 1587ê {{bz}} (kronolojiya navîn a nizm), Mûrsîlî I êrîşeke mezin li ser çemê [[Firat]]ê pêk aniye ku ji Asûryayê derbas dibe û Marî û [[Babîl (dewlet)|Babîlê]] desteser dike û di vê pêvajoyê de hikumdarên amorî yên Împeratoriya Babîl a Kevin ji holê radike. Li cihê ku Mûrsîlî Babîlê tevlî axa Hîtîtan bike, xuya ye ku wî kontrola Babîlê daye destê hevalbendên xwe yên kasîtan ku wan li wir bi qasê çar sedsalan hikum kiriye. Ji ber tirsa serhildanên li welatê xwe, ew zêde li Babîlê nemaye. Ev sefera dirêj çavkaniyên Hattiyê kêm kiriye û paytextê di rewşek anarşiyê de hiştiye. Mûrsîlî di rêwîtiya xwe ya vegera ber bi Hattûşayê an jî demek kurt piştî vegera xwe ya malê de ji aliyê biraziyê xwe Hantîlî I ve hatiye kuştin û Keyaniya Hîtîtan dikeve nav krîzeke rêveberî û Hantîlî textê keyaniyê hildaye destê xwe. Di heman demê de Hantîlî xwe ji gelek hewldanên kuştinên li dijî xwe dikare xwe rizgar bike lêbelê malbata wî nekarî. Jina wî, Harapsîlî û kurê wê di êrîşan hatine kuştin. Wekî din endamên din ên malbata qraliyetê ji aliyê Zîdanta I ve hatine kuştin û piştre re ew jî ji aliyê kurê xwe yê bi navê Ammûna ve hatiye kuştin. Hemî bêaramiyên navxweyî yên di nav malbata qiraliyeta hîtîtan de bûye sedema kêmbûna hêza desthilatdariyê. Gelê [[hurî]] ku li herêma çiyayî ya li kêleka çemên jorîn ên Dîcle û Firatê dijiyan, ji vê rewşê sûd werdigirin bajarê Helebê û deverên derdora bajêr û her wiha herêma peravê ya Adaniyeyê bi dest xistine û welatê xwe bi navê [[Kîzzûwatna]] binavkirine. Di tevahiya sedsala 16ê berê zayînê de, padîşahên hîtîtan bi şer û pevçûnên xanedaniyê yên huriyan re li ser axa xwe mane.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Piştre hurî bûne navenda desthilatdariya li Anatolyayê. Ji ber ku nivîsa hîtîtan ji nivîsa serdema kolonyalîzma asûrî ya berê pir cûda ye, seferên ber bi Amûrrû û ber bi başûrê [[Mezopotamya]]yê ve dibe ku bûye sedem ku ji nû ve formeke nivîsandina mîxî ya nû derbasê Anatolyayê bibe.

Piştre hîtîtî ketine qonaxeke qels ku bi tomarên nezelal ku hikumdarên bêwate û bi erdên biçûk hatiye ravekirin. Ev şêweya berfirehbûnê di bin desthilatdariya padîşahên bihêz de û piştre re jî biçûkbûna axa di bin padîşahên qelstir de, di dîroka 500 salî ya keyaniya hîhîtîtan de bi caran dubare bûye. Bêîstîqrariya siyasî ya salên dawî yên Keyaniya Hîtîta Kevin dikare bi qismî bi xwezaya Keyaniya Hîtîtan a wê demê were ravekirin. Di serdema padîşahiya hîtîtên kevin (di berê sala 1400ê berî zayînê de) de padîşahê hîtîtan ji aliyê bindestên xwe ve wekî &quot;xwedayeke zindî&quot; mîna fîrewnên Misirê ne dihatin dihatin lê wekî yekemên di nav wekhevan de dihat dîtin.&lt;ref name=&quot;Roebuck1966&quot;/&gt; Tenê di serdema paşîn de ji sala 1400ê {{bz}} heta sala 1200ê {{bz}} padîşahiya hîtîtan navendîtir û bihêztir bû. Her wiha di salên berê de cîgirbûn ku ji aliyê qanûnî ve nehatibû destnîşankirin û ev yek jî rê li ber reqabetên bi şêwaza &quot;Şerê Gulan&quot; di navbera şaxên bakur û başûr de vekiriye.

Padîşahê din ê navdar ê piştî Mûrsîlî I, Telepînû (nêz. 1500 {{bz}}) bû ku çend biserketinan li başûrê rojava bi dest xistiye ku diyar e ku van serketinan bi hevalbendiya xwe yê bi dewleteke hurî (Kîzzûwatna) re bidest xistiye. Telepînû her wiha hewl daye ku mîratgiriya textê ji bo xwe misoger bike.&lt;ref name=&quot;Cohen2010&quot;/&gt;

=== Keyaniya navber ===
Telepînû monarşê dawî yê Keyaniya Kevin bû ku heta li dora sala 1500ê berê zayînê hikum kiriye. Serweriya Telepînû nîşana dawiya &quot;Keyaniya Kevin&quot; û destpêka qonaxa dirêj û qels a bi navê &quot;Keyaniya Navber&quot; bû.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The Hittites |paşnav=Gurney |pêşnav=Oliver R. |weşanger=Penguin |tarîx=1976 |isbn=978-0-14-020259-5 |çap=2 |cih=London}}&lt;/ref&gt; Serdema sedsala 15ê berê zayînê bi piranî nayê zanîn û tomar hindik mane.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Beşek ji sedema hem qelsiyê û hem jî nezelaliyê ew e ku Hîtît di bin êrîşên berdewam de bûne ku bi taybetî ji aliyê kaskiyan ve rastê êrîşan hatine ku civakekî ne hind û ewropî bûn û li peravên Deryaya Reş bi cih bibûn. Paytexta Keyaniya Navber careke din veguhestiye bajarê Sapînîwa û piştre jî veguhestiye bajarê Samûhayê.

Li Sapînûwa arşîvek heye ku heta niha bi awayekê baş nehatiye wergerandin. Ev arşîv heya &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot; a rastîn diçe ku ji serdema Tûdhalîya I ji dora sala 1430 yê berê zayînê dest pê dike.

Yek ji nûjeniyên ku dikare were hesibandin ev hikumdarên destpêkên hîtîtan e ki pêkanîna peyman û hevpeymanan bi dewletên cîran re ye ku bi vî awayî Hîtît di nav pêşengên herî kevin ên naskirî de ne ku di hunera siyaset û dîplomasiya navneteweyî de bûn. Ev jî dema ku dînê hîtîtan gelek xweda û rîtûelên ji huriyan qebûl kirine pêk hatiye.
=== Keyaniya nû ===
[[Wêne:Hattusa, capital of the Hittite Empire 38.jpg|thumb|Rolyefa Tudhaliya IV (li Hattûşayê)]]
[[Wêne:Ankara Muzeum B19-45.jpg|thumb|Kopiya rast a abîdeyeke hîtîtan (Muzexaneya Şaristaniyên Anatoliyê, Enqere)]]
Bi serweriya Tûdhalîya I (dibe ku ne yekem kesê bi vî navî be), keyaniya hîtîtan ji mijê tarîtiyê ji nû ve derket û ket &quot;serdema Împeratoriya Hîtîtan&quot;. Di vê serdemê de gelek guhertin çêbûne ku yek ji van guhertinan jî bihêzkirina keyaniyê bû. Niştecîhbûna hîtîtan di serdema Împeratoriyê de berfireh bûye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The world of ancient times |paşnav=Roebuck |pêşnav=Carl |weşanger=New York : C. Scribner Sons |tarîx=1966 |isbn=978-0-684-10502-4 |kesên-din=Internet Archive |url=http://archive.org/details/worldofancientti00carl}}&lt;/ref&gt; Lêbelê gelê hîtîtî xwesteka wan hebû ku li cihê axên Egeyê, li axên kevintir ên başûrê Anatolyayê bi cih bibin. Her ku ev bicihbûn pêş ketiye, peyman bi gelên cîran re hatine şanenav kirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt; Di serdema Împeratoriya Hîtîtan de, padîşahî bûye mîratî û padîşah &quot;aûra mirovî ya serdest&quot; girtiye û ji aliyê welatiyên hîtîtan ve wekê &quot;roja min&quot; hatiye binavkirin. Padîşahên serdema împeratoriyê dest bi tevlêbûna wekê kahînên bilind ji bo tevahiya padîşahiyê kirine ku salane geşteke bajarên pîroz ên hîtîtan dikirin, festîvalan li dar dixistin û çavdêriya lênêrîna perestgehan dikirin.&lt;ref name=&quot;:1&quot; /&gt;

Qiral Tûdhaliya I di dema serweriya xwe de (nêz. 1400 {{bz}}) dîsa bi Kizzûwatnayê re hevalbendî kiriye û piştre jî dewletên huriyên yên Heleb û Mîtanî têk biriye û ber bi rojava ve berfireh bûye.

Qonaxeke din a qels piştî Tûdhaliya I hat û dijberên hîtîtan ji her alî ve êrîşê kirine ku heta Hattûşayê pêşve çûne û bajêr hilweşandine. Lêbelê padîşahî di bin serweriya Šuppiluliuma I (nêz. 1350 {{bz}}) de hêza xwe ya berê ji nû ve bi dest xistiye ku dîsa Helebê (bajarê hurî) dagirkiriye. Mîtanî di bin serweriya zavayê xwe de bûye vasalê asûriyan û wî Karkemîşê ku bajardewleteke din ê amorî bû, têk biriye. Ji ber ku kurên wî li ser van hemî fetihên nû hatibûn bicihkirin û Babîl hê jî di destê kasîtên hevalbend de bû, ev yek dibe sedem ku Šuppiluliuma li cîhana naskirî, ligel asûrî û misirî, bibe navbeynkarê hêza herî bilind û demek dirêj derbas nebû ku Misir bi zewaca kurekî din ê xwe bi jina jinebî ya Tutankhamen re li hevpeymaniyekê digeriya. Ew kur berî ku bigihêje cihê xwe hatiye kuştin û ev hevpeymanî qet nehatiye temamkirin. Lêbelê împeratoriya asûrî ya navîn (1365–1050 {{bz}}) careke din dîsa bi derketina ser textê ya Aşûr-uballit I di sala 1365ê {{bz}} de dest bi mezinbûn û bihêz bûnê kiriye. Asûriyan erdên Mîtanî û Huriyan dagir kiriye dest bi êrîşên axa hîtîtên li Anatolyayê kiriye û Adad-nîrari I Karkemîşê û deverên Rojavayê Kurdistana îro ku berê axa mîtaniyan bû ji destê hîtîtan girtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Ancient Iraq |paşnav=Roux |pêşnav=Georges |weşanger=Penguin Books |tarîx=1992 |isbn=978-0-14-012523-8 |çap=3. ed., repr |cih=London |series=Penguin book history/archeology}}&lt;/ref&gt;

Dema ku Šuppiluliuma I hukumdarî dikir, Împeratoriya Hîtîtê ji ber nexweşiya tularemyayê wêran bibû. Vê nexweşiyê bi dehsalan bandor li ser hîtîtan kiriye û ji ber nexweşiya tularemyayê Šuppiluliuma I û cîgirê wî Arnûwanda II jiyana xwe jidest dane.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=New directions in biocultural anthropology |weşanger=John Wiley &amp; Sons |tarîx=2016 |isbn=978-1-118-96296-1 |cih=Hoboken, New Jersey |paşnavê-edîtor=Zuckerman |pêşnavê-edîtor=Molly K.}}&lt;/ref&gt; Piştî serweriya Šuppiluliuma I û serweriya kurt a kurê wî yê mezin, Arnuwanda II, kurekî din, Mûrsîlî II, bûye padîşahê (nêz. 1330 {{bz}}) împeratoriyê. Ji ber ku Mûrsîlî li rojhilat xwedî hêz bû, dikarîbû bala xwe bide rojava û êrîşî Arzawayê bike. Di demekê de ku Hîtît ji ber nexweşiya tularemyayê lawaz bibûn, arzawanan êrîşî hîtîtan kirine û bi şandina beranên nexweş ber bi wan ve, arzawanan êrîşê paşve kişandibûn. Ev yekem karanîna şerê biyolojîkî ye ku di dîrokê de hatiye tomar kirin. Mûrsîlî her wiha êrîşî bajarekî bi navê Mîllawanda (Mîletus) kiriye ku di bin kontrola Ahhiyawa de bû. Lêkolînên nûtir ên li ser xwendin û şîroveyên nû yên nivîsên hîtîtî û her wiha delîlên maddî yên ji bo têkiliyên mîkenayî bi parzemîna Anatolyayê re, gihîştine vê encamê ku Ahhiyawa behsa Yewnana Mîkenayî, an jî behsa beşek ji Yewnana Mîknayî dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Trevisanato |pêşnav=Siro Igino |tarîx=2007-01-01 |sernav=The ‘Hittite plague’, an epidemic of tularemia and the first record of biological warfare |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0306987707002411 |kovar=Medical Hypotheses |cild=69 |hejmar=6 |rr=1371–1374 |doi=10.1016/j.mehy.2007.03.012 |issn=0306-9877}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Troy and Homer: Towards a Solution of an Old Mystery |paşnav=Latacz |pêşnav=Joachim |weşanger=OUP Oxford |tarîx=2004-10-28 |isbn=978-0-19-926308-0 |ziman=en |url=https://books.google.com/books?id=ccQIyA9CW-wC}}&lt;/ref&gt;&lt;ref name=&quot;Bryce2006&quot;/&gt;
==== Şerê Kadeşê ====
Geşepêdana hîtîtan bi piranî bi kontrola rêyên bazirganiyê û çavkaniyên metal ve girêdayî bû. Ji ber girîngiya rojavayê Kurdistan a îro ji bo rêyên girîng ên ku deriyên Kîlîkyayê bi Mezopotamyayê ve girêdidin, parastina vê herêmê pir girîng bû û di demek kurt de ji ber berfirehbûna Misir a di bin desthilatdariya fîrewn Ramesses II de hatiye ceribandin.&lt;ref name=&quot;Gurney1976&quot;/&gt; Her çiqas tê dîtin ku gihîştina alikariya di wextê xwe de ku ji bo piştgiriya Misirê hatiye rê li ber serketina tevahî ya hîtîtan girtibe lê dîsa encama Şerê Kadeşê ne diyar e. Misriyan Hîtîtê neçar kiriye ku xwe li keleha Kadeşê bigirin lê ji ber ku misirî windahiyên giran dane, nekarîne dorpêça kelehê bidomînin. Ev şer di sala 5em a Ramses de (li gorî kronolojiya herî gelemperî tê bikar anîn dîrok nêzîkê 1274 {{bz}} ye) qewimiye.
=== Hilweşîna Hîtîtê ===
Piştî vê dîrokê hem hêza hîtîtan û hem jî hêza misriyan ji ber hêza asûriyan dîsa dest bi kêmbûnan kiriye. Di dema ku Mûwatallî bi misriyan re di nav pêvçûnan de bû, siralê asûrî Şelmaneser I ji ber vê yekê derfet dibîne ku hurî û mîtanyan têk bibe, erdên wan dagir bike û heta serê Firatê berfireh bibe. Hîtîtan bi piştgiriya leşkerî hewl dan ku Padîşahiya Mîtannî biparêzin lê piştgiriya wan ê ji bo Mîtanî piştgiriyeke qels bû. Asûrî jî wekî Misirê gefek mezin li ser rêyên bazirganiyê yên hîtîtan çêdikirin. Kurê Muwatallî, Urhi-Teshub, textê padişahiyê hildaye destê xwe û heft salan wek Mûrsîlî III padîşahî kiriye. Piştre jî piştê heft salan piştî şerekî navxweyî yê kurt ji aliyê apê wî Hattusîlî III wî ji ser textê avêtiye. Li hember zêdekirina dagirkirina axa hîtîtan ku ji aliyê asûriyan ve dihatin dagirkirin, wî bi Ramesses II (ku ew jî ji asûriyan ditirsiya) re peymanek îmze kiriye û keça xwe bi fîrewn re zewicandiye. Peymana Kadeşê yek ji peymanên herî kevin ên ku di dîrokê de bi tevahî hatiye dîtin, sînorên wan ên hevbeş li başûrê Kenanê destnîşan kiriye û di sala 21em a Ramses (nêz. 1258 {{bz}}) de hate îmzekirin. Şertên vê peymanê zewaca yek ji şahbanûya Hîtîtê bi Ramses re di nav xwe de digirt.

Her çiqas wî jî gelek erd ji winda kiriye û di Şerê Nihriyê de ji aliyê Tukulti-Ninurta I ê asûrî ve bi giranî têk çûbe jî, kurê Hattûsîlî, Tudhaliya IV, padîşahê bi hêz a dawî yê Hîtîtê bû ku dikarîbû asûriyan herî kêm heta radeyekê ji navenda hîtîtan dûr bixe. Berê ku ew jî bikeve destê asûriyan, wî heta girava Qibrisê jî bi awayekî demkî îlhaq kiriye. Padîşahê dawî, Šuppiluliuma II jî hinek serketin bidest xistiye ku di nav de şerekî deryayî li dijî Alaşiya, li peravên Qibrisê biser ketiye. Lê asûrî di bin serokatiya Asûr-reş-îşî I de, heta vê demê gelek deverên hîtîtan li hinek deverên Aanatolyayê û deverên din ên Kurdistanê dagir kiribûn û di vê pêvajoyê de padîşahê Babîlê Nebukadnezar I ku çavên wî jî li ser erdên hîtîtan bûn, ji wir derxistiye û wî têk birine. Bryce dawiya împeratoriya mezin wekê hilweşîneke gav bi gav dibîne û mirina Hattîsîlê wekê xala destpêka dawiya împeratoriya hîtîtan destnîşan dike. Pêwîst bû ku Tudhaliya serhildan û komployên li dijî desthilatdariya xwe bitepisîne. Ev ne anormal bû lêbelê ji ber kêmbûna hêza mirovî û derbeyên li ser nifûsa împeratoriyê, artêşa hîtîtan pir lawaz bibû. Êdî Hattî tepeserkirina serhildan û şerên navxweyî bi hêza hovane neditepisand. Di heman demê de her leşkerek karkerek bû. Ji ber vê yekê her ku diçî qurbaniyên şer dibûn sedema windabûnên giran û neberdewamtir dibûn.

Gelên Deryayê jixwe dest bi êrîşa xwe yên li ser peravên Deryaya Navîn kiribûn ku ji Egeyê dest pê kiribûn û heta Kenanê berdewam kiribûn, dewleta Filîstînê ava kiribûn di vê qonaxê de Kîlîkya û Qibrisê ji destê hîtîtan standine û rêyên bazirganiyên hîtîtan birîne. Ev rewş dibe sedem ku welatên hîtîtan ji êrîşên ji her alî ve bêparastî bimîne û Hattûşa li dora sala 1180ê {{bz}} de piştî êrîşa hevbeş a pêlên nû yên dagirkeriyê ku di nav wan de kaskî, frîgî û brîgî hebûn bajêr bi temamî hatiye şewitandin û Hattûşa hatiye wêran kirin. Bi vî bûyerê re Împaratoriya Hîtîtê ji tomarên dîrokî winda dine û piraniya axa wan ji aliyê asûriyan ve tê dagirkirin.

== Agahiyên ziman ==
Zimanê [[hîtîtî]] endamê zimanan Hindûewropî ne.

Stranekê bi zimanê Hîtîtî. Kilama &quot;Neşa&quot;&lt;ref&gt;http://fr.scribd.com/doc/215026856/A-View-of-Hittite-Literature-by-Hans-G-Guterbock (rûpela 110êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://www.linguistics.ucla.edu/people/Melchert/webpage/ucla18.pdf (rûpela 11êmin)&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;http://books.google.fr/books?id=MJVlZjIe5o8C&amp;pg=PA638&amp;lpg=PA638&amp;dq=Tiya-mu+hittite&amp;source=bl&amp;ots=vu-WIJdsJW&amp;sig=5Vd8cpiqVZz8gws_V0uMgE6dGCQ&amp;hl=fr&amp;sa=X&amp;ei=oZpCU_b2BOam0QXKvoH4Aw&amp;ved=0CFIQ6AEwBg#v=onepage&amp;q=Tiya-mu&amp;f=false (rûpela 638êmin)&lt;/ref&gt;. Ev sitiran ji salan 1600 berî zayînê tê.

{| class=&quot;wikitable&quot;
|-
! [[Hîtîtî]] !! [[Kurmancî]] !! [[Zazakî|Dimilî]]
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| Neša'š wašpaš || xweş pêşên Neşa'ê || weş ... Neşa..
|-
| tiya–mu tiya ||Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu ANNAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DIYA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|-
| nu–mu UWAš–maš katta arnut || û min re dimeşin heta DADIKA min || Mînak
|-
| tiya–mu tiya || Tênê-mi tênê || Mînak
|}

* nu = Niha / û
* mu = li min
* katta = hetta / nika (wekk: nika min = ba min)
* va, a - tar = av
* NINDA = nan
* ne - wa = nû/nwî

== Mijarên Têkildar ==
* [[Peymana Kadeşê]]

== Çavkanî ==
{{çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîrok]]
[[Kategorî:Dîroka Tirkiyeyê ya kevnare]]
[[Kategorî:Gelên kevnare yên Anatolyayê]]
[[Kategorî:Hîtît| ]]
[[Kategorî:Împeratoriyên berê]]
[[Kategorî:Keyaniyên berê]]
[[Kategorî:Rojhilata Nêzîk a kevnare]]</text>
      <sha1>mgnwg06sgix7mvgelqv62yqpr4sez0x</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psîkolojiya Civakî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>13466</id>
    <redirect title="Derûnnasiya komî" />
    <revision>
      <id>2006710</id>
      <parentid>743542</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:32:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Derûnnasiya komî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2006710</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derûnnasiya komî]]</text>
      <sha1>ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pêşmerge</title>
    <ns>0</ns>
    <id>15756</id>
    <revision>
      <id>2006584</id>
      <parentid>1994349</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:48:53Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006584</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28351" sha1="rv2avpb70tai17yz6rfz8nqmg2lo26o" xml:space="preserve">{{Agahîdank yekîneyên leşkeriyê
| navê yekîneyê      = Pêşmerge
| navê rastî         = 
| wêne               = Fixed Emblem of the Ministry of Peshmerga Affairs.png
| wêne binnivîs Ala Rengîn = 
| sernûçe            = 
| dem                = 
| destpêka dem       = Ji salên 1920an heta niha
| welat              = {{Sembola alayê|Başûrê Kurdistanê}} [[Başûrê Kurdistanê]]
| hemû welat         = 
| girêdan            = Wezareta Karûbarên Pêşmergan
| liq                = 
| cure               = [[Artêş]]
| rol                = 
| mezinahî           = 390.000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Kurdistan Region of Iraq - Access, Possibility of Protection, Security and Humanitarian Situation |url=https://www.ft.dk/samling/20151/almdel/uui/bilag/137/1621502.pdf |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2019 |rûpel=41 }}&lt;/ref&gt;
| avahiya fermandariyê = 
| garnîzon           = 
| etîketa garnîzon   = 
| bernavk            = 
| patron             = 
| dirûşm             = [[An Kurdistan an Kurdistan]]
| reng               = 
| etîketa rengê      = 
| sirûd              = [[Ey Reqîb]]
| maskot             = 
| salveger           = 
| alav               = 
| etîketa alavê      = 
| şer                = * Şerê Îran û Iraqê
* Şerên li hemberê rejima bees
* Şerê Kendavê
* Şerê Berxwedana Kobanê
* Şerê rizgariya Kerkûkê (Li hemberê Daîşê
* Şerê rizgariya Şengalê (Li hemberê Daîşê)
| dekorasyon         = 
| qedirên şer        = 
| etîketa qedirên şer = 
| hilweşandin        = 
| saetan firrîne     = 
| malper             = {{URL|https://gov.krd/mopa-en/}}
| fermandarê niha    = Îsa Ezîz
| fermandar1         = 
| etîketa fermandar1 = 
| fermandar2         = 
| etîketa fermandar2 = 
| fermandar3         = 
| etîketa fermandar3 = 
| fermandar4         = 
| etîketa fermandar4 = 
| fermandarên girîng = 
| sembola naskirinê  = 
| etîketa sembola naskirinê = 
}}
'''Pêşmerge''' hêzên leşkerî ya [[kurd]] e ku li gorî [[Destûra Bingehîn a Iraqê]] berpirsê ewlehiyê ya [[Herêma Kurdistanê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ye. Di heman demê de li gorî qanûnên Iraq û Herêma Kurdistanê hêzên Iraqê nikarin derbasê qada ewlehiya hêzên pêşmerge bibin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mope.krg.org/about-e.php?z=8&amp;l=3 |sernav=وزارة البيشمركة |tarîx=2015-01-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 |tarîxa-arşîvê=2015-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150112042513/http://mope.krg.org/about-e.php?z=8&amp;l=3 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? |paşnav=Newton-Small |pêşnav=Jay |tarîx=2012-12-31 |malper=Time |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stripes.com/theaters/middle_east/rare-terrorist-attack-in-peaceful-kurdish-region-of-iraq-kills-6-1.244095 |sernav=Rare terrorist attack in peaceful Kurdish region of Iraq kills 6 |malper=Stars and Stripes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt; û hikumetên Herêma Kurdistanê ji bo &quot;avakirin û rêxistinkirina hêzên ewlehiya navxweyî yên Herêma Kurdistanê wekê polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; berpirsyarin. Di heman demê de ji bo parastina [[Herêma Kurdistanê]] dezgehên ewlekarî yên kurd ên wekê [[zêrevanî]], [[asayîş]] (ewlekarî û dij-terorîzmê) û [[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|parastin û zanyarî]] (ajansa istixbaratê) li herêmê çalak in.

Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di dema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de wekê hêzên parastina [[Başûrê Kurdistanê]] dest pê kiriye û paşê jî di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekê artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya [[Başûrê Kurdistanê]] girtiye ser xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lortz |pêşnav=Michael G. |tarîx=2005 |sernav=Willing to Face Death: A History of Kurdish Military Forces — the Peshmerga — from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq |url=https://repository.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu%3A175614/ |kovar=Pêşmerge-Çavkanî |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pêşmerge bi fermî di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmergan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê de ye. Lê belê di pratîkê de niha hêzên pêşmerge bi piranî ji aliyê du partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê ve (Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê) hatiye dabeşkirin û hatiye kontrolkirin. Her çiqas yekkirin û entegrekirina Pêşmerge ji sala 1992an vir ve di rojeva giştî ya Herêma Kurdistanê de be jî, hêzên takekesî ji ber partîzanîyê dabeş bûne ku ev yek bûye astengiyeke ku hêzên pêşmerge bibe yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://carnegie-production-assets.s3.amazonaws.com/static/files/ACMR_WilgenburgFumerton_Kurdistan_English_final.pdf |sernav=Nîqaşên yekkirina hêzên Pêşmerge }}&lt;/ref&gt;

Piştî operasyona Iraqê ya sala 2003an, Pêşmerge di operasyona girtina serokê Iraqê yê hilweşiyayî Sedam Husên de roleke girîng lîstiye û alîkariya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] kiriye. Di sala 2004an de, hêzên ewlehiya Herêma Kurdistanê, Pêşmerge terorîstê pakistanî ye ku bi eslê xwe Siûdî bû [[Hesen Gul]] girtiye ku li [[Iraq]]ê ji bo [[El Qaîde]]yê tevdigeriya. Gul di demek kurt de radestî efserên îstîxbarata amerîkî hatiye kirin û di dema lêpirsîna xwe de nasnameya çend kesayetên girîng ên El Qaîdeyê eşkere kiriye ku di dawiyê de bû sedema kuştina [[Usama bin Ladin|Ûsame bîn Ladin]] di operasyoneke veşartî ya leşkerî ya amerîkî de li [[Pakistan]]ê di sala 2011an de hatibû kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-04-29 |sernav=How the CIA really caught bin Laden's trail |url=https://theweek.com/article/index/243389/how-the-cia-really-caught-bin-ladens-trail |roja-gihiştinê=2025-07-18 |xebat=The Week }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-01-09 |sernav=Cloak and Drone: The Strange Saga of an Al Qaeda Triple Agent |url=https://www.vocativ.com/usa/nat-sec/cloak-drone-strange-saga-al-qaeda-triple-agent/ |roja-gihiştinê=2025-07-18 |xebat=Vocativ |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190625232507/https://www.vocativ.com/usa/nat-sec/cloak-drone-strange-saga-al-qaeda-triple-agent/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Peyva &quot;Pêşmerge&quot; tê wateya &quot;pêş girtina mirinê&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://slate.com/news-and-politics/2003/03/what-does-the-kurdish-word-peshmerga-mean.html |sernav=What does the Kurdish word peshmerga mean? |paşnav=Koerner |pêşnav=Brendan |tarîx=2003-03-21 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230362758.0007 |sernav=The Hero and the People |paşnav=Lyttelton |pêşnav=Adrian |weşanger=Palgrave Macmillan }}&lt;/ref&gt; Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di dema [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] de (1946-1947) hatiye bikaranîn.

== Dîrok ==
[[Wêne:Barzani1.jpg|thumb|Mele [[Mistefa Barzanî]] yek ji siyasetmedar û pêşengên kurd e ku di gelek qadan de ji bo serxwebûna Kurdistanê têkoşîn kiriye.]]
[[Wêne:Canfeda Margrêt Corc, yekem pêşmergeya kurd.jpg|thumb|[[Margrêt Corc]] (1946-1969), yekem pêşmergeya jin a kurd bû ku bi eslê asûrî bû.]]
Kevneşopiya serhildanê ya şervanên kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên [[kurd]] ên destpêkê li dijî [[Împeratoriyên farisî]], [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Împeratoriya Brîtanyayê]] şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diginole.lib.fsu.edu/ |sernav=Diginole: FSU's Digital Repository {{!}} DigiNole |malper=diginole.lib.fsu.edu |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt;

Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin [[Komara Kurdistanê|Komara Kurdistanê a Mehabadê]] ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya [[Mistefa Barzanî]] bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina [[Komara Kurdistanê|Komara Kurdistanê a Mehabadê]] û bidarvekirin serokê komarê [[Qazî Mihemed]], hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-17 |sernav=University of Chicago Press |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Chicago_Press&amp;oldid=1093508856 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li [[Başûrê Kurdistanê]] piraniya pêşmergeyan bi serokatiya [[Mistefa Barzanî]] û [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] dihate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-30 |sernav=Kurdistan Regional Government |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurdistan_Regional_Government&amp;oldid=1095832171 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê [[Iraq]] û [[Kurdistan]]ê de têk çû. Endamê serkirdayetiya [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKê]] [[Celal Talebanî]] di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|YNKê]] de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka [[Kurdistan]]ê ku li [[Kurdistan]]ê parçe bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |tarîx=1986 |sernav=The Kurds between Iran and Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/3011925 |kovar=MERIP Middle East Report |hejmar=141 |rr=14–27 |doi=10.2307/3011925 |issn=0888-0328 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fpri.org/article/2017/05/getting-peshmerga-reform-right-helping-iraqi-kurds-help-post-isis-iraq/ |sernav=Getting Peshmerga Reform Right: Helping the Iraqi Kurds to Help Themselves in Post-ISIS Iraq - Foreign Policy Research Institute |malper=www.fpri.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina [[Mistefa Barzanî]] di sala 1979an de kurê wî [[Mesûd Barzanî]] cihê wî girt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/government/profiles/english-president/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} President |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku alozî di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|YNKê]] de zêde bû, piraniya pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa [[Iraq]]ê jî bisekinin.

Di sala 2022an de ji bo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/tr/contents/articles/originals/2019/12/iraq-protests-peshmerga-kurdistan.html |sernav=Peşmerge’nin birleşmesi siyasi uzlaşıya bağlı - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt;

Yek ji operasyonên girîng ên hêzên Pêşmerge ev bû ku di sala 2015an Kerkûkê ji destê DAÎŞê rizgarkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150930_kerkuk_pesmerge |sernav=Hêzên Pêşmerge li derdora Kerkûkê li dijî DAIŞê şer dikin |malper=BBC News Tirkî |tarîx=2015-09-30 |roja-gihiştinê=2025-07-18 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Hêza çekdarî ==
[[Wêne:5I3A1894.jpg|thumb|Dîmenek ji hêzên Pêşmerge.]]
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Şervanekî Pêşmerge ku di dema erka xwe de ye.]]

Pêşmerge bi piranî di navbera hêzên dilsoz ên [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û yên dilsoz ên [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dabeş dibe ku di heman demê de partiyên din ên biçûk ên kurdî yên wekê [[Partiya Sosyalîst a Demokrat a Kurdistanê]] jî yekîneyên wan ên piçûk ên Pêşmerge hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Kaka Hama, head of Kurdish Socialist Party joins Mosul battle plan with force |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-07-18 }}&lt;/ref&gt; Tevgera Îslamî ya Kurdistanê jî xwedî yekîneyên Pêşmerge bû ku di dema şerê Îran û Iraqê de bûye şaxek fermî ya Pêşmerge û di sala 2003an de bêçek maye. PDK û YNK derbarê pêkhateya hêzên xwe de ti agahî ji hikûmet an medyayê re eşkere nakin. Ji ber vê yekê hejmareke diyar a pêşmergeyan nayên zanîn. Di roja îro de ewlehiya [[Herêma Kurdistanê]] ji aliyê hêzên cuda yên pêşmergeyan ve tê kirin. Herêmeke zer a ji aliyê PDKê ve tê birêvebirin ku [[Dihok]] û [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] di nav xwe de digire û herêmeke kesk a ji aliyê pêşmergeyên YNKê ve tê birêvebirin ku [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Helebce]] di nav xwe de digire.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://carnegieendowment.org/files/ACMR_WilgenburgFumerton_Kurdistan_English_final.pdf |sernav=Pêşmerge-Çavkanî }}&lt;/ref&gt; Her herêmek xwedî şaxekî pêşmerge ye û saziyên wê yên rêveberiyê hene ku bi şaxên din re hevahengiyê nakin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ji ber dabeşbûna hêzên Pêşmerge, navendeke fermandariya navendî tine ye ku berpirsiyarê tevahiya hêzê be û ji ber vê yekîneyên pêşmerge li gorî dilsoziya partiyên siyasî hiyerarşiyên leşkerî dişopînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lebanonwire.com/1409MLN/14091314STR.asp |sernav=Lebanonwire.com {{!}} Kurdish Peshmerga Forces Have Room to Grow |malper=lebanonwire.com |roja-gihiştinê=2025-07-18 |archive-date=2015-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150113050615/http://lebanonwire.com/1409MLN/14091314STR.asp |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1992an vir ve gelek hewldanên yekkirin û bêpolîtîkkirina pêşmergeyan hatine kirin. Lê heta niha hemî demên diyarkirî hatine derbaskirin, reform hatine paşxistin û piraniya pêşmergeyan heta roja îro di bin bandora KDP û YNKê de ne ku ew jî hêzên xwe yên cuda yên pêşmerge diparêzin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştî bûyerên Şerê Navxweyî yê Iraqê ku di sala 2014an de derketibû, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û çend welatên ewropî zext li ser PDK û YNKê kirin ku lîwayên hevbeş ên pêşmergeyan wek şertek ji bo alîkarî û fînansekirinê ava bikin. YNK û KDP 12 heta 14 lîwa di bin fermandariya Hêzên Parastina Herêmî de kirin yek ku piştre jî ev lîwa di bin fermandariya [[Wezareta Karûbarên Pêşmerge]] de hatine birêvebirin. Lêbelê efser berdewam dikin ku rapor bidin serokên partiyên xwe û fermanên wan bigirin, yên ku di heman demê de bicihkirina hêzên dilsoz ên wan kontrol dikin û fermandarên eniya pêşîn û sektoran tayîn dikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Hêz
!Mezinahiya texmînkirî
!Fermandar
!Girêdayîbûna bi partiyê re
|-
|Lîwayên Parêzvanên Herêmî 
|40,000–43,000
|Wezareta Karûbarên Pêşmergeyan
|Bêalî ye
|-
|Hizqiya Resûl 
|2,000–3,000
|Kosret Resûl Elî
|YNK
|-
|Hêza dijî terorê 
|5,000 
|Lahur Şêx Cengî
|YNK
|-
|Lîwayên Pêşmerge yên Serokatiyê 
|ne diyare
|Qehreman Îbrahîm Ehmed
|YNK
|-
|70 Yekîne 
|60,000
|Şêx Cafer Şêx Mistefa
|YNK. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe 
|-
|Hêzên Awarte 
|3,000 
|ne diyare
|YNK
|-
|Hêza Asayîşê (YNK)
|ne diyare
|ne diyare
|YNK
|-
|Parêzvanên Serokatiyê (Kûrdistana Iraqê) 
|ne diyare
|Nechirvan Barzani
|KDP
|-
|80 Yekîne 
|70,000–90,000
|Necat Elî Salih
|KDP. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe 
|-
|Zerevani
|51,000–120,000 çalak/250,000 yêdek 
|Mesûd Barzanî
|KDP
|-
| Êzîdxan Protection Force
|7,000 – 8,000 
|Heyder Şeşo
|Partiya Demokratîk a Êzîdiyan, Tevlî Wezareta Pêşmergeyan bûye 
|-
|Hêzên Pasvanên Deşta Nînewaan &quot;Pêşmergeyên Xiristiyan&quot; 
|1,500
|ne diyare
|Encûmena Gelêrî ya Keldanî Suryanî Asûrî
|-
|Hêza Asayîşê ya PDKê
|ne diyare
|Barzan Qassab
|KDP
|}

==== Payeyên leşkerî ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Îngilîzî
!Kurdî
|-
|General
|[[Payedar]]
|-
|Lieutenant General
|[[Salar]]
|-
|Major General
|[[Serdar]]
|-
|Brigadier
|[[Sertîp]]
|-
|Colonel
|[[Serheng]]
|-
|Lieutenant Colonel
|[[Pêşkar]]
|-
|Major
|[[Pêşrew]]
|-
|Captain
|[[Pêşeng]]
|-
|First Lieutenant
|[[Cîdarê yekem]]
|-
|Second Lieutenant
|[[Cîdar]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Çavkanî&lt;ref&gt;http://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/&lt;/ref&gt;
|}
== Çek ==
=== Çekên sivik ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Tîp
! Kalîber
! Çavk.
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Çekên sivik
|-
| [[Walther P38#P1|P1]]
| [[Almanyaya Rojava]]
| Demaçeya nîvotomatîk
| [[9×19mm Parabellum]]
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Tifing û karabîn
|-
| [[AK-47]]
| {{USSR}}
| Tifinga êrîşê
| [[7.62×39mm]]
| &lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Bender |pêşnav1=Jeremy |sernav=As The Kurds Mobilize In Iraq, Here's A Look At What They Have In Their Arsenal |url=https://www.businessinsider.com/peshmerga-military-equipment-2014-6?op=1&amp;IR=T |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |tarîx=30 hezîran 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[AKM]]
| {{USSR}}
| Tifinga êrîşê
| 7.62×39mm
| {{sfn|McNab|2023|page=61}}
|-
| [[M16 rifle|M16]]
| {{DYA}}
| Tifinga êrîşê
| [[5.56×45mm NATO]]
| &lt;ref name=&quot;Mehta&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Mehta |pêşnav1=Aaron |sernav=State OKs Humvees, howitzers for Iraqi peshmerga in ISIS fight |url=https://www.defensenews.com/land/2017/04/19/state-oks-humvees-howitzers-for-iraqi-peshmerga-in-isis-fight/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Defense News |tarîx=19 nîsan 2017 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[M4 carbine|M4]]
| {{DYA}}
| Karbîn
| 5.56×45mm NATO
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stewart |pêşnav1=Phil |paşnav2=Spetalnick |pêşnav2=Matt |sernav=U.S. quietly starts channeling arms from $1.6 billion fund to Iraq |url=https://www.reuters.com/article/world/u-s-quietly-starts-channeling-arms-from-1-6-billion-fund-to-iraq-idUSKBN0OL1W0/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Reuters |tarîx=5 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Heckler &amp; Koch G36]]
| {{DEU}}
| Tifinga êrîşê
| 5.56×45mm NATO
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
| [[Heckler &amp; Koch G3]]
| [[Almanyaya Rojava]]
| Tifinga şer
| [[7.62×51mm NATO]]
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
| [[SVD (rifle)|SVD]]
| {{USSR}}
| Tifinga nîşangir a diyarkirî
| [[7.62×54mmR]]
| {{sfn|McNab|2023|page=61}}
|-
| [[Zijiang M99]]
| {{CHN}}
| Tifinga dijî-materyal
| [[12.7 × 108 mm|12.7×108mm]]
| &lt;ref name=&quot;Smallwood&quot; /&gt;
|-
! colspan=&quot; 5&quot;| Çekên makîneyê
|-
| [[PK machine gun#PKM|PKM]]
| {{USSR}}
| Çekê makîneyê yê armanca giştî
| 7.62×54mmR
| &lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Ackerman |pêşnav1=Elliot |sernav=Eight Men, and One Gun, on the Iraqi Front |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/eight-men-one-gun-front |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |magazîn=The New Yorker |tarîx=17 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[M240 machine gun#M240B|M240B]]
| {{DYA}}
| Çekê makîneyê yê armanca giştî
| 7.62×51mm NATO
| &lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
| [[MG 3 machine gun|Rheinmetall MG3]]
| [[Almanyaya Rojava]]
| Çekê makîneyê yê armanca giştî
| 7.62×51mm NATO
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
| [[DShK]]
| {{USSR}}
| Çekê giran
| 12.7×108mm
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Bosch |pêşnav1=Marius |sernav=The Kurdish gun fixer taking aim at Islamic State |url=https://www.reuters.com/article/world/the-kurdish-gun-fixer-taking-aim-at-islamic-state-idUSKBN1321L7/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Reuters |tarîx=7 çiriya paşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[M2 Browning]]
| {{DYA}}
| Çekê giran
| [[.50 BMG]]
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}&lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Bombeavêj
|-
| [[Neopup PAW-20]]
| {{ZAF}}
| Bombeavêj
| 20×42mm
| &lt;ref name=&quot;ZAF&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://defenceindustry.co.za/category/peshmerga/ |sernav=The South African Defence Industry Database |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043437/http://defenceindustry.co.za/category/peshmerga/ |roja-arşîvê=6 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Denel Y3 AGL]]
| {{ZAF}}
| Avêtina bombeyên destan a otomatîk
| [[List of 40 mm grenades|40×53mm]]
| &lt;ref name=&quot;ZAF&quot;/&gt;
|-
| [[QLZ-87 grenade launcher|QLZ-87]]
| {{CHN}}
| Avêtina bombeyên destan a otomatîk
| 35×32mmSR
| &lt;ref name=&quot;Smallwood&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Smallwood |pêşnav1=Michael |sernav=Kurdish Forces with Chinese QLZ87 Automatic Grenade Launcher &amp; M99 Anti-materiel Rifle |url=https://sadefensejournal.com/kurdish-forces-with-chinese-qlz87-automatic-grenade-launcher-m99-anti-materiel-rifle/ |malper=Small Arms Defense Journal |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |tarîx=9 tebax 2023 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Çekên dijtank
|-
| [[RPG-7]]
| {{USSR}}
| Bombeya roketî
| 40&amp;nbsp;mm
| &lt;ref name=&quot;Bender&quot; /&gt;
|-
| [[SPG-9]]
| {{USSR}}
| Tifinga bê paşvekişandin
| 73&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Carl Gustaf 8.4 cm recoilless rifle|Carl Gustaf]]
| {{SWE}}
| Tifinga bê paşvekişandin
| 84&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[M40 recoilless rifle|M40]]
| {{DYA}}
| Tifinga bê paşvekişandin
| 105&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[HJ-8]]
| {{CHN}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 120&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[9M14 Malyutka]]
| {{USSR}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 125&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[9M113 Konkurs]]
| {{USSR}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 135&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[9M133 Kornet]]
| {{RUS}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 152&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[MILAN]]
| {{FRA}}&lt;br&gt; [[Almanyaya Rojava]]
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 115&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[BGM-71 TOW]]
| {{DYA}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 152&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
|}
=== Wesayîtên şer ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Cure
! Hêjmar
! Çavk.
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Tankên şer ên sereke
|-
| [[T-54/T-55]]
| {{USSR}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[T-62]]
| {{USSR}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Type 69]]
| {{CHN}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Wesayîtên keşvê
|-
| [[EE-9 Cascavel]]
| {{BRA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Veguhestina personelên zirxî
|-
| [[MT-LB]]
| {{USSR}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[EE-11 Urutu]]
| {{BRA}}
|
| 2+{{sfn|IISS|2017|page=563}}
|
|-
| [[Type 63 (armoured personnel carrier)|Type 63]]
| {{CHN}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | MRAP
|-
| [[Cougar (MRAP)|Cougar]]
| {{DYA}}
| 6×6
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[IAG Guardian]]
| {{UAE}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[STREIT Group Spartan]]
| {{UAE}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[BAE Caiman]]
| {{DYA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[MaxxPro ya Navneteweyî]]
| {{DYA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Reva APC|Reva]]
| {{ZAF}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Wer'wolf MKII]]
| [[Namîbya]]
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Wesayîtên karûbarê
|-
| [[Humvee]]
| {{DYA}}
| M1151
|
| &lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
| [[ATF Dingo]]
| {{DEU}}
| Dingo 1
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[M1117 armored security vehicle|M1117]]
| {{DYA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Otokar Akrep]]
| [[Tirkiye]]
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Wesayîta zirxî ya rizgarkirinê
|-
| [[Type 84|Type 653 ARV]]
| {{CHN}}
|
| 1+{{sfn|IISS|2017|page=563}}
|
|-
|}

=== Çekên giran (Guleavêj) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Cure
! Kalîber
! Hêjmar
! Çavk.
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Guleavêj a bi motor
|-
| [[2S1 Gvodzika]]
| {{USSR}}
| Self-propelled howitzer
| 122&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Gule avêja bê motor
|-
| [[M119 howitzer|M119]]
| {{DYA}}
| Howitzer
| 105&amp;nbsp;mm
|
| 36 M119A2 di sala 2017an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin.&lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
| [[122 mm howitzer 2A18 (D-30)|D-30]]
| {{USSR}}
| Howitzer
| 122&amp;nbsp;mm
| 6+{{sfn|IISS|2017|page=563}}
|
|-
| [[130 mm towed field gun M1954 (M-46)|M-46]]
| {{USSR}}
| Guleavêj a çolê
| 130&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[130 mm towed field gun M1954 (M-46)#China|Type 59]]
| {{CHN}}
| Guleavêj a çolê
| 130&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[152 mm gun-howitzer D-20|D-20]]
| {{USSR}}
| Guleavêj a çolê
| 152&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Roketavêjên pirranî
|-
| [[Type 63 multiple rocket launcher|Type 63]]
| {{CHN}}
| Towed MRL
| 107&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[BM-21 Grad]]
| {{USSR}}
| Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL
| 122&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[BM-21 Grad#Iran|HM20]]
| {{IRN}}
| Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL
| 122&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Hewan
|-
| [[M224 mortar|M224]]
| {{DYA}}
| Light mortar
| 60&amp;nbsp;mm
|
| &lt;ref name=&quot;Bender&quot; /&gt;
|-
| [[M252 mortar|M252]]
| {{GBR}}&lt;br&gt;{{DYA}}
| Medium mortar
| 81&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[Soltam K6|M120]]
| {{ISR}}&lt;br&gt;{{DYA}}
| Guleya giran a hewanê
| 120&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
|}

=== Parastina hewayî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Kalîber
! Cure 
! Nîşe
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Çekên dijbalafir
|-
| [[ZPU]]
| {{USSR}}
| [[14.5 × 114 mm|14.5×114mm]]
| ZPU-1&lt;br /&gt;ZPU-2&lt;br /&gt;ZPU-4
| Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin.
{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[20 mm Tarasque|53T2 Tarasque]]
| {{FRA}}
| 20&amp;nbsp;mm
|
| Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin.
{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[AZP S-60]]
| {{USSR}}
| 57&amp;nbsp;mm
|
| Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin.
{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Çekên li dijbalafir ên ku xwebixwe bikartînin.
|-
| [[ZSU-57-2]]
| {{USSR}}
| 57&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
|}
=== Wesayîtên hewayî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Wesayît
! Welat
! Cure
! Hêjmar
! Nîşe
|-
! colspan=&quot;5&quot;| Helîkopter
|-
| [[Airbus H135]]
| {{FRA}}
| Veguhastin
| 3+{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|
|-
| MD Helicopters MD-530F
| {{DYA}}
| Veguhastin
| 2+{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|
|-
|}

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Wêne:Peshmerga on a T-55-Tank outside Kirkuk in Iraq..jpg|Pêşmerge li Kerkûkê
Wêne:Zerevani QRF Peschmerga - Training (15761692209).jpg|Zêrevanî
Wêne:Peshmerga soldier.jpg|thumbnail|Pêşmerge
Wêne:Peshmerga parade.jpg|Dîmenek ji kombuna yekîneyeke pêşmerge
Wêne:Kirkuk ISIS Kampflinie - Panzer (15762014747).jpg|Dîmenên hêzên pêşmerge di dema şerê rizgariya Kerkûkê 2015
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.rojevakurd.com/iro/8031-Branna-saliya-tomarkirina-destana-Xwakurk.html Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730054257/http://www.rojevakurd.com/iro/8031-Branna-saliya-tomarkirina-destana-Xwakurk.html |date=2011-07-30 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=0dSXoz9pegg&amp;feature=related Strana Şivan Perwer ya bi navê Pêşmerge]
* [http://www.youtube.com/watch?v=O3ej2hqnDJs&amp;feature=related Strana Ciwan Haco ya bi navê Pêşmerge]
* [http://wikisource.org/wiki/B%C3%AEran%C3%AEna_23_saliya_tomarkirina_destana_Xwakurk Hevpeyvîneke Sefer Yusif Mîrxan, ''Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk'']
* [http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=213&amp;l=ku Pêşmerge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027192843/http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=213&amp;l=ku |date=2015-10-27 }} li ser [[Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî]]
* [http://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/ Wêne]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Artêş li gorî welatan]]
[[Kategorî:Avabûnên 1920î li Iraqê]]
[[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Pêşmerge| ]]
[[Kategorî:Rêxistina leşkerî]]</text>
      <sha1>rv2avpb70tai17yz6rfz8nqmg2lo26o</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006589</id>
      <parentid>2006584</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:12:14Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2006589</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="28361" sha1="dfp8r7x2ve3xnpiy82cfgj9domwk4ab" xml:space="preserve">{{Agahîdank yekîneyên leşkeriyê
| navê yekîneyê      = Pêşmerge
| navê rastî         = 
| wêne               = Fixed Emblem of the Ministry of Peshmerga Affairs.png
| wêne binnivîs Ala Rengîn = 
| sernûçe            = 
| dem                = 
| destpêka dem       = Ji salên 1920an heta niha
| welat              = {{Sembola alayê|Başûrê Kurdistanê}} [[Başûrê Kurdistanê]]
| hemû welat         = 
| girêdan            = Wezareta Karûbarên Pêşmergan
| liq                = 
| cure               = [[Artêş]]
| rol                = 
| mezinahî           = 390.000&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=The Kurdistan Region of Iraq - Access, Possibility of Protection, Security and Humanitarian Situation |url=https://www.ft.dk/samling/20151/almdel/uui/bilag/137/1621502.pdf |tarîxa-gihiştinê=3 tîrmeh 2019 |rûpel=41 }}&lt;/ref&gt;
| avahiya fermandariyê = 
| garnîzon           = 
| etîketa garnîzon   = 
| bernavk            = 
| patron             = 
| dirûşm             = [[An Kurdistan an Kurdistan]]
| reng               = 
| etîketa rengê      = 
| sirûd              = [[Ey Reqîb]]
| maskot             = 
| salveger           = 
| alav               = 
| etîketa alavê      = 
| şer                = * Şerê Îran û Iraqê
* Şerên li hemberê rejima bees
* Şerê Kendavê
* Şerê Berxwedana Kobanê
* Şerê rizgariya Kerkûkê (Li hemberê Daîşê
* Şerê rizgariya Şengalê (Li hemberê Daîşê)
| dekorasyon         = 
| qedirên şer        = 
| etîketa qedirên şer = 
| hilweşandin        = 
| saetan firrîne     = 
| malper             = {{URL|https://gov.krd/mopa-en/}}
| fermandarê niha    = Îsa Ezîz
| fermandar1         = 
| etîketa fermandar1 = 
| fermandar2         = 
| etîketa fermandar2 = 
| fermandar3         = 
| etîketa fermandar3 = 
| fermandar4         = 
| etîketa fermandar4 = 
| fermandarên girîng = 
| sembola naskirinê  = 
| etîketa sembola naskirinê = 
}}
'''Pêşmerge''' hêzên leşkerî ya [[kurd]] e ku li gorî [[Destûra Bingehîn a Iraqê]] berpirsê ewlehiyê ya [[Herêma Kurdistanê]] ([[Başûrê Kurdistanê]]) ye. Di heman demê de li gorî qanûnên Iraq û Herêma Kurdistanê hêzên Iraqê nikarin derbasê qada ewlehiya hêzên pêşmerge bibin&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://mope.krg.org/about-e.php?z=8&amp;l=3 |sernav=وزارة البيشمركة |tarîx=2015-01-12 |malper=web.archive.org |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 |tarîxa-arşîvê=2015-01-12 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150112042513/http://mope.krg.org/about-e.php?z=8&amp;l=3 |rewşa-urlyê=bot: unknown }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://world.time.com/2012/12/31/destination-kurdistan-is-this-autonomous-iraqi-region-a-budding-tourist-hotspot/ |sernav=Destination Kurdistan: Is This Autonomous Iraqi Region a Budding Tourist Hot Spot? |paşnav=Newton-Small |pêşnav=Jay |tarîx=2012-12-31 |malper=Time |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.stripes.com/theaters/middle_east/rare-terrorist-attack-in-peaceful-kurdish-region-of-iraq-kills-6-1.244095 |sernav=Rare terrorist attack in peaceful Kurdish region of Iraq kills 6 |malper=Stars and Stripes |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt; û hikumetên Herêma Kurdistanê ji bo &quot;avakirin û rêxistinkirina hêzên ewlehiya navxweyî yên Herêma Kurdistanê wekê polîs, hêzên ewlehiyê û parêzvanên herêmê&quot; berpirsyarin. Di heman demê de ji bo parastina [[Herêma Kurdistanê]] dezgehên ewlekarî yên kurd ên wekê [[zêrevanî]], [[asayîş]] (ewlekarî û dij-terorîzmê) û [[Ajansa Parastinê û Zanyariyê ya Herêma Kurdistanê|parastin û zanyarî]] (ajansa istixbaratê) li herêmê çalak in.

Dîroka Pêşmerge vedigere sedsala 18an ku di dema [[Împeratoriya Osmanî|osmanî]] û [[Dewleta Sefewiyan|safewiyan]] de wekê hêzên parastina [[Başûrê Kurdistanê]] dest pê kiriye û paşê jî di sedsala 19an de guherî hêzeke gerîlayî ya bi dîsîplîn û perwerdekirî. Di sedsala 20an de hêzên pêşmerge wekê artêşeke nîzamî berpirsyariya ewlekariya [[Başûrê Kurdistanê]] girtiye ser xwe.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Lortz |pêşnav=Michael G. |tarîx=2005 |sernav=Willing to Face Death: A History of Kurdish Military Forces — the Peshmerga — from the Ottoman Empire to Present-Day Iraq |url=https://repository.lib.fsu.edu/islandora/object/fsu%3A175614/ |kovar=Pêşmerge-Çavkanî |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Pêşmerge bi fermî di bin fermandariya Wezareta Karûbarên Pêşmergan a Hikûmeta Herêma Kurdistanê de ye. Lê belê di pratîkê de niha hêzên pêşmerge bi piranî ji aliyê du partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê ve (Partiya Demokrat a Kurdistanê û Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê) hatiye dabeşkirin û hatiye kontrolkirin. Her çiqas yekkirin û entegrekirina Pêşmerge ji sala 1992an vir ve di rojeva giştî ya Herêma Kurdistanê de be jî, hêzên takekesî ji ber partîzanîyê dabeş bûne ku ev yek bûye astengiyeke ku hêzên pêşmerge bibe yek.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://carnegie-production-assets.s3.amazonaws.com/static/files/ACMR_WilgenburgFumerton_Kurdistan_English_final.pdf |sernav=Nîqaşên yekkirina hêzên Pêşmerge }}&lt;/ref&gt;

Piştî operasyona Iraqê ya sala 2003an, Pêşmerge di operasyona girtina serokê Iraqê yê hilweşiyayî Sedam Husên de roleke girîng lîstiye û alîkariya [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] kiriye. Di sala 2004an de, hêzên ewlehiya Herêma Kurdistanê, Pêşmerge terorîstê pakistanî ye ku bi eslê xwe Siûdî bû [[Hesen Gul]] girtiye ku li [[Iraq]]ê ji bo [[El Qaîde]]yê tevdigeriya. Gul di demek kurt de radestî efserên îstîxbarata amerîkî hatiye kirin û di dema lêpirsîna xwe de nasnameya çend kesayetên girîng ên El Qaîdeyê eşkere kiriye ku di dawiyê de bû sedema kuştina [[Usama bin Ladin|Ûsame bîn Ladin]] di operasyoneke veşartî ya leşkerî ya amerîkî de li [[Pakistan]]ê di sala 2011an de hatibû kuştin.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2013-04-29 |sernav=How the CIA really caught bin Laden's trail |url=https://theweek.com/article/index/243389/how-the-cia-really-caught-bin-ladens-trail |roja-gihiştinê=2025-07-18 |xebat=The Week }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=2014-01-09 |sernav=Cloak and Drone: The Strange Saga of an Al Qaeda Triple Agent |url=https://www.vocativ.com/usa/nat-sec/cloak-drone-strange-saga-al-qaeda-triple-agent/ |roja-gihiştinê=2025-07-18 |xebat=Vocativ |ziman=en-US |roja-arşîvê=2019-06-25 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190625232507/https://www.vocativ.com/usa/nat-sec/cloak-drone-strange-saga-al-qaeda-triple-agent/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Etîmolojî ==
Peyva &quot;Pêşmerge&quot; tê wateya &quot;pêş girtina mirinê&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://slate.com/news-and-politics/2003/03/what-does-the-kurdish-word-peshmerga-mean.html |sernav=What does the Kurdish word peshmerga mean? |paşnav=Koerner |pêşnav=Brendan |tarîx=2003-03-21 |malper=Slate Magazine |ziman=en |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |url=http://dx.doi.org/10.1057/9780230362758.0007 |sernav=The Hero and the People |paşnav=Lyttelton |pêşnav=Adrian |weşanger=Palgrave Macmillan }}&lt;/ref&gt; Valentine diyar dike ku ev nav yekem car ji aliyê [[Qazî Mihemed]] ve di dema [[Komara Kurdistanê|Komara Mehabadê]] de (1946-1947) hatiye bikaranîn.

== Dîrok ==
[[Wêne:Barzani1.jpg|thumb|Mele [[Mistefa Barzanî]] yek ji siyasetmedar û pêşengên kurd e ku di gelek qadan de ji bo serxwebûna Kurdistanê têkoşîn kiriye.]]
[[Wêne:Canfeda Margrêt Corc, yekem pêşmergeya kurd.jpg|thumb|[[Margrêt Corc]] (1946-1969), yekem pêşmergeya jin a kurd bû ku bi eslê asûrî bû.]]
Kevneşopiya serhildanê ya şervanên kurd bi hezar salan li gel daxwazên serxwebûnê heye û şervanên [[kurd]] ên destpêkê li dijî [[Împeratoriyên farisî]], [[Împeratoriya Osmanî]] û [[Împeratoriya Brîtanyayê]] şer kirine.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://diginole.lib.fsu.edu/ |sernav=Diginole: FSU's Digital Repository {{!}} DigiNole |malper=diginole.lib.fsu.edu |tarîxa-gihiştinê=2022-07-12 }}&lt;/ref&gt;

Di dîrokê de Pêşmerge cara yekem wekî rêxistineke gerîlayî hebûn lê di bin [[Komara Kurdistanê|Komara Kurdistanê a Mehabadê]] ya xweser (1946-1947) de, hêzên Pêşmerge bi serokatiya [[Mistefa Barzanî]] bû artêşa fermî ya komarê. Piştî rûxandina [[Komara Kurdistanê|Komara Kurdistanê a Mehabadê]] û bidarvekirin serokê komarê [[Qazî Mihemed]], hêzên Pêşmerge dîsa wek rêxistineke gerîlayî derketiye holê.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-17 |sernav=University of Chicago Press |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=University_of_Chicago_Press&amp;oldid=1093508856 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt;

Li [[Başûrê Kurdistanê]] piraniya pêşmergeyan bi serokatiya [[Mistefa Barzanî]] û [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] dihate birêvebirin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |tarîx=2022-06-30 |sernav=Kurdistan Regional Government |url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Kurdistan_Regional_Government&amp;oldid=1095832171 |kovar=Wikipedia |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Di sala 1975an de Pêşmerge di şerê duyem ê [[Iraq]] û [[Kurdistan]]ê de têk çû. Endamê serkirdayetiya [[Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê|PDKê]] [[Celal Talebanî]] di heman salê de ji bo zindîkirina berxwedanê derket û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|Yekîtiya Niştimaniya Kurdistanê]] damezrand. Ev bûyer dibe bingehek ji bo nerazîbûna siyasî di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|YNKê]] de ku heta îro hêzên Pêşmerge û piraniya civaka [[Kurdistan]]ê ku li [[Kurdistan]]ê parçe bûye.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=van Bruinessen |pêşnav=Martin |tarîx=1986 |sernav=The Kurds between Iran and Iraq |url=https://www.jstor.org/stable/3011925 |kovar=MERIP Middle East Report |hejmar=141 |rr=14–27 |doi=10.2307/3011925 |issn=0888-0328 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.fpri.org/article/2017/05/getting-peshmerga-reform-right-helping-iraqi-kurds-help-post-isis-iraq/ |sernav=Getting Peshmerga Reform Right: Helping the Iraqi Kurds to Help Themselves in Post-ISIS Iraq - Foreign Policy Research Institute |malper=www.fpri.org |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt;

Piştî mirina [[Mistefa Barzanî]] di sala 1979an de kurê wî [[Mesûd Barzanî]] cihê wî girt.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.krgspain.org/government/profiles/english-president/ |sernav=Gobierno Regional del Kurdistán {{!}} President |ziman=en-US |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt; Ji ber ku alozî di navbera [[Partiya Demokrat a Kurdistanê|PDK]] û [[Yekîtiya Nîştimanî ya Kurdistanê|YNKê]] de zêde bû, piraniya pêşmergeyan şer kirin ku herêmekê di bin kontrola partiya xwe de bihêlin û di heman demê de li hember êrişên artêşa [[Iraq]]ê jî bisekinin.

Di sala 2022an de ji bo yekkirina hêzên Pêşmerge niqaş hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.al-monitor.com/tr/contents/articles/originals/2019/12/iraq-protests-peshmerga-kurdistan.html |sernav=Peşmerge’nin birleşmesi siyasi uzlaşıya bağlı - Al-Monitor: Independent, trusted coverage of the Middle East |malper=www.al-monitor.com |ziman=tr |tarîxa-gihiştinê=2022-07-14 }}&lt;/ref&gt;

Yek ji operasyonên girîng ên hêzên Pêşmerge ev bû ku di sala 2015an Kerkûkê ji destê DAÎŞê rizgarkiriye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.bbc.com/turkce/haberler/2015/09/150930_kerkuk_pesmerge |sernav=Hêzên Pêşmerge li derdora Kerkûkê li dijî DAIŞê şer dikin |malper=BBC News Tirkî |tarîx=2015-09-30 |roja-gihiştinê=2025-07-18 |ziman=tr }}&lt;/ref&gt;

== Hêza çekdarî ==
[[Wêne:5I3A1894.jpg|thumb|Dîmenek ji hêzên Pêşmerge.]]
[[Wêne:Peshmerga Kurdish Army (15020884968).jpg|thumb|Şervanekî Pêşmerge ku di dema erka xwe de ye.]]

Pêşmerge bi piranî di navbera hêzên dilsoz ên [[Partiya Demokrat a Kurdistanê]] (PDK) û yên dilsoz ên [[Yekîtiya Niştimanî ya Kurdistanê]] (YNK) de dabeş dibe ku di heman demê de partiyên din ên biçûk ên kurdî yên wekê [[Partiya Sosyalîst a Demokrat a Kurdistanê]] jî yekîneyên wan ên piçûk ên Pêşmerge hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rudaw.net/notfound.html |sernav=Kaka Hama, head of Kurdish Socialist Party joins Mosul battle plan with force |malper=www.rudaw.net |roja-gihiştinê=2025-07-18 }}&lt;/ref&gt; Tevgera Îslamî ya Kurdistanê jî xwedî yekîneyên Pêşmerge bû ku di dema şerê Îran û Iraqê de bûye şaxek fermî ya Pêşmerge û di sala 2003an de bêçek maye. PDK û YNK derbarê pêkhateya hêzên xwe de ti agahî ji hikûmet an medyayê re eşkere nakin. Ji ber vê yekê hejmareke diyar a pêşmergeyan nayên zanîn. Di roja îro de ewlehiya [[Herêma Kurdistanê]] ji aliyê hêzên cuda yên pêşmergeyan ve tê kirin. Herêmeke zer a ji aliyê PDKê ve tê birêvebirin ku [[Dihok]] û [[Hewlêr (paytext)|Hewlêrê]] di nav xwe de digire û herêmeke kesk a ji aliyê pêşmergeyên YNKê ve tê birêvebirin ku [[Silêmanî (bajar)|Silêmanî]] û [[Helebce]] di nav xwe de digire.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://carnegieendowment.org/files/ACMR_WilgenburgFumerton_Kurdistan_English_final.pdf |sernav=Pêşmerge-Çavkanî }}&lt;/ref&gt; Her herêmek xwedî şaxekî pêşmerge ye û saziyên wê yên rêveberiyê hene ku bi şaxên din re hevahengiyê nakin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Ji ber dabeşbûna hêzên Pêşmerge, navendeke fermandariya navendî tine ye ku berpirsiyarê tevahiya hêzê be û ji ber vê yekîneyên pêşmerge li gorî dilsoziya partiyên siyasî hiyerarşiyên leşkerî dişopînin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://lebanonwire.com/1409MLN/14091314STR.asp |sernav=Lebanonwire.com {{!}} Kurdish Peshmerga Forces Have Room to Grow |malper=lebanonwire.com |roja-gihiştinê=2025-07-18 |roja-arşîvê=2015-01-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20150113050615/http://lebanonwire.com/1409MLN/14091314STR.asp |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Ji sala 1992an vir ve gelek hewldanên yekkirin û bêpolîtîkkirina pêşmergeyan hatine kirin. Lê heta niha hemî demên diyarkirî hatine derbaskirin, reform hatine paşxistin û piraniya pêşmergeyan heta roja îro di bin bandora KDP û YNKê de ne ku ew jî hêzên xwe yên cuda yên pêşmerge diparêzin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt; Piştî bûyerên Şerê Navxweyî yê Iraqê ku di sala 2014an de derketibû, [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê]] û çend welatên ewropî zext li ser PDK û YNKê kirin ku lîwayên hevbeş ên pêşmergeyan wek şertek ji bo alîkarî û fînansekirinê ava bikin. YNK û KDP 12 heta 14 lîwa di bin fermandariya Hêzên Parastina Herêmî de kirin yek ku piştre jî ev lîwa di bin fermandariya [[Wezareta Karûbarên Pêşmerge]] de hatine birêvebirin. Lêbelê efser berdewam dikin ku rapor bidin serokên partiyên xwe û fermanên wan bigirin, yên ku di heman demê de bicihkirina hêzên dilsoz ên wan kontrol dikin û fermandarên eniya pêşîn û sektoran tayîn dikin.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;
{| class=&quot;wikitable sortable&quot;
!Hêz
!Mezinahiya texmînkirî
!Fermandar
!Girêdayîbûna bi partiyê re
|-
|Lîwayên Parêzvanên Herêmî 
|40,000–43,000
|Wezareta Karûbarên Pêşmergeyan
|Bêalî ye
|-
|Hizqiya Resûl 
|2,000–3,000
|Kosret Resûl Elî
|YNK
|-
|Hêza dijî terorê 
|5,000 
|Lahur Şêx Cengî
|YNK
|-
|Lîwayên Pêşmerge yên Serokatiyê 
|ne diyare
|Qehreman Îbrahîm Ehmed
|YNK
|-
|70 Yekîne 
|60,000
|Şêx Cafer Şêx Mistefa
|YNK. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe 
|-
|Hêzên Awarte 
|3,000 
|ne diyare
|YNK
|-
|Hêza Asayîşê (YNK)
|ne diyare
|ne diyare
|YNK
|-
|Parêzvanên Serokatiyê (Kûrdistana Iraqê) 
|ne diyare
|Nechirvan Barzani
|KDP
|-
|80 Yekîne 
|70,000–90,000
|Necat Elî Salih
|KDP. Tê texmînkirin ku tevlî MPA dibe 
|-
|Zerevani
|51,000–120,000 çalak/250,000 yêdek 
|Mesûd Barzanî
|KDP
|-
| Êzîdxan Protection Force
|7,000 – 8,000 
|Heyder Şeşo
|Partiya Demokratîk a Êzîdiyan, Tevlî Wezareta Pêşmergeyan bûye 
|-
|Hêzên Pasvanên Deşta Nînewaan &quot;Pêşmergeyên Xiristiyan&quot; 
|1,500
|ne diyare
|Encûmena Gelêrî ya Keldanî Suryanî Asûrî
|-
|Hêza Asayîşê ya PDKê
|ne diyare
|Barzan Qassab
|KDP
|}

==== Payeyên leşkerî ====
{| class=&quot;wikitable&quot;
!Îngilîzî
!Kurdî
|-
|General
|[[Payedar]]
|-
|Lieutenant General
|[[Salar]]
|-
|Major General
|[[Serdar]]
|-
|Brigadier
|[[Sertîp]]
|-
|Colonel
|[[Serheng]]
|-
|Lieutenant Colonel
|[[Pêşkar]]
|-
|Major
|[[Pêşrew]]
|-
|Captain
|[[Pêşeng]]
|-
|First Lieutenant
|[[Cîdarê yekem]]
|-
|Second Lieutenant
|[[Cîdar]]
|-
| colspan=&quot;2&quot; |Çavkanî&lt;ref&gt;http://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/&lt;/ref&gt;
|}
== Çek ==
=== Çekên sivik ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Tîp
! Kalîber
! Çavk.
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Çekên sivik
|-
| [[Walther P38#P1|P1]]
| [[Almanyaya Rojava]]
| Demaçeya nîvotomatîk
| [[9×19mm Parabellum]]
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Tifing û karabîn
|-
| [[AK-47]]
| {{USSR}}
| Tifinga êrîşê
| [[7.62×39mm]]
| &lt;ref name=&quot;Bender&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Bender |pêşnav1=Jeremy |sernav=As The Kurds Mobilize In Iraq, Here's A Look At What They Have In Their Arsenal |url=https://www.businessinsider.com/peshmerga-military-equipment-2014-6?op=1&amp;IR=T |malper=Business Insider |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |tarîx=30 hezîran 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[AKM]]
| {{USSR}}
| Tifinga êrîşê
| 7.62×39mm
| {{sfn|McNab|2023|page=61}}
|-
| [[M16 rifle|M16]]
| {{DYA}}
| Tifinga êrîşê
| [[5.56×45mm NATO]]
| &lt;ref name=&quot;Mehta&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Mehta |pêşnav1=Aaron |sernav=State OKs Humvees, howitzers for Iraqi peshmerga in ISIS fight |url=https://www.defensenews.com/land/2017/04/19/state-oks-humvees-howitzers-for-iraqi-peshmerga-in-isis-fight/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Defense News |tarîx=19 nîsan 2017 |ziman=en }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[M4 carbine|M4]]
| {{DYA}}
| Karbîn
| 5.56×45mm NATO
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Stewart |pêşnav1=Phil |paşnav2=Spetalnick |pêşnav2=Matt |sernav=U.S. quietly starts channeling arms from $1.6 billion fund to Iraq |url=https://www.reuters.com/article/world/u-s-quietly-starts-channeling-arms-from-1-6-billion-fund-to-iraq-idUSKBN0OL1W0/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Reuters |tarîx=5 hezîran 2015 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Heckler &amp; Koch G36]]
| {{DEU}}
| Tifinga êrîşê
| 5.56×45mm NATO
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
| [[Heckler &amp; Koch G3]]
| [[Almanyaya Rojava]]
| Tifinga şer
| [[7.62×51mm NATO]]
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
| [[SVD (rifle)|SVD]]
| {{USSR}}
| Tifinga nîşangir a diyarkirî
| [[7.62×54mmR]]
| {{sfn|McNab|2023|page=61}}
|-
| [[Zijiang M99]]
| {{CHN}}
| Tifinga dijî-materyal
| [[12.7 × 108 mm|12.7×108mm]]
| &lt;ref name=&quot;Smallwood&quot; /&gt;
|-
! colspan=&quot; 5&quot;| Çekên makîneyê
|-
| [[PK machine gun#PKM|PKM]]
| {{USSR}}
| Çekê makîneyê yê armanca giştî
| 7.62×54mmR
| &lt;ref&gt;{{Jêder-magazîn |paşnav1=Ackerman |pêşnav1=Elliot |sernav=Eight Men, and One Gun, on the Iraqi Front |url=https://www.newyorker.com/news/news-desk/eight-men-one-gun-front |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |magazîn=The New Yorker |tarîx=17 çiriya paşîn 2014 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[M240 machine gun#M240B|M240B]]
| {{DYA}}
| Çekê makîneyê yê armanca giştî
| 7.62×51mm NATO
| &lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
| [[MG 3 machine gun|Rheinmetall MG3]]
| [[Almanyaya Rojava]]
| Çekê makîneyê yê armanca giştî
| 7.62×51mm NATO
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}
|-
| [[DShK]]
| {{USSR}}
| Çekê giran
| 12.7×108mm
| &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav1=Bosch |pêşnav1=Marius |sernav=The Kurdish gun fixer taking aim at Islamic State |url=https://www.reuters.com/article/world/the-kurdish-gun-fixer-taking-aim-at-islamic-state-idUSKBN1321L7/ |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |xebat=Reuters |tarîx=7 çiriya paşîn 2016 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[M2 Browning]]
| {{DYA}}
| Çekê giran
| [[.50 BMG]]
| {{sfn|Holtom|Rigual|2015|page=110}}&lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Bombeavêj
|-
| [[Neopup PAW-20]]
| {{ZAF}}
| Bombeavêj
| 20×42mm
| &lt;ref name=&quot;ZAF&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://defenceindustry.co.za/category/peshmerga/ |sernav=The South African Defence Industry Database |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190306043437/http://defenceindustry.co.za/category/peshmerga/ |roja-arşîvê=6 adar 2019 }}&lt;/ref&gt;
|-
| [[Denel Y3 AGL]]
| {{ZAF}}
| Avêtina bombeyên destan a otomatîk
| [[List of 40 mm grenades|40×53mm]]
| &lt;ref name=&quot;ZAF&quot;/&gt;
|-
| [[QLZ-87 grenade launcher|QLZ-87]]
| {{CHN}}
| Avêtina bombeyên destan a otomatîk
| 35×32mmSR
| &lt;ref name=&quot;Smallwood&quot;&gt;{{Jêder-malper |paşnav1=Smallwood |pêşnav1=Michael |sernav=Kurdish Forces with Chinese QLZ87 Automatic Grenade Launcher &amp; M99 Anti-materiel Rifle |url=https://sadefensejournal.com/kurdish-forces-with-chinese-qlz87-automatic-grenade-launcher-m99-anti-materiel-rifle/ |malper=Small Arms Defense Journal |roja-gihiştinê=20 tebax 2024 |tarîx=9 tebax 2023 }}&lt;/ref&gt;
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Çekên dijtank
|-
| [[RPG-7]]
| {{USSR}}
| Bombeya roketî
| 40&amp;nbsp;mm
| &lt;ref name=&quot;Bender&quot; /&gt;
|-
| [[SPG-9]]
| {{USSR}}
| Tifinga bê paşvekişandin
| 73&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Carl Gustaf 8.4 cm recoilless rifle|Carl Gustaf]]
| {{SWE}}
| Tifinga bê paşvekişandin
| 84&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[M40 recoilless rifle|M40]]
| {{DYA}}
| Tifinga bê paşvekişandin
| 105&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[HJ-8]]
| {{CHN}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 120&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[9M14 Malyutka]]
| {{USSR}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 125&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[9M113 Konkurs]]
| {{USSR}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 135&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[9M133 Kornet]]
| {{RUS}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 152&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[MILAN]]
| {{FRA}}&lt;br&gt; [[Almanyaya Rojava]]
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 115&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[BGM-71 TOW]]
| {{DYA}}
| Mûşeka rêberkirî ya dijî tankan
| 152&amp;nbsp;mm
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
|}
=== Wesayîtên şer ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Cure
! Hêjmar
! Çavk.
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Tankên şer ên sereke
|-
| [[T-54/T-55]]
| {{USSR}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[T-62]]
| {{USSR}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Type 69]]
| {{CHN}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Wesayîtên keşvê
|-
| [[EE-9 Cascavel]]
| {{BRA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Veguhestina personelên zirxî
|-
| [[MT-LB]]
| {{USSR}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[EE-11 Urutu]]
| {{BRA}}
|
| 2+{{sfn|IISS|2017|page=563}}
|
|-
| [[Type 63 (armoured personnel carrier)|Type 63]]
| {{CHN}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | MRAP
|-
| [[Cougar (MRAP)|Cougar]]
| {{DYA}}
| 6×6
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[IAG Guardian]]
| {{UAE}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[STREIT Group Spartan]]
| {{UAE}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[BAE Caiman]]
| {{DYA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[MaxxPro ya Navneteweyî]]
| {{DYA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Reva APC|Reva]]
| {{ZAF}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Wer'wolf MKII]]
| [[Namîbya]]
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Wesayîtên karûbarê
|-
| [[Humvee]]
| {{DYA}}
| M1151
|
| &lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
| [[ATF Dingo]]
| {{DEU}}
| Dingo 1
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[M1117 armored security vehicle|M1117]]
| {{DYA}}
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[Otokar Akrep]]
| [[Tirkiye]]
|
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Wesayîta zirxî ya rizgarkirinê
|-
| [[Type 84|Type 653 ARV]]
| {{CHN}}
|
| 1+{{sfn|IISS|2017|page=563}}
|
|-
|}

=== Çekên giran (Guleavêj) ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Cure
! Kalîber
! Hêjmar
! Çavk.
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Guleavêj a bi motor
|-
| [[2S1 Gvodzika]]
| {{USSR}}
| Self-propelled howitzer
| 122&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; |Gule avêja bê motor
|-
| [[M119 howitzer|M119]]
| {{DYA}}
| Howitzer
| 105&amp;nbsp;mm
|
| 36 M119A2 di sala 2017an de ji aliyê Dewletên Yekbûyî ve hatine peyda kirin.&lt;ref name=&quot;Mehta&quot; /&gt;
|-
| [[122 mm howitzer 2A18 (D-30)|D-30]]
| {{USSR}}
| Howitzer
| 122&amp;nbsp;mm
| 6+{{sfn|IISS|2017|page=563}}
|
|-
| [[130 mm towed field gun M1954 (M-46)|M-46]]
| {{USSR}}
| Guleavêj a çolê
| 130&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[130 mm towed field gun M1954 (M-46)#China|Type 59]]
| {{CHN}}
| Guleavêj a çolê
| 130&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
| [[152 mm gun-howitzer D-20|D-20]]
| {{USSR}}
| Guleavêj a çolê
| 152&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=563}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Roketavêjên pirranî
|-
| [[Type 63 multiple rocket launcher|Type 63]]
| {{CHN}}
| Towed MRL
| 107&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[BM-21 Grad]]
| {{USSR}}
| Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL
| 122&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[BM-21 Grad#Iran|HM20]]
| {{IRN}}
| Roketavêja xwebixwe birêvebir MRL
| 122&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
! colspan=&quot;6&quot; | Hewan
|-
| [[M224 mortar|M224]]
| {{DYA}}
| Light mortar
| 60&amp;nbsp;mm
|
| &lt;ref name=&quot;Bender&quot; /&gt;
|-
| [[M252 mortar|M252]]
| {{GBR}}&lt;br&gt;{{DYA}}
| Medium mortar
| 81&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[Soltam K6|M120]]
| {{ISR}}&lt;br&gt;{{DYA}}
| Guleya giran a hewanê
| 120&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
|}

=== Parastina hewayî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Nav
! Welat
! Kalîber
! Cure 
! Nîşe
|-
! colspan=&quot;5&quot; |Çekên dijbalafir
|-
| [[ZPU]]
| {{USSR}}
| [[14.5 × 114 mm|14.5×114mm]]
| ZPU-1&lt;br /&gt;ZPU-2&lt;br /&gt;ZPU-4
| Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin.
{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[20 mm Tarasque|53T2 Tarasque]]
| {{FRA}}
| 20&amp;nbsp;mm
|
| Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin.
{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
| [[AZP S-60]]
| {{USSR}}
| 57&amp;nbsp;mm
|
| Hinek ji van li ser mijarên teknîkî disekinin.
{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
! colspan=&quot;5&quot; | Çekên li dijbalafir ên ku xwebixwe bikartînin.
|-
| [[ZSU-57-2]]
| {{USSR}}
| 57&amp;nbsp;mm
|
| {{sfn|IISS|2017|page=564}}
|-
|}
=== Wesayîtên hewayî ===
{| class=&quot;wikitable&quot;
! Wesayît
! Welat
! Cure
! Hêjmar
! Nîşe
|-
! colspan=&quot;5&quot;| Helîkopter
|-
| [[Airbus H135]]
| {{FRA}}
| Veguhastin
| 3+{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|
|-
| MD Helicopters MD-530F
| {{DYA}}
| Veguhastin
| 2+{{sfn|IISS|2017|page=564}}
|
|-
|}

== Pêşangeha wêneyan ==
&lt;gallery mode=&quot;packed-hover&quot;&gt;
Wêne:Peshmerga on a T-55-Tank outside Kirkuk in Iraq..jpg|Pêşmerge li Kerkûkê
Wêne:Zerevani QRF Peschmerga - Training (15761692209).jpg|Zêrevanî
Wêne:Peshmerga soldier.jpg|thumbnail|Pêşmerge
Wêne:Peshmerga parade.jpg|Dîmenek ji kombuna yekîneyeke pêşmerge
Wêne:Kirkuk ISIS Kampflinie - Panzer (15762014747).jpg|Dîmenên hêzên pêşmerge di dema şerê rizgariya Kerkûkê 2015
&lt;/gallery&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
* [http://www.rojevakurd.com/iro/8031-Branna-saliya-tomarkirina-destana-Xwakurk.html Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110730054257/http://www.rojevakurd.com/iro/8031-Branna-saliya-tomarkirina-destana-Xwakurk.html |date=2011-07-30 }}
* [http://www.youtube.com/watch?v=0dSXoz9pegg&amp;feature=related Strana Şivan Perwer ya bi navê Pêşmerge]
* [http://www.youtube.com/watch?v=O3ej2hqnDJs&amp;feature=related Strana Ciwan Haco ya bi navê Pêşmerge]
* [http://wikisource.org/wiki/B%C3%AEran%C3%AEna_23_saliya_tomarkirina_destana_Xwakurk Hevpeyvîneke Sefer Yusif Mîrxan, ''Bîranîna 23 saliya tomarkirina destana Xwakurk'']
* [http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=213&amp;l=ku Pêşmerge] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151027192843/http://bnk.institutkurde.org/catalogue/detail.php?pirtuk=213&amp;l=ku |date=2015-10-27 }} li ser [[Pirtûkxaneya dîjîtal a kurdî]]
* [http://kurdistanskyscrapers.com/topic/9346414/1/ Wêne]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Artêş li gorî welatan]]
[[Kategorî:Avabûnên 1920î li Iraqê]]
[[Kategorî:Dîroka leşkerî ya Herêma Kurdistanê]]
[[Kategorî:Pêşmerge| ]]
[[Kategorî:Rêxistina leşkerî]]</text>
      <sha1>dfp8r7x2ve3xnpiy82cfgj9domwk4ab</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Serhildana Rojavaya Kurdistanê</title>
    <ns>0</ns>
    <id>54928</id>
    <revision>
      <id>2006647</id>
      <parentid>1940110</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T20:40:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006647</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24218" sha1="5l75j9k35je4w2s0q5ffvqivipd0npr" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=adar 2024}}
{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}
{{Nexşeya cihan+ |Sûrî
|float=right 
|width=450
|caption=Bajar û cihên ku ketine dest kurdan.
|places=
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=36.511637 |long=36.867886 |label=&lt;small&gt;[[Efrîn]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=36.891428 |long=38.353271 |label=&lt;small&gt;[[Kobanê]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=36.849406 |long=40.066795 |label=&lt;small&gt;[[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serêkaniyê]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=37.07277780 |long=40.65194440 |label=&lt;small&gt;[[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=37.102563 |long=40.930252 |label=&lt;small&gt;[[Amûde]]&lt;/small&gt;|position=top}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.175911|long= 42.139263|label=&lt;small&gt;[[Dêrika Hemko|Dêrik]]&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=37.016389 |long=41.954444 |label= &lt;small&gt;[[Girkê Legê]]&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.028047 |long= 41.546173|label= &lt;small&gt;[[Tirbespî]]&lt;/small&gt;|position=top}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.39448|long= 36.688457|label= &lt;small&gt;[[Cindirêsê]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.235135|long= 37.147865|label= &lt;small&gt;Şêx Meqsûd&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.230774 |long=37.13911 |label= &lt;small&gt;Eşrefiye&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.056342 |long= 41.782612 |label= &lt;small&gt;[[Elî Koz]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.056342 |long= 41.782612 |label= &lt;small&gt;[[Elî Koz]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.655278 |long= 40.370833 |label= &lt;small&gt; [[Girê Xurma]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.8108 |long= 42.0633 |label= &lt;small&gt;[[Til Koçer]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
}}

'''Serhildana Rojavaya Kurdistanê''' ew serhildan e ku di 2012'an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] dest pê kir. Destpêka wê bi bidestxistina rêveberîya bajarê kurd ê [[Kobanê]] re di 19 temmuzê de ya. Konseya bilind, bi levgihiştina hêz û partiyên kurd re li [[Hewlêr]]ê hat temenê wê bi &quot;peymane Hewlêrê&quot; re hat avêtin û ava kirin. Piştre bi navê &quot;Lijneya bilind a kurd&quot; bidest karê xwe kir. Hêzên Parastina Gel [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] jî, weke hêza parastina rojavaya Kurdistanê ya artêşî demezrandina xwe danezand.

Kurdên rojavaya Kurdistanê, bi rêyên demokratikî li hemû herêmên xwe dest danîn li ser rêveberîyên herêmî. Heta ku ji wan hat nehiştin ku xwîn ji wan û ji yên li hemberê wan birijie. Lê hin komên ku piştgiriya xwe ji dewleta Tirkiyê hildidan, çûne li ser kurdan de girtin û bi dehan ji wan li [[Heleb]]ê û li hin deverên din qatilkirin. Kurdan ji rewşa aloz ya ku li Sûriyê pêk dihat sûd wergirtin û pey re pê de pê de cih û warên xwe ji dest rejîma Sûriyê derxistin û hemû sazî û rêxistinên dewletê xistin bin konrtola xwe.

Û ya dîtir jî, dema ku kurdan rêveberiya bajaran bi dest xist, dest bi avakirina pergala xwe ya perwerdehiyê kirin. Bi dehan dibistanên heyî yên ji rejîmê mabûn, ji bo perwerdehiya zimanê xwe xebitandin. Bi vî awayî saziyên civakî ên wek meclîsên gel û malên gel ava kirin. Bi vê rengî êdî pergala xwe ya civakî û parastin û perwerdekirinê xurt kirin.

== Sedemên bingehîn ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Rojavaya Kurdistanê}}
Li tevahiya Sûriyê qasî 2 mîlyon kurd dijîn û evya sedî 10% a gelhê Sûriyê dike. Ji ber ku Kurdistanê piştî 1'mîn şerê cîhanê kirin çar perçe, pirraniya kurdên Sûriyê li bakurê dewleta Sûriyê dijîn. Di bin axa kurdan de çavkaniyên petrolê yên herî mezin ên dewletê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=CIA – The World Factbook |weşanger=[[CIA]] |tarîxa-gihiştinê=16 sibat 2012 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serhildana Qamişlo ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Qamişlo}}
Ji sala 2004'an û pê de li Qamişlo, bajarê herî mezin ê kurdên rojava, gelek serhildan pêk hatin. Di sala 2004'an de li Qamişloyê serhildanên ewil ên li dijî [[rejîma Esed]] destpê kirin. Di çarçoveya maçeke futbolê de alaya kurdan hate hildan û komên ereb û polîsan êrîşî komên kurd kirin. Bi vê yekê stadyûm wergeriya meydana şerê. Di encama ew êrîşên hov de qasî 100 kes - ku pirraniya wan kurd bûn - jiyana xwe ji dest dan. Ji wir û pê de şerên di nava kurdan û polîsên ereb berdewam kirin. &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brandon |pêşnav=James |sernav=The PKK and Syria's Kurds |url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=1014&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=182&amp;no_cache=1 |kovar=Terrorism Monitor |weşanger=The [[Jamestown Foundation]] |cih=Washington, DC |cild=5 |hejmar=3 |tarîx=21 sibat 2007 |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mideastweb.org/log/archives/00000231.htm |sernav=Kurdish agony – the forgotten massacre of Qamishlo |paşnav=Isseroff |pêşnav=Ami |xebat=MideastWeb |tarîx=24 adar 2004 |tarîxa-gihiştinê=16 sibat 2012 |archive-date=2016-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305065717/http://www.mideastweb.org/log/archives/00000231.htm |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;

=== Zext û zordariyên rejîmê li dijî kurdan ===
Ji roja ku [[rejîma Be's]] bû desthilatdarê Sûriyê, mafên kurdan hatin binpêkirin û dewletê zext û zordariyên giran li gelê kurd kir. Lewra antîpatiya kurdan li dijî rejîmê ji demeke dirêj ve hebû û hê jî heye. Rejîma Sûriyê hebûna gelê kurd înkar dike û bi sedhezaran kurd - tenê ji ber kurdbûna wan - bê nasname hatin hîştin û ti mafê wan ê hemwelatiyê tine bû. Heta, kurdên ku xwediyê axa xwe bûn di resmiyetê de wek ''biyanî'' dihatin dîtin. Hebûna kurdan bi tevî çand û zimanê wan him tine hat hesibandin, him jî hat qedexekirin. Rejîmê hewl da ku dawiyek li vê zext û zordariya xwe ya li dijî kurdan bîne û got wê mafê hemwelatiyê bide kurdan, lê ji 150.000 (sedî û pencî hezar) kurdên ''biyanî'' tenê 6.000 (şeş hezar) bûn xwediyê hemwelatiyê, û yên din hê jî di bin zext û zordariya rejîmê de bûn. Û qedexeya li ser çand û zimanê kurdî hê jî berdewam dikir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minority Kurds struggle for recognition in Syrian revolt |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Mar-31/168622-minority-kurds-struggle-for-recognition-in-syrian-revolt.ashx#axzz21XpGFIlr |tarîxa-gihiştinê=27 tîrmeh 2012 |rojname=The Daily Star Lebanon |tarîx=31 adar 2012 |tarîxa-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121001234705/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Mar-31/168622-minority-kurds-struggle-for-recognition-in-syrian-revolt.ashx#axzz21XpGFIlr |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Kurd û şoreşa Sûriyê ==
Di destpêka şoreşa Sûriyê de kurd (wek mînak di xwepêşandanan de) pirr nedihatin xuya. Du sedemên bingeh hebûn: Ji aliyekê ve Tirkiyê ji serî ve alîkariya opozîsyonê dikir. Ji aliyeke din ve, temsîliyeta gelê kurd di nava Konseya netweyî ya Sûriyê de tine bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiss |pêşnav=Michael |url=http://www.npr.org/2011/11/16/142387417/new-republic-will-kurds-determine-syrias-fate |sernav=New Republic: Will Kurds Determine Syria's Fate? |xebat=NPR |tarîx=16 çiriya paşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2012 }}&lt;/ref&gt; Di vê mijarê de serokê partiya Yekîtî wiha digot: &quot;Rejîm hewl dide kurdan notrî bike. Rast e, rejîm qasî ku êrîşî herêmên ereban dike naçe ser herêmên kurdan. Lê li vir jî aktîvîst têne girtn&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pulitzercenter.org/reporting/syria-kurdish-groups-armed-forces-assad-controversy |sernav=In Syria, Kurds Split Over Support for Assad Regime |paşnav=Erlich |pêşnav=Reese |weşanger=[[Pulitzer Center on Crisis Reporting]] |tarîx=27 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=16 sibat 2012 |tarîxa-arşîvê=10 kanûna paşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120110180503/http://pulitzercenter.org/reporting/syria-kurdish-groups-armed-forces-assad-controversy |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî [[Ariel Zirulnick]], endamê [[Christian Science Monitor]], kurd (û xiristiyanên Sûriyê) di destpeka şoreşê de ji ber sedemekê nexwestin werin xuya: Ew nedixwestin bibin encama êrîşên rejîma [[be's]] - ya ku li [[Îraq]]ê bi bombeyên kîmyewî êrîşî kurdan kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/1005/Who-backs-Syria-s-Assad-Top-4-sources-of-support/Christian-and-Kurdish-minorities |sernav=Who backs Syria's Assad? Top 4 sources of support |xebat=[[The Christian Science Monitor]] |paşnav=Zirulnick |pêşnav=Ariel |tarîxa-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Bidestxistinên li Rojavaya Kurdistanê ==

=== Avakirina rêveberî û desthilatdariya kurd ===
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:PYD checkpoint Afrin Syria.png|thumb|250px|Zalgeha [[PYD]]'ê li [[Efrîn]]ê.]]
[[Wêne:Flag of Rojava.svg|thumb|250px|Alaya Tevgera Civaka Demokratîk a Rojavaya Kurdistanê (TEV-DEM)]]
Kurdan piştî ku destdanîn li ser rêveberiyên bajarên xwe êdî dest bi avakirina rêveberiya xwe kirin. Li [[Kobanê]], [[Efrîn]], Dirbesipiyê û hwd, li hemû navçe û bajarokên kurdan, kurdan piştî ku li herêmê alozî çêbû, dest danîn li ser rêveberiyên li van bajaran. Li herêmê, bi teybetî, saziyên dewletî ên rejimê bidest xistin û ew saziyên rejîmê xistin di bin kontrola xwe. Dibistanên ku heta wê demê, kurd tê de dihatin bişavtin, piştî ku kete destê gel, perwerdehî jî bi zimanê kurdî hat destpêkirin.

=== Avakirina pergala perwerdehiyê ===

Piştî başûrê Kurdistanê, ev herêm bû duyemîn herêma kurdan ku kurdan lê dest bi perwerdehiya bi zimanê xwe kirin. Hemû dibistanên rejimê ên li herêmê hatin bidest xistin û zimanê perwerdehiyê li dibistanên herêmê bû kurdî ku bi dehan salan li seranserê Sûriyê hatibû qedexekirin.

Piştre jî, demek dirêj tevê têv neçû, kurdan bidest kurs û azmûnên mamostetiyê kirin û bi sedan mamosteyên ku wê zaroyên kurdan perwerde bikin, ji nav maweyek perwerdehiyê re derbas bûn. Van mamosteyan jî bidest perwerde kirina zaroyên kurd kirin. Bi wê re jî li herêmê saziyên bingehîn yên perwerdeyê û hin saziyên dî yên têkildarî perwerdehiya gel in jî hatin damezirandin.

Pergala civatî hat avakirin. Kurdan li her herêmê, &quot;Meclisên Gel&quot; ava kirin. Li herêmê, ji çi qas komên civakî hebûn, nûnerên wan li ser navê koma xwe yên civakî, li meclîsan de cihê xwe girtin. Bi vê yekê ve, rêxistina li ser saziyan berdewam kir. Lê di wê navberê de jî, komên ku ji alikariya dewleta Tirkiyê hatibûn biçekkirin û lewma jî hin bûyaran rûdan. Ji bo ku temenê statûbûna kurdan û rêveberî û bi rêxistinbûna wan ji holê were rakirin, Tirkiye ket nava hewldanan.

[[Wêne:PYD funeral Afrin Syria.png|thumb|250px|Rûniştvanên Efrîne xatir ji şehîdekê xwe dixwazin.]]

=== Avakirina pergale parastinê ===
{{Gotara bingehîn|YPG}}

Piştî ku kurdan li herêmên xwe dest danîn ser rêveberiyên herêmên xwe, piştre bidest avakirina hêzeke parastinê ya li herêmê kirin bi armanca parastinê kirin. Bi vê yekê û armancê YPG û ankû &quot;yeknîneyên parastina gel&quot; hat avakirin ji bo armanca parastina herêmê. YPG´ê, piştî ku xwe denezand got ku &quot;em ne girêdayî tu partiyê ne. Em hêza parastina herêma Kurdistanê ne.&quot; Piştre, li Kobanê, Efrîn û Dirbesipîyê di serî de, li hemû navên herêmî ên kurdan tabûr û toxayên leşkerî bo parastinê hatin avakirin.

Ji hebûna leşkerî ya YPG, di serî de, Tirkiyê pirr bi ne rehet bû. Bi vê yekê, her timî, bidest hewldanên dijî wê kir. Her timî dixwest ku li herêmên kurdan, li dijî vê bertekekê bide nîşandin. Bi vê armancê, çend partiyên ku ji xwe re digotin &quot;em partiyên kurd in&quot; ên bi navê &quot;partiya Azad&quot; û hwd, xwest ku bidestê wan wê hêza kurdan reş bike. Ev partiyên ku digotin partiyên kurd in, girêdayî Tirkiyê û mûhabarata wê kar dikirin li herêmê di nava kurdan de.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Her wusa komên weke çeteyan ku ji xwe re digotin &quot;tebûra salahdin&quot; jî weke wê, bi muhabarata Tirkiye re kar dikirin. Li dijî kurdan ev di nava hewldanê de bûn û bidestê van hêzên li Helebê li herêmên kurdan ên weke [[Eşrefiyê]] û [[Şêx Maqsûd]] jî, bi destê bi dehan kurd hatina qatilkirin. Bi van koman re komên weke [[çete]] ên ku ji nava tirkmenan hatibûn bi rêxistinên kirin komên weke çete û bi çek ku di bin serkêşiya &quot;[[Omar Dedixî]]&quot; &lt;ref&gt;''[http://ku.firatnews.tv/index.php?rupel=nuce&amp;nuceID=38162 Koma çekdarî ku bi aslê xwe tirkmen Tirkiye da hêrîşkirin li ser gundê kurd ê [[Qestelê]] ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; ku bi ferman Tirkiyê herîşî herêmên kurdan ên weke [[Qastel]]ê dikirin jê derdiketin li holê. Her wisa, bi destê dewleta Tirkiye, hin komên çekdar ên ku hinek ji wan kurd bûn di bi navê &quot;Tabûra Salahadin&quot; de jî li dijî kurdan û statûyan bi rêxistin kir. Bidestê vê hêzê jî, komkujiyên li taxên [[Eşrefiyê]] û [[Şêx Maqsûd]] pêk anîn. Di van komkujiyên ku li van herêman bidestê vê hêzê hatine kirin, bi dehan mirovên kurd hatine qatilkirin. Hem Çeteya &quot;[[Omar Dedixî]]&quot; û &quot;Tabûra Saladin&quot; jî girêdayî [[Hêzên Çekdar ên Tirk|artêşa Tirkiye]] û fermandarîya wê ne û li dijî kurdan û statûya wan û yekîtiya wan şer dikin. [[Selahedinê Eyûbî]], serokekî kurd e. Navê wî di navê &quot;Tabûra Saladin&quot; de hat bikarhanîn, bo ku kurd pê bawer bikin û di nav de cih bigirin. Bi taybetî jî, mirovên oldarên kurd ên misilman, di armanca avakirina komên bi vî rengî de bûn.

=== Xebatên rêveberiya demî ya Rojava ===

DI 10'ê cotmeha 2013'an de bi beşdariya pêkhateyên kurd, ereb, çeçen û xiristiyan civînek ji bo rêveberiya demî ya Rojavaya Kurdistanê hate lidarxistin. Wek encam meclîsek ji bo xebatên rêveberiya demî ya Rojava hate avakirin.

Ev nîqaş û nirxandinên li ser projeya rêveberiya herêmî ji aliyê PYD’ê ve hatibû pêşkêş kirin. Meclîs ji 82 endamên ji nûnerên kurd, ereb, çeçen û xiristiyanan pêk tê.

Li gorî vê, li ser projeya PYD’ê ku herêmên Rojava wekî 3 herêmên kanton (xweser) diyar dike nîqaş meşandin. Ji neha bişunde ev meclîs wê amadekariyên avakirina rêveberiya herêmî bike. Li gorî projeyê, herêmên Rojava dê wekî herêmên kanton ên Efrîn, Kobanê û Cizîrê bên destnîşankirin: Her herêmeke kanton wê meclîsa xwe ava bike û di meclîsa giştî de bê temsîlkirin.

Meclîs wê xebatên îlankirina rêveberiya demî û amadekariyên hilbijartinan bike û bi pirsgirêkên parastin, siyasî û aborî re mijûl bibin.

== Bertekên Tirkiyê li dijî pêşketina [[statûya kurdan]] ==
[[Wêne:Rojava february 2014.png|thumb|250px|Rojavaya Kurdistanê, 2014]]
[[Wêne:Rojava june 2015.png|thumb|250px|Rojavaya Kurdistanê, 2015]]
[[Wêne:Northern Syria - Rojava october 2016.png|thumb|250px|Rojavaya Kurdistanê, 2016]]
Piştî ku kurdan desthilatdarî li herêmên xwe kirina destê xwe de û bi dest avakirina reveberîya kirin, serokwezirê Tirkiyê [[Tayyip Erdoğan]] bixwe derket ber çapameniyê û got ku &quot;em li ber wê bêdeng nasekinin. Em destûrê nadin ji pêkhatinekî, em jêre nabêjin eywellah&quot;.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bi wê yekê, li ser van gotinên wî, hemû saziyên kurd hem yên bakûrê Kurdistanê û hem jî ên beşên din ên Kurdistanê bertekên xwe li dijî gotinên wî dan nîşandin.

Piştî wan gotinên Erdoğan, Tirkiyê artêşa xwe herikand li ser sînorê xwe yê bi Sûriyê re. Li ser sînor da rawestandin. Li ser wê herikandina artişê ya li ber sînor, bû mijare nîqaşan di qada navneteweyî de. Pişt re, berdevkê înformasyonê ê amerîkî [[Victoria Nolan]] bixwe jî derket pêşiya çapameniyê û got ku &quot;heya me ji tiştekî wilo nîn e.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Piştre rayedarên din ên amerîkî gotin ku &quot;em rast nabînin ku rewşa sûrî zêde bileşkerî bikin.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bi van gotinên rayedarê amerikî, hat şîrovekirin ku Amerîka destûrê nade desttêwerdanê û naxwaze Tirkiye bikeve nav şerê navxweyî yê Sûriyê. Lê Tirkiyê li ser komên çekdar re li herêmê jî, her timî di nava tevgeriyê de ma û xwest ku rewşê nearam bike.

== Hewldanên herikandina şer li Rojavaya Kurdistanê ==
{{Gotara bingehîn|Xwepêşandinên roja îniyê}}
{{Gotara bingehîn|Dîroka êrîşên li serhildana rojavayê Kurdistanê}}
Piştî ku kurd li rojavaya Kurdistanê bi rêveberî û sîyesî serdest bûn, Tirkiyê di serî de welatê herî zêde ku ji wê nexwezşîya xwe hanî ser ziman bû. Ji ber vê yekê, hewldanên, herikandina li ser û pevçûnan li wê herêmê da destpêkirin li ser hin komên ku wê bi rêxistin kirin. Bi wê pevçûnên ku bibin, wê dixwest ku pêşî li avakirina temenê statûya kurdan were girtin. Piştî ku ev hewldan bi ser neketin, piştre Tirkiyê bi destê van komênan li herêmên weke [[Qamişlo]], bomba dan taqandin. Bi wê re jî, li ser televîzyonên erebî ên weke &quot;Elcizîre&quot; û &quot;Elerebiye&quot; re dan nîşandin ku li wir jî şer li dijî rejimê dest pê kiriye. Bi vî rengî propaganda hatin kirin.

Lê kurd, ne alîgirê şer bûn. Kurdan hertimî xwest ku bi danûstandin û diyalogê pirsgirêk werina çareserkirin û şer neqewimê. Bi vê yekê û rengê kurdan helwesta xwe dan nîşandin. Bi vê helwestê kurdan, ne li aliyê artêşa azadî bi çekdarî ketin şer de û ne jî li aliyê rejimê man. Lê bi xwepêşkandinên xelk, hem tekoşîna xwe dan meşandin û hem jî bertekên xwe dan nîşandin.

Li herêmên kurdan, her rojê înê, piştî nimêja Înê, kurdan dadiketina qadan û xwepêşandinên xwe hem li dijî rejimê û hem jî ji bo mafê xwe yên xwezeyî û azadiya xwe li dardixin. Bi vê yekê û armancê, hemû herêmên rojavaya Kurdistanê, xwepêşandin li darxistin.

Wekî din, gelek
=== Rewşa Alîkarîya bo Rojavaya Kurdistanê ===

Piştî ku kurdan, li rojavaya kurdistanê desthilatdarî û rêveberîya hêrêmên xwe kirina destê xwe de, BI teybetî tirkiya, komên çete ên çekdar bi rêxistin kirin û şandina biser herêmên kurdan de. Bi vê yekê û armancê, bi teybetî Serê kahniyê bo navenda şerê wan komên ku tirkiya dişêne li herêmên kurdan ên rojava û hêzên kurd ên bi navê YPG´ê. Serê kahniyê, bajarekî kurdan, ku di sale 1923´an de ku dema ku sînor hatina xîzkirina de, di nîvê wê de sînor hatibû xîz kirin. Nîvê li bakûrê kurdistana ku di nava sînorê tirkiyê de maya û nêvîyê din jî di nava rojavaya kurdistanê û ankû li aliyê sûrî maya. Aliyê Sûrî, bi navê xwe yê berê weke &quot;serê Kahniyê hatîya navê xwe domandiya. Lê navê beşa li bakûrê kurdistanê ku di nava sînorê tirkiya de maya jî, bi navê tirki lê hatîya kirin û jê re hat gotin &quot;Ceylanpinar&quot;.

JI ber vê yekê, navenda Serê kahniyê dikeve nêzî sînorê tê gotin sînorê tirkiya û sûrî. Ji vir ve tirkiya komên çekdar bi rêxistin dike û dişêne bi ser kurdan de. Lê li serê kahniyê di dema ku rejima baasê serdest bû, bo ku domografîya wê biguharêne, hin aşîrên arab jî hanîn û li herêmê bicih kirin. Ji ber vê yekê, nûha jî, ew aşîrên arab li wir in û komên çekdar jî, bi teybetî di dema şerê bi kurdên rojava de hertimî dixwezin ku ji wan sûd bigr in. Tirkiya jî, hin aşîrên wê xwestîya buke dij kurdan û bi kurdan re bide şer kirin. BI vê yekê, bi wan re di têkiliyê de ya.

Tirkiya, ew rewş hemû li dijî kurdan bikarhanî. Ne hişt ku alîkarî ji bakûrê kurdistanê, bi buhurê li kurdên rojava. Lê saziyên kurdan ên bakûrê kurdistanê jî, di nava xwe de hertimî koman ava dikin bo ku alikariyê bidina hevdû bigihinênina li rojava. Tirkiya, giranîya xwe bi zorê bikar dihêne û bo ku desthilatdarîya başûrê kurdistanê jî derîyê sînor li kurdên rojava bide girtin. rêveberîya başûrê kurdistanê derîyê sînor girt û têl li ber sînor kişand in. Lê gelê kurd ên başûrê kurdistanê û hem jî ên bakûrê kurdistanê û her wusa kurdên rojavaya kurdistanê, li dijî wê helwesta desthilatdarîya başûrê kurdistanê gelek xwepêşandinên girseyî li darxistin. Piştî wan xwepêşandinên girseyî, êdî rêveberîya başûrê kurdistanê ya kurd jî, neçar ma ku derî vebike. Lê dîsa bi astangîya sînor danî li pêşîya buhurîn û çûyîna kurdan a ji başûr li rojava û ji rojava li başûr. Girtina sînor ya di nava kurdên rojava û başûr de a ji aliyê rêveberîya kurd a başûr ve herî zêde kurdan xamgîn kir û êşand. Bo vê yekê, kurdan hişk berteka xwe da nîşandin. Kurdan, ji wê sînor girtina başûrê kurdistanê re gotina &quot;Ambargo&quot; bikarhanî. Jê re gotin ku &quot;ev ambargo ya&quot;. Lê ne kurdên başûrê kurdistanê û ne jî kurdên rojavaya kurdistanê ew &quot;rewşa ambargo&quot; nasnekirin û li dijî derketin.

Li rojavaya kurdistan, &quot;[[Heyva Sor a Kurdistanê]]&quot; hat demezrandin. Heyva sor a kurdistanê´ bo ku alikariyê ragihihêne rojavaya kurdistanê, ket nava hewldanan de. Bangî alikariyê hem li welatê cihanê û hem jî li hemû kurdan kir. Li Cihanê jî, li ber krîza zad û xwarinê a ku piştre li rojavaya kurdistanê derket, cihan hemû bêdeng ma. Deng ji saziyên navnetewî û welatên ewropî û ên herêmê derneket. Vê yekê jî, kurdan pirr êşand.

Li rojavaya kurdistanê, alikarîya ku dihê radigihandin li rojava, car bi car ji aliyê komên çete ên bi çek ên ku tirkiya şandina li herêmê ve rastî hêrîşê hatîya. Ev jî, weke politikaya tirkiya ya li dijî kurdan hat ser ziman. Kompanyên alikariyê li başûr, bakûr û beşeên ên kurdistanê û id nava kurdên di dîyaspora de jî hatina dest pê kirin. Bi vê yekê, hem bo ku ew bi tenê nemênin û hem jî ku alikarîya jîyane wan were kirin, kompanya hatina dest pê kirin. Lê tirkiya jî, bi şandina komên çekdar li ser kurdan re, di xwezê ku nearamîyê di nava wan de bide çê kirin. Bi vê yekê, ew statûya kurdan ku kurdan li wir bidest xistî û temenî wê afireî bo ku ji holê ra bike.

== Herêmên ku ketin bin kontrola kurdan (25.05.2016) ==
[[Wêne:Rojava february2014.png|thumb|250px|Kantonên Rojavaya Kurdistanê, 2014]]
* [[Efrîn]]
* [[Qamişlo]]
* [[Tirbespî]]
* [[Dêrika Hemko]]
* [[Ale Qewş]]
* [[Heseke|Hesekê]]
* [[Kobanê]]
* [[Serê Kaniyê]]
* [[Amûdê]]
* Taxên [[Şêx Maqsûd]]ê yê [[Heleb]]ê
* [[Girkê Legê]]
* [[Cindirêsê]]
* [[Girê Spî|Girê spî]]
* [[Girzîro]]
* [[Raco]]
* [[Eyndîwer]]
* [[Çilaxa]]
* [[Til Koçer]]
* [[Hol]]
* [[Şedad]]ê
* [[Girê Xurma]]
* [[Til Rifat]]
* [[Sirîn]]
* [[Bozanê]]
* [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]]
* [[Til Hemîs]]
* [[Til Birak]]
* [[Ahras]]
* [[Til tişrîn]]
* [[Reqa]]
* [[Tebqa]]
* [[Baxoz]]
* [[Hecîn]]
* [[Elbû kemal]]
* [[Dêre zorê]]
* [[Bajarê Firat]]
* [[Meyadîn]]
* [[Qere qozaq]]

== Mijarên têkildar ==
* [[Dîroka êrîşên li serhildana rojavaya Kurdistanê]]
* [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurds in Syria}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Heleb]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]]
[[Kategorî:Serhildanên kurdan]]
[[Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê]]</text>
      <sha1>5l75j9k35je4w2s0q5ffvqivipd0npr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006648</id>
      <parentid>2006647</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T21:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2006648</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="24228" sha1="hcurdulfgbq6eb0p7fggd2evxw3rgvy" xml:space="preserve">{{Paqij bike|tarîx=adar 2024}}
{{Zêdetir çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}}
{{Nexşeya cihan+ |Sûrî
|float=right 
|width=450
|caption=Bajar û cihên ku ketine dest kurdan.
|places=
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=36.511637 |long=36.867886 |label=&lt;small&gt;[[Efrîn]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=36.891428 |long=38.353271 |label=&lt;small&gt;[[Kobanê]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=36.849406 |long=40.066795 |label=&lt;small&gt;[[Serê Kaniyê, Hesîçe|Serêkaniyê]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=37.07277780 |long=40.65194440 |label=&lt;small&gt;[[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=37.102563 |long=40.930252 |label=&lt;small&gt;[[Amûde]]&lt;/small&gt;|position=top}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.175911|long= 42.139263|label=&lt;small&gt;[[Dêrika Hemko|Dêrik]]&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat=37.016389 |long=41.954444 |label= &lt;small&gt;[[Girkê Legê]]&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.028047 |long= 41.546173|label= &lt;small&gt;[[Tirbespî]]&lt;/small&gt;|position=top}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.39448|long= 36.688457|label= &lt;small&gt;[[Cindirêsê]]&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.235135|long= 37.147865|label= &lt;small&gt;Şêx Meqsûd&lt;/small&gt;|position=right}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.230774 |long=37.13911 |label= &lt;small&gt;Eşrefiye&lt;/small&gt;|position=left}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.056342 |long= 41.782612 |label= &lt;small&gt;[[Elî Koz]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 37.056342 |long= 41.782612 |label= &lt;small&gt;[[Elî Koz]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.655278 |long= 40.370833 |label= &lt;small&gt; [[Girê Xurma]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
{{Nexşeya cihan~ |Sûrî |lat= 36.8108 |long= 42.0633 |label= &lt;small&gt;[[Til Koçer]]&lt;/small&gt;|position=bottom}}
}}

'''Serhildana Rojavaya Kurdistanê''' ew serhildan e ku di 2012'an de li [[Rojavaya Kurdistanê]] dest pê kir. Destpêka wê bi bidestxistina rêveberîya bajarê kurd ê [[Kobanê]] re di 19 temmuzê de ya. Konseya bilind, bi levgihiştina hêz û partiyên kurd re li [[Hewlêr]]ê hat temenê wê bi &quot;peymane Hewlêrê&quot; re hat avêtin û ava kirin. Piştre bi navê &quot;Lijneya bilind a kurd&quot; bidest karê xwe kir. Hêzên Parastina Gel [[Yekîneyên Parastina Gel|YPG]] jî, weke hêza parastina rojavaya Kurdistanê ya artêşî demezrandina xwe danezand.

Kurdên rojavaya Kurdistanê, bi rêyên demokratikî li hemû herêmên xwe dest danîn li ser rêveberîyên herêmî. Heta ku ji wan hat nehiştin ku xwîn ji wan û ji yên li hemberê wan birijie. Lê hin komên ku piştgiriya xwe ji dewleta Tirkiyê hildidan, çûne li ser kurdan de girtin û bi dehan ji wan li [[Heleb]]ê û li hin deverên din qatilkirin. Kurdan ji rewşa aloz ya ku li Sûriyê pêk dihat sûd wergirtin û pey re pê de pê de cih û warên xwe ji dest rejîma Sûriyê derxistin û hemû sazî û rêxistinên dewletê xistin bin konrtola xwe.

Û ya dîtir jî, dema ku kurdan rêveberiya bajaran bi dest xist, dest bi avakirina pergala xwe ya perwerdehiyê kirin. Bi dehan dibistanên heyî yên ji rejîmê mabûn, ji bo perwerdehiya zimanê xwe xebitandin. Bi vî awayî saziyên civakî ên wek meclîsên gel û malên gel ava kirin. Bi vê rengî êdî pergala xwe ya civakî û parastin û perwerdekirinê xurt kirin.

== Sedemên bingehîn ==
{{Gotara bingehîn|Dîroka Rojavaya Kurdistanê}}
Li tevahiya Sûriyê qasî 2 mîlyon kurd dijîn û evya sedî 10% a gelhê Sûriyê dike. Ji ber ku Kurdistanê piştî 1'mîn şerê cîhanê kirin çar perçe, pirraniya kurdên Sûriyê li bakurê dewleta Sûriyê dijîn. Di bin axa kurdan de çavkaniyên petrolê yên herî mezin ên dewletê hene.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |sernav=CIA – The World Factbook |weşanger=[[CIA]] |tarîxa-gihiştinê=16 sibat 2012 |tarîxa-arşîvê=29 kanûna pêşîn 2017 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20171229122345/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sy.html |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Serhildana Qamişlo ===
{{Gotara bingehîn|Serhildana Qamişlo}}
Ji sala 2004'an û pê de li Qamişlo, bajarê herî mezin ê kurdên rojava, gelek serhildan pêk hatin. Di sala 2004'an de li Qamişloyê serhildanên ewil ên li dijî [[rejîma Esed]] destpê kirin. Di çarçoveya maçeke futbolê de alaya kurdan hate hildan û komên ereb û polîsan êrîşî komên kurd kirin. Bi vê yekê stadyûm wergeriya meydana şerê. Di encama ew êrîşên hov de qasî 100 kes - ku pirraniya wan kurd bûn - jiyana xwe ji dest dan. Ji wir û pê de şerên di nava kurdan û polîsên ereb berdewam kirin. &lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Brandon |pêşnav=James |sernav=The PKK and Syria's Kurds |url=http://www.jamestown.org/programs/gta/single/?tx_ttnews%5Btt_news%5D=1014&amp;tx_ttnews%5BbackPid%5D=182&amp;no_cache=1 |kovar=Terrorism Monitor |weşanger=The [[Jamestown Foundation]] |cih=Washington, DC |cild=5 |hejmar=3 |tarîx=21 sibat 2007 |tarîxa-gihiştinê=1 sibat 2012 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mideastweb.org/log/archives/00000231.htm |sernav=Kurdish agony – the forgotten massacre of Qamishlo |paşnav=Isseroff |pêşnav=Ami |xebat=MideastWeb |tarîx=24 adar 2004 |tarîxa-gihiştinê=16 sibat 2012 |roja-arşîvê=2016-03-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20160305065717/http://www.mideastweb.org/log/archives/00000231.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

=== Zext û zordariyên rejîmê li dijî kurdan ===
Ji roja ku [[rejîma Be's]] bû desthilatdarê Sûriyê, mafên kurdan hatin binpêkirin û dewletê zext û zordariyên giran li gelê kurd kir. Lewra antîpatiya kurdan li dijî rejîmê ji demeke dirêj ve hebû û hê jî heye. Rejîma Sûriyê hebûna gelê kurd înkar dike û bi sedhezaran kurd - tenê ji ber kurdbûna wan - bê nasname hatin hîştin û ti mafê wan ê hemwelatiyê tine bû. Heta, kurdên ku xwediyê axa xwe bûn di resmiyetê de wek ''biyanî'' dihatin dîtin. Hebûna kurdan bi tevî çand û zimanê wan him tine hat hesibandin, him jî hat qedexekirin. Rejîmê hewl da ku dawiyek li vê zext û zordariya xwe ya li dijî kurdan bîne û got wê mafê hemwelatiyê bide kurdan, lê ji 150.000 (sedî û pencî hezar) kurdên ''biyanî'' tenê 6.000 (şeş hezar) bûn xwediyê hemwelatiyê, û yên din hê jî di bin zext û zordariya rejîmê de bûn. Û qedexeya li ser çand û zimanê kurdî hê jî berdewam dikir.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Minority Kurds struggle for recognition in Syrian revolt |url=http://www.dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Mar-31/168622-minority-kurds-struggle-for-recognition-in-syrian-revolt.ashx#axzz21XpGFIlr |tarîxa-gihiştinê=27 tîrmeh 2012 |rojname=The Daily Star Lebanon |tarîx=31 adar 2012 |tarîxa-arşîvê=1 çiriya pêşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20121001234705/http://dailystar.com.lb/News/Middle-East/2012/Mar-31/168622-minority-kurds-struggle-for-recognition-in-syrian-revolt.ashx#axzz21XpGFIlr |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

== Kurd û şoreşa Sûriyê ==
Di destpêka şoreşa Sûriyê de kurd (wek mînak di xwepêşandanan de) pirr nedihatin xuya. Du sedemên bingeh hebûn: Ji aliyekê ve Tirkiyê ji serî ve alîkariya opozîsyonê dikir. Ji aliyeke din ve, temsîliyeta gelê kurd di nava Konseya netweyî ya Sûriyê de tine bû.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Weiss |pêşnav=Michael |url=http://www.npr.org/2011/11/16/142387417/new-republic-will-kurds-determine-syrias-fate |sernav=New Republic: Will Kurds Determine Syria's Fate? |xebat=NPR |tarîx=16 çiriya paşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=20 kanûna paşîn 2012 }}&lt;/ref&gt; Di vê mijarê de serokê partiya Yekîtî wiha digot: &quot;Rejîm hewl dide kurdan notrî bike. Rast e, rejîm qasî ku êrîşî herêmên ereban dike naçe ser herêmên kurdan. Lê li vir jî aktîvîst têne girtn&quot;.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://pulitzercenter.org/reporting/syria-kurdish-groups-armed-forces-assad-controversy |sernav=In Syria, Kurds Split Over Support for Assad Regime |paşnav=Erlich |pêşnav=Reese |weşanger=[[Pulitzer Center on Crisis Reporting]] |tarîx=27 çiriya pêşîn 2011 |tarîxa-gihiştinê=16 sibat 2012 |tarîxa-arşîvê=10 kanûna paşîn 2012 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120110180503/http://pulitzercenter.org/reporting/syria-kurdish-groups-armed-forces-assad-controversy |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;

Li gorî [[Ariel Zirulnick]], endamê [[Christian Science Monitor]], kurd (û xiristiyanên Sûriyê) di destpeka şoreşê de ji ber sedemekê nexwestin werin xuya: Ew nedixwestin bibin encama êrîşên rejîma [[be's]] - ya ku li [[Îraq]]ê bi bombeyên kîmyewî êrîşî kurdan kiribû.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.csmonitor.com/World/Middle-East/2011/1005/Who-backs-Syria-s-Assad-Top-4-sources-of-support/Christian-and-Kurdish-minorities |sernav=Who backs Syria's Assad? Top 4 sources of support |xebat=[[The Christian Science Monitor]] |paşnav=Zirulnick |pêşnav=Ariel |tarîxa-gihiştinê=2 çiriya paşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;

== Bidestxistinên li Rojavaya Kurdistanê ==

=== Avakirina rêveberî û desthilatdariya kurd ===
{{Gotara bingehîn|Rojavaya Kurdistanê}}
[[Wêne:PYD checkpoint Afrin Syria.png|thumb|250px|Zalgeha [[PYD]]'ê li [[Efrîn]]ê.]]
[[Wêne:Flag of Rojava.svg|thumb|250px|Alaya Tevgera Civaka Demokratîk a Rojavaya Kurdistanê (TEV-DEM)]]
Kurdan piştî ku destdanîn li ser rêveberiyên bajarên xwe êdî dest bi avakirina rêveberiya xwe kirin. Li [[Kobanê]], [[Efrîn]], Dirbesipiyê û hwd, li hemû navçe û bajarokên kurdan, kurdan piştî ku li herêmê alozî çêbû, dest danîn li ser rêveberiyên li van bajaran. Li herêmê, bi teybetî, saziyên dewletî ên rejimê bidest xistin û ew saziyên rejîmê xistin di bin kontrola xwe. Dibistanên ku heta wê demê, kurd tê de dihatin bişavtin, piştî ku kete destê gel, perwerdehî jî bi zimanê kurdî hat destpêkirin.

=== Avakirina pergala perwerdehiyê ===

Piştî başûrê Kurdistanê, ev herêm bû duyemîn herêma kurdan ku kurdan lê dest bi perwerdehiya bi zimanê xwe kirin. Hemû dibistanên rejimê ên li herêmê hatin bidest xistin û zimanê perwerdehiyê li dibistanên herêmê bû kurdî ku bi dehan salan li seranserê Sûriyê hatibû qedexekirin.

Piştre jî, demek dirêj tevê têv neçû, kurdan bidest kurs û azmûnên mamostetiyê kirin û bi sedan mamosteyên ku wê zaroyên kurdan perwerde bikin, ji nav maweyek perwerdehiyê re derbas bûn. Van mamosteyan jî bidest perwerde kirina zaroyên kurd kirin. Bi wê re jî li herêmê saziyên bingehîn yên perwerdeyê û hin saziyên dî yên têkildarî perwerdehiya gel in jî hatin damezirandin.

Pergala civatî hat avakirin. Kurdan li her herêmê, &quot;Meclisên Gel&quot; ava kirin. Li herêmê, ji çi qas komên civakî hebûn, nûnerên wan li ser navê koma xwe yên civakî, li meclîsan de cihê xwe girtin. Bi vê yekê ve, rêxistina li ser saziyan berdewam kir. Lê di wê navberê de jî, komên ku ji alikariya dewleta Tirkiyê hatibûn biçekkirin û lewma jî hin bûyaran rûdan. Ji bo ku temenê statûbûna kurdan û rêveberî û bi rêxistinbûna wan ji holê were rakirin, Tirkiye ket nava hewldanan.

[[Wêne:PYD funeral Afrin Syria.png|thumb|250px|Rûniştvanên Efrîne xatir ji şehîdekê xwe dixwazin.]]

=== Avakirina pergale parastinê ===
{{Gotara bingehîn|YPG}}

Piştî ku kurdan li herêmên xwe dest danîn ser rêveberiyên herêmên xwe, piştre bidest avakirina hêzeke parastinê ya li herêmê kirin bi armanca parastinê kirin. Bi vê yekê û armancê YPG û ankû &quot;yeknîneyên parastina gel&quot; hat avakirin ji bo armanca parastina herêmê. YPG´ê, piştî ku xwe denezand got ku &quot;em ne girêdayî tu partiyê ne. Em hêza parastina herêma Kurdistanê ne.&quot; Piştre, li Kobanê, Efrîn û Dirbesipîyê di serî de, li hemû navên herêmî ên kurdan tabûr û toxayên leşkerî bo parastinê hatin avakirin.

Ji hebûna leşkerî ya YPG, di serî de, Tirkiyê pirr bi ne rehet bû. Bi vê yekê, her timî, bidest hewldanên dijî wê kir. Her timî dixwest ku li herêmên kurdan, li dijî vê bertekekê bide nîşandin. Bi vê armancê, çend partiyên ku ji xwe re digotin &quot;em partiyên kurd in&quot; ên bi navê &quot;partiya Azad&quot; û hwd, xwest ku bidestê wan wê hêza kurdan reş bike. Ev partiyên ku digotin partiyên kurd in, girêdayî Tirkiyê û mûhabarata wê kar dikirin li herêmê di nava kurdan de.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Her wusa komên weke çeteyan ku ji xwe re digotin &quot;tebûra salahdin&quot; jî weke wê, bi muhabarata Tirkiye re kar dikirin. Li dijî kurdan ev di nava hewldanê de bûn û bidestê van hêzên li Helebê li herêmên kurdan ên weke [[Eşrefiyê]] û [[Şêx Maqsûd]] jî, bi destê bi dehan kurd hatina qatilkirin. Bi van koman re komên weke [[çete]] ên ku ji nava tirkmenan hatibûn bi rêxistinên kirin komên weke çete û bi çek ku di bin serkêşiya &quot;[[Omar Dedixî]]&quot; &lt;ref&gt;''[http://ku.firatnews.tv/index.php?rupel=nuce&amp;nuceID=38162 Koma çekdarî ku bi aslê xwe tirkmen Tirkiye da hêrîşkirin li ser gundê kurd ê [[Qestelê]] ]{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=kanûna paşîn 2021 }}&lt;/ref&gt; ku bi ferman Tirkiyê herîşî herêmên kurdan ên weke [[Qastel]]ê dikirin jê derdiketin li holê. Her wisa, bi destê dewleta Tirkiye, hin komên çekdar ên ku hinek ji wan kurd bûn di bi navê &quot;Tabûra Salahadin&quot; de jî li dijî kurdan û statûyan bi rêxistin kir. Bidestê vê hêzê jî, komkujiyên li taxên [[Eşrefiyê]] û [[Şêx Maqsûd]] pêk anîn. Di van komkujiyên ku li van herêman bidestê vê hêzê hatine kirin, bi dehan mirovên kurd hatine qatilkirin. Hem Çeteya &quot;[[Omar Dedixî]]&quot; û &quot;Tabûra Saladin&quot; jî girêdayî [[Hêzên Çekdar ên Tirk|artêşa Tirkiye]] û fermandarîya wê ne û li dijî kurdan û statûya wan û yekîtiya wan şer dikin. [[Selahedinê Eyûbî]], serokekî kurd e. Navê wî di navê &quot;Tabûra Saladin&quot; de hat bikarhanîn, bo ku kurd pê bawer bikin û di nav de cih bigirin. Bi taybetî jî, mirovên oldarên kurd ên misilman, di armanca avakirina komên bi vî rengî de bûn.

=== Xebatên rêveberiya demî ya Rojava ===

DI 10'ê cotmeha 2013'an de bi beşdariya pêkhateyên kurd, ereb, çeçen û xiristiyan civînek ji bo rêveberiya demî ya Rojavaya Kurdistanê hate lidarxistin. Wek encam meclîsek ji bo xebatên rêveberiya demî ya Rojava hate avakirin.

Ev nîqaş û nirxandinên li ser projeya rêveberiya herêmî ji aliyê PYD’ê ve hatibû pêşkêş kirin. Meclîs ji 82 endamên ji nûnerên kurd, ereb, çeçen û xiristiyanan pêk tê.

Li gorî vê, li ser projeya PYD’ê ku herêmên Rojava wekî 3 herêmên kanton (xweser) diyar dike nîqaş meşandin. Ji neha bişunde ev meclîs wê amadekariyên avakirina rêveberiya herêmî bike. Li gorî projeyê, herêmên Rojava dê wekî herêmên kanton ên Efrîn, Kobanê û Cizîrê bên destnîşankirin: Her herêmeke kanton wê meclîsa xwe ava bike û di meclîsa giştî de bê temsîlkirin.

Meclîs wê xebatên îlankirina rêveberiya demî û amadekariyên hilbijartinan bike û bi pirsgirêkên parastin, siyasî û aborî re mijûl bibin.

== Bertekên Tirkiyê li dijî pêşketina [[statûya kurdan]] ==
[[Wêne:Rojava february 2014.png|thumb|250px|Rojavaya Kurdistanê, 2014]]
[[Wêne:Rojava june 2015.png|thumb|250px|Rojavaya Kurdistanê, 2015]]
[[Wêne:Northern Syria - Rojava october 2016.png|thumb|250px|Rojavaya Kurdistanê, 2016]]
Piştî ku kurdan desthilatdarî li herêmên xwe kirina destê xwe de û bi dest avakirina reveberîya kirin, serokwezirê Tirkiyê [[Tayyip Erdoğan]] bixwe derket ber çapameniyê û got ku &quot;em li ber wê bêdeng nasekinin. Em destûrê nadin ji pêkhatinekî, em jêre nabêjin eywellah&quot;.{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bi wê yekê, li ser van gotinên wî, hemû saziyên kurd hem yên bakûrê Kurdistanê û hem jî ên beşên din ên Kurdistanê bertekên xwe li dijî gotinên wî dan nîşandin.

Piştî wan gotinên Erdoğan, Tirkiyê artêşa xwe herikand li ser sînorê xwe yê bi Sûriyê re. Li ser sînor da rawestandin. Li ser wê herikandina artişê ya li ber sînor, bû mijare nîqaşan di qada navneteweyî de. Pişt re, berdevkê înformasyonê ê amerîkî [[Victoria Nolan]] bixwe jî derket pêşiya çapameniyê û got ku &quot;heya me ji tiştekî wilo nîn e.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Piştre rayedarên din ên amerîkî gotin ku &quot;em rast nabînin ku rewşa sûrî zêde bileşkerî bikin.&quot;{{Çavkanî hewce ye|tarîx=adar 2024}} Bi van gotinên rayedarê amerikî, hat şîrovekirin ku Amerîka destûrê nade desttêwerdanê û naxwaze Tirkiye bikeve nav şerê navxweyî yê Sûriyê. Lê Tirkiyê li ser komên çekdar re li herêmê jî, her timî di nava tevgeriyê de ma û xwest ku rewşê nearam bike.

== Hewldanên herikandina şer li Rojavaya Kurdistanê ==
{{Gotara bingehîn|Xwepêşandinên roja îniyê}}
{{Gotara bingehîn|Dîroka êrîşên li serhildana rojavayê Kurdistanê}}
Piştî ku kurd li rojavaya Kurdistanê bi rêveberî û sîyesî serdest bûn, Tirkiyê di serî de welatê herî zêde ku ji wê nexwezşîya xwe hanî ser ziman bû. Ji ber vê yekê, hewldanên, herikandina li ser û pevçûnan li wê herêmê da destpêkirin li ser hin komên ku wê bi rêxistin kirin. Bi wê pevçûnên ku bibin, wê dixwest ku pêşî li avakirina temenê statûya kurdan were girtin. Piştî ku ev hewldan bi ser neketin, piştre Tirkiyê bi destê van komênan li herêmên weke [[Qamişlo]], bomba dan taqandin. Bi wê re jî, li ser televîzyonên erebî ên weke &quot;Elcizîre&quot; û &quot;Elerebiye&quot; re dan nîşandin ku li wir jî şer li dijî rejimê dest pê kiriye. Bi vî rengî propaganda hatin kirin.

Lê kurd, ne alîgirê şer bûn. Kurdan hertimî xwest ku bi danûstandin û diyalogê pirsgirêk werina çareserkirin û şer neqewimê. Bi vê yekê û rengê kurdan helwesta xwe dan nîşandin. Bi vê helwestê kurdan, ne li aliyê artêşa azadî bi çekdarî ketin şer de û ne jî li aliyê rejimê man. Lê bi xwepêşkandinên xelk, hem tekoşîna xwe dan meşandin û hem jî bertekên xwe dan nîşandin.

Li herêmên kurdan, her rojê înê, piştî nimêja Înê, kurdan dadiketina qadan û xwepêşandinên xwe hem li dijî rejimê û hem jî ji bo mafê xwe yên xwezeyî û azadiya xwe li dardixin. Bi vê yekê û armancê, hemû herêmên rojavaya Kurdistanê, xwepêşandin li darxistin.

Wekî din, gelek
=== Rewşa Alîkarîya bo Rojavaya Kurdistanê ===

Piştî ku kurdan, li rojavaya kurdistanê desthilatdarî û rêveberîya hêrêmên xwe kirina destê xwe de, BI teybetî tirkiya, komên çete ên çekdar bi rêxistin kirin û şandina biser herêmên kurdan de. Bi vê yekê û armancê, bi teybetî Serê kahniyê bo navenda şerê wan komên ku tirkiya dişêne li herêmên kurdan ên rojava û hêzên kurd ên bi navê YPG´ê. Serê kahniyê, bajarekî kurdan, ku di sale 1923´an de ku dema ku sînor hatina xîzkirina de, di nîvê wê de sînor hatibû xîz kirin. Nîvê li bakûrê kurdistana ku di nava sînorê tirkiyê de maya û nêvîyê din jî di nava rojavaya kurdistanê û ankû li aliyê sûrî maya. Aliyê Sûrî, bi navê xwe yê berê weke &quot;serê Kahniyê hatîya navê xwe domandiya. Lê navê beşa li bakûrê kurdistanê ku di nava sînorê tirkiya de maya jî, bi navê tirki lê hatîya kirin û jê re hat gotin &quot;Ceylanpinar&quot;.

JI ber vê yekê, navenda Serê kahniyê dikeve nêzî sînorê tê gotin sînorê tirkiya û sûrî. Ji vir ve tirkiya komên çekdar bi rêxistin dike û dişêne bi ser kurdan de. Lê li serê kahniyê di dema ku rejima baasê serdest bû, bo ku domografîya wê biguharêne, hin aşîrên arab jî hanîn û li herêmê bicih kirin. Ji ber vê yekê, nûha jî, ew aşîrên arab li wir in û komên çekdar jî, bi teybetî di dema şerê bi kurdên rojava de hertimî dixwezin ku ji wan sûd bigr in. Tirkiya jî, hin aşîrên wê xwestîya buke dij kurdan û bi kurdan re bide şer kirin. BI vê yekê, bi wan re di têkiliyê de ya.

Tirkiya, ew rewş hemû li dijî kurdan bikarhanî. Ne hişt ku alîkarî ji bakûrê kurdistanê, bi buhurê li kurdên rojava. Lê saziyên kurdan ên bakûrê kurdistanê jî, di nava xwe de hertimî koman ava dikin bo ku alikariyê bidina hevdû bigihinênina li rojava. Tirkiya, giranîya xwe bi zorê bikar dihêne û bo ku desthilatdarîya başûrê kurdistanê jî derîyê sînor li kurdên rojava bide girtin. rêveberîya başûrê kurdistanê derîyê sînor girt û têl li ber sînor kişand in. Lê gelê kurd ên başûrê kurdistanê û hem jî ên bakûrê kurdistanê û her wusa kurdên rojavaya kurdistanê, li dijî wê helwesta desthilatdarîya başûrê kurdistanê gelek xwepêşandinên girseyî li darxistin. Piştî wan xwepêşandinên girseyî, êdî rêveberîya başûrê kurdistanê ya kurd jî, neçar ma ku derî vebike. Lê dîsa bi astangîya sînor danî li pêşîya buhurîn û çûyîna kurdan a ji başûr li rojava û ji rojava li başûr. Girtina sînor ya di nava kurdên rojava û başûr de a ji aliyê rêveberîya kurd a başûr ve herî zêde kurdan xamgîn kir û êşand. Bo vê yekê, kurdan hişk berteka xwe da nîşandin. Kurdan, ji wê sînor girtina başûrê kurdistanê re gotina &quot;Ambargo&quot; bikarhanî. Jê re gotin ku &quot;ev ambargo ya&quot;. Lê ne kurdên başûrê kurdistanê û ne jî kurdên rojavaya kurdistanê ew &quot;rewşa ambargo&quot; nasnekirin û li dijî derketin.

Li rojavaya kurdistan, &quot;[[Heyva Sor a Kurdistanê]]&quot; hat demezrandin. Heyva sor a kurdistanê´ bo ku alikariyê ragihihêne rojavaya kurdistanê, ket nava hewldanan de. Bangî alikariyê hem li welatê cihanê û hem jî li hemû kurdan kir. Li Cihanê jî, li ber krîza zad û xwarinê a ku piştre li rojavaya kurdistanê derket, cihan hemû bêdeng ma. Deng ji saziyên navnetewî û welatên ewropî û ên herêmê derneket. Vê yekê jî, kurdan pirr êşand.

Li rojavaya kurdistanê, alikarîya ku dihê radigihandin li rojava, car bi car ji aliyê komên çete ên bi çek ên ku tirkiya şandina li herêmê ve rastî hêrîşê hatîya. Ev jî, weke politikaya tirkiya ya li dijî kurdan hat ser ziman. Kompanyên alikariyê li başûr, bakûr û beşeên ên kurdistanê û id nava kurdên di dîyaspora de jî hatina dest pê kirin. Bi vê yekê, hem bo ku ew bi tenê nemênin û hem jî ku alikarîya jîyane wan were kirin, kompanya hatina dest pê kirin. Lê tirkiya jî, bi şandina komên çekdar li ser kurdan re, di xwezê ku nearamîyê di nava wan de bide çê kirin. Bi vê yekê, ew statûya kurdan ku kurdan li wir bidest xistî û temenî wê afireî bo ku ji holê ra bike.

== Herêmên ku ketin bin kontrola kurdan (25.05.2016) ==
[[Wêne:Rojava february2014.png|thumb|250px|Kantonên Rojavaya Kurdistanê, 2014]]
* [[Efrîn]]
* [[Qamişlo]]
* [[Tirbespî]]
* [[Dêrika Hemko]]
* [[Ale Qewş]]
* [[Heseke|Hesekê]]
* [[Kobanê]]
* [[Serê Kaniyê]]
* [[Amûdê]]
* Taxên [[Şêx Maqsûd]]ê yê [[Heleb]]ê
* [[Girkê Legê]]
* [[Cindirêsê]]
* [[Girê Spî|Girê spî]]
* [[Girzîro]]
* [[Raco]]
* [[Eyndîwer]]
* [[Çilaxa]]
* [[Til Koçer]]
* [[Hol]]
* [[Şedad]]ê
* [[Girê Xurma]]
* [[Til Rifat]]
* [[Sirîn]]
* [[Bozanê]]
* [[Dirbêsî, Hesîçe|Dirbêsî]]
* [[Til Hemîs]]
* [[Til Birak]]
* [[Ahras]]
* [[Til tişrîn]]
* [[Reqa]]
* [[Tebqa]]
* [[Baxoz]]
* [[Hecîn]]
* [[Elbû kemal]]
* [[Dêre zorê]]
* [[Bajarê Firat]]
* [[Meyadîn]]
* [[Qere qozaq]]

== Mijarên têkildar ==
* [[Dîroka êrîşên li serhildana rojavaya Kurdistanê]]
* [[Şerê navxweyî yê Sûriyê]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Kategoriya Commonsê ya biçûk|Kurds in Syria}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Heleb]]
[[Kategorî:Hereketa serxwebûnê ya Kurdistanê]]
[[Kategorî:Nakokiyên eleqadarî îslamê]]
[[Kategorî:Serhildanên kurdan]]
[[Kategorî:Şerê navxweyî yê Sûriyê]]</text>
      <sha1>hcurdulfgbq6eb0p7fggd2evxw3rgvy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Psîkolojiya civakî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>82976</id>
    <redirect title="Derûnnasiya komî" />
    <revision>
      <id>2006711</id>
      <parentid>743503</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:32:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>EmausBot</username>
        <id>7548</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Beralîkirina ducarî li ser [[Derûnnasiya komî]] hat sererastkirin</comment>
      <origin>2006711</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="36" sha1="ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Derûnnasiya komî]]</text>
      <sha1>ft890vd9gb5p5tke4riwcu5m1xqb1od</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerdeyeqûb</title>
    <ns>0</ns>
    <id>99926</id>
    <revision>
      <id>2006664</id>
      <parentid>1788100</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:11:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gerdeyeqûb Mehabad]] weke [[Gerdeyeqûb]] guhart</comment>
      <origin>1788100</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1051" sha1="1phm2gvoa9m5ucyl9krqi621es9p7pj" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet             = [[Îran]]
| parêzgeh           = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan           = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş               = 
| gundistan          = 
| nifûs              = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = Îran
| nexşeya_topografî  = na
| koordînat          = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''', gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li Azerbaycana Rojava ya Îranê ye.

== Hejmara rûniştvanan ==

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>1phm2gvoa9m5ucyl9krqi621es9p7pj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006668</id>
      <parentid>2006664</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:12:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006668</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1049" sha1="ntqbcnpaeuzfpxdwbup2i5jah62jrmc" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet             = [[Îran]]
| parêzgeh           = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan           = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş               = 
| gundistan          = 
| nifûs              = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = Îran
| nexşeya_topografî  = na
| koordînat          = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye.

== Hejmara rûniştvanan ==

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>ntqbcnpaeuzfpxdwbup2i5jah62jrmc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006669</id>
      <parentid>2006668</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:12:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006669</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1083" sha1="3vimr7lyd7jowj2xyad3re3m3gaudx2" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye.

== Hejmara rûniştvanan ==

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>3vimr7lyd7jowj2xyad3re3m3gaudx2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006670</id>
      <parentid>2006669</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:12:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006670</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1054" sha1="mx4csa1nfwjl61o8weqydlv90f0h05z" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye.

== Bibîne ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>mx4csa1nfwjl61o8weqydlv90f0h05z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006671</id>
      <parentid>2006670</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:13:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006671</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1054" sha1="7k9poboj0aiutmc2evkdm7nvmqgfceu" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>7k9poboj0aiutmc2evkdm7nvmqgfceu</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006672</id>
      <parentid>2006671</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:13:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006672</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1069" sha1="payc8049sk0q48z4am4xq5xh5wn40u2" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

== Çavkanî ==
{{Bajar û gundên Mehabadê}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}</text>
      <sha1>payc8049sk0q48z4am4xq5xh5wn40u2</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006673</id>
      <parentid>2006672</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:13:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006673</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1084" sha1="ow61lqrnex9e4r4pxld6nfwasmq6mpj" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] li [[Rojhilata Kurdistanê]] de ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}</text>
      <sha1>ow61lqrnex9e4r4pxld6nfwasmq6mpj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006686</id>
      <parentid>2006673</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:29:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2006686</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1084" sha1="5ya6t2wmawsueu40eb7lj1xl03ou54e" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                 = 
| navê_din            = 
| navê_fermî          = 
| wêne                = 
| sernavê_wêne        = 
| welat               = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet              = [[Îran]]
| parêzgeh            = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan            = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş                = 
| gundistan           = 
| nifûs               = 
| bilindahî_m         = 
| koda_postayê        = 
| koda_telefonê       = 
| nexşeya_reptiyeyê   = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî   = na
| koordînat           = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi ser navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]
{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}</text>
      <sha1>5ya6t2wmawsueu40eb7lj1xl03ou54e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006687</id>
      <parentid>2006686</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T06:32:11Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir, Valahiya agahîdankê standard kir.)</comment>
      <origin>2006687</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1067" sha1="a2lrkep4o9ren2s8lryz8ejbf00cldn" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Agahîdank gund
| nav                = 
| navê_din           = 
| navê_fermî         = 
| wêne               = 
| sernavê_wêne       = 
| welat              = [[Rojhilatê Kurdistan]]
| dewlet             = [[Îran]]
| parêzgeh           = [[Azerbaycana Rojava (parêzgeh)|Azerbaycana Rojava]]
| şaristan           = [[Mehabad (navçe)|Mehabad]]
| bexş               = 
| gundistan          = 
| nifûs              = 
| bilindahî_m        = 
| koda_postayê       = 
| koda_telefonê      = 
| nexşeya_reptiyeyê  = Rojhilata Kurdistanê
| nexşeya_topografî  = na
| koordînat          = {{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|display=inline, title}}
}}
'''Gerdeyeqûb''' gundekî ser bi ser navenda bajarê [[Mehabad (navçe)|Mehabadê]] a [[Rojhilata Kurdistanê]] ye.

== Binêre ==
* [[Mehabad (navçe)|Şaristana Mehabad]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Bajar û gundên Mehabadê}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}
{{Koord|36|31|55|N|45|38|13|E|type:city_scale:500000|display=title}}

[[Kategorî:Gundên Mehabadê]]</text>
      <sha1>a2lrkep4o9ren2s8lryz8ejbf00cldn</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Kategorî:Zanistên helwestî</title>
    <ns>14</ns>
    <id>114633</id>
    <revision>
      <id>2006623</id>
      <parentid>1681735</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:52:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2006623</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="110" sha1="kjhqumvhx1zhy9llnnv1s9erol3hes2" xml:space="preserve">{{standard-kat}}

[[Kategorî:Helwest]]
[[Kategorî:Helwesta mirovan]]
[[Kategorî:Zanistên civakî|helwest]]</text>
      <sha1>kjhqumvhx1zhy9llnnv1s9erol3hes2</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pîvana Rêhesinê ya Standard</title>
    <ns>0</ns>
    <id>133308</id>
    <revision>
      <id>2006587</id>
      <parentid>1985957</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:03:35Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006587</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31323" sha1="fuubvg0suymvwhnvagnz7twms9nql2z" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Darika Pîvana Rêhesinê}}

'''Pîvana Rêhesinê ya Standard''' pîvana rêka [[Rêyahesinî ya veguhastinê|rêbaza]] {{RailGauge|1435mm}} û {{RailGauge|1435mm}} e. Ji pîvana standard re jî '''Pîvana Stephenson''' (piştî [[George Stephenson]]) tê gotin, '''pîvana''' '''navneteweyî''', '''[[Yekîtiya Navneteweyî ya Railways|pîvana UIC]]''', '''pîvana''' '''yekreng''', '''pîvana''' '''normal''' û pîvana '''Ewropî''' li [[Ewropa]]yê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tentea.ec.europa.eu/en/ten-t_projects/ten-t_projects_by_country/estonia/2007-ee-27010-s.htm |sernav=2007-ee-27010-s |paşnav=Falco |pêşnav=Francesco |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |malper=TEN-T Executive Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120227131503/http://tentea.ec.europa.eu/en/ten-t_projects/ten-t_projects_by_country/estonia/2007-ee-27010-s.htm |roja-arşîvê=27 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://speedrail.ru/en/scm_in_the_world/detail13.html |sernav=Japan |tarîx=1 çiriya pêşîn 1964 |malper=Speedrail.ru |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120629031949/http://speedrail.ru/en/scm_in_the_world/detail13.html |roja-arşîvê=29 hezîran 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tentea.ec.europa.eu/en/news__events/newsroom/eu_support_to_help_convert_the_port_of_barcelonas_rail_network_to_uic_gauge.htm |sernav=EU support to help convert the Port of Barcelona's rail network to UIC gauge |paşnav=Falco |pêşnav=Francesco |tarîx=23 kanûna paşîn 2013 |malper=TEN-T Executive Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130211090053/http://tentea.ec.europa.eu/en/news__events/newsroom/eu_support_to_help_convert_the_port_of_barcelonas_rail_network_to_uic_gauge.htm |roja-arşîvê=11 sibat 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.uic.org/com/article/spain-opening-of-the-first?page=thickbox_enews |sernav=Spain: opening of the first standard UIC gauge cross-border corridor between Spain and France |malper=UIC Communications |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ip.com/patfam/en/43414081 |sernav=Displaceable rolling bogie for railway vehicles |malper=IP.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130629123614/http://ip.com/patfam/en/43414081 |roja-arşîvê=29 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt; û '''SGR''' li Rojhilatê Afrîkayê. Ew li seranserê cîhanê wekî rêbaza herî berfireh tê bikar anîn, ku bi qasî %55 ji xetên cîhanê bikar tîne. Hemû xetên [[Trêna lezgîn|trênê yên bilez]] ji bilî yên [[Li Rûsyayê trêna leza bilind|Rûsya]], [[Li Fînlandiyayê trêna leza bilind|Fînlenda]] û [[Li Ozbekistanê rêhesinê bi leza bilind|Ozbekistanê]] pîvana standard bikar tînin. Dûrahiya di navbera keviyên hundurê rêlan ve 1435 mm tê diyar kirin, ji bilî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li ser hin rêzikên mîrata Brîtanî, di [[Pergalên pîvandinê yên adetî yên Imperial û Dewletên Yekbûyî|adetî]]/[[yekîneyên Imperial|yekîneyên împaratorî yên Dewletên Yekbûyî]] de, tam &quot;çar lingên heşt û nîv înç&quot;&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/37th-congress/session-3/c37s3ch112.pdf] Thirty-Seventh Congress Session III Chap CXII March 3, 1863 Retrieved on 2019-01-08.&lt;/ref&gt; bi 1435.1 mm re wekhev tê danasîn.

== Rêhesina destpêkê bi rêbazê ==

=== Pîvana ne-standard ===

* [[Rêhesina Monkland û Kirkintilloch]], 1824 destûra 1825 vekir, {{RailGauge|4ft6in}} bikar anîn.
* [[Rêhesina Dundee û Newtyle]], destûra 1829 da û 1831 vekir, {{RailGauge|54.5in}} bikar anîn.
* [[Rêhesina Wîlayetên Rojhilat]]î, di 4 Tîrmehê 1836an de destûr da, {{RailGauge|5ft}} bikar anîn.
* [[Rêhesina London û Blackwallê]], di 28 Tîrmehê 1836an de destûr da, {{RailGauge|60.5in}} bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stgite.org.uk/media/publictransport.html |sernav=Public transport in and about the parish |malper=St George-in-the-East Church |cih=London |at=London and Blackwall Railway; London, Tilbury &amp; Southend Railway }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mernick.org.uk/dlr/documents/09.pdf |sernav=Docklands Light Railway: Tower Gateway to West India Quay |malper=Mernick |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Rêhesina Dundee û Arbroath]], di 19 Gulanê 1836an de hate saz kirin û di Cotmehê de 1838 vekir, {{RailGauge|5ft6in}} bikar anîn, heta ku di sala 1847an de hate [[Veguheztina pîvana şopandinê|standard]] kirin.
* [[Rêhesina Arbroath û Forfar]], di 19 Gulanê 1836an de hate saz kirin û di Mijdar de 1838 vekir, {{RailGauge|5ft6in}} bikar anîn.
* [[Rêhesinê Bakur û Rojhilat|Rêhesina Bakur û Rojhilatî]], di 4 Tîrmehê 1836an de destûr da, pîvana {{RailGauge|5ft}} bikar anîn.
* [[Rêhesina Aberdeen]], 1848 vekir, heta {{RailGauge|5ft6in}} [[Veguheztina pîvana şopandinê|standardkirin]] bikar anîn.

{| class=&quot;wikitable plainlist&quot;
!Welat
!Rêhesin
!Peyvnot
|-
|[[Albanya]]
|National rail network
|{{Convert|677|km|mi|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |beş=Albania |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |urlya-beşê=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/ |roja-arşîvê=2021-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211217104041/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/384.html |sernav=CIA data |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190111051654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/384.html |roja-arşîvê=11 kanûna paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cezayir|Cezayîr]]
|
* National rail network
* Algiers Metro, Algiers tramway, Constantine tramway, Oran tramway, Oran Metro
|{{Convert|3973|km|mi|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |beş=Algeria |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |urlya-beşê=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |roja-arşîvê=2021-01-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Angola]]
|
|{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Arjentîn]]
|
* General Urquiza Railway (except for Ferrocarril Económico Correntino, which used {{RailGauge|600mm}} before its closing)
* Buenos Aires Underground
* Metrotranvía Mendoza
* Tren de la Costa
|Other major lines are mostly {{RailGauge|1676mm}} broad gauge, with the exception of the {{RailGauge|1000mm}} General Belgrano Railway. {{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Argentina}}
|-
|[[Awistralya]]
|
* Australian Rail Track Corporation
* Pilbara Railways
* Sydney Trains
* Sydney Metro
* Sydney Light Rail
* Newcastle Light Rail
* Parramatta Light Rail
* NSW TrainLink
* Melbourne trams
* Adelaide Metro trams
* Gold Coast tram
* Canberra Metro
* Victorian Trains (Melbourne-Albury via Moonee Valley, Melbourne-Adelaide via Gerringhap, Dimboola, Rainbow Line Yelta Line, Maryborough- Mildura) {{Agahiyên bêhtir|List of Australian railway companies}}
|{{Agahiyên bêhtir|Rail gauge in Australia}}
{{RailGauge|1435mm}} {{Convert|2295|km|mi|abbr=on}}

Victoria built the first railways to the {{RailGauge|63in}} Irish broad gauge. New South Wales then built to the standard gauge, so trains had to stop on the border and passengers transferred, which was only rectified in the 1960s. Queensland still runs on a narrow gauge but there is a standard gauge line from NSW to Brisbane.
|-
|[[Awistirya]]
|Österreichische Bundesbahnen
|{{Convert|4859|km|mi|abbr=on}} The [[Semmering railway]] has [[Kelepora Cîhanê|UNESCO World Heritage Site]] status.
|-
|[[Bengladeş]]
|To be used only for rapid transit system, Dhaka Metro Rail
|{{Convert|20.1|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Belçîka]]
|NMBS/SNCB, [[Metroya Brukselê|Brussels Metro]] and tramway
|{{Convert|339|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Bosniya û Herzegovîna]]
|
* Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine and Željeznice Republike Srpske
* [[Sarayevo|Sarajevo]] tramways
|{{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Bosnia and Herzegovina}}
{{Convert|1032|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Brezîl]]
|Estrada de Ferro do Amapá; from Uruguaiana to the border with Argentina and from Santana do Livramento to the border with Uruguay (both mixed gauge {{RailGauge|1435mm}} and {{RailGauge|1000mm}}); remaining tracks at Jaguarão, Rio Grande do Sul (currently inoperable); Rio de Janeiro Light Rail; São Paulo Metro lines 4 and 5; Salvador Metro Baixada Santista Light Rail
|{{Convert|205.5|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Bulgaristan]]
|
* National Railway Infrastructure Company (NRIC)
* Bulgarian State Railways (BDZ)
* Sofia Underground&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metropolitan.bg/index_eng.html |sernav=Metropolitan Sofia |malper=Metropolitan.bg |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090818195624/http://www.metropolitan.bg/index_eng.html |roja-arşîvê=18 tebax 2009 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;
* part of Sofia Tramway system&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.skgt-bg.com/index_en.htm |sernav=Sofia Public Transport Co. |urlya-arşîvê=https://archive.today/20060810092922/http://www.skgt-bg.com/index_en.htm |roja-arşîvê=10 tebax 2006 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|[[Kanada]]
|National rail network (including commuter rail operators like GO Transit, West Coast Express, AMT and Union Pearson Express).
|{{Convert|49422|km|mi|abbr=on}}
The Toronto Transit Commission uses {{RailGauge|4 ft 10 7⁄8 in}} gauge on its streetcar and subway lines.
|-
|[[Çîn]]
|National rail network
|{{Convert|103144|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Şîle]]
|Santiago Metro
|{{Convert|140.800|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Kroatya]]
|Hrvatske Željeznice
|{{Agahiyên bêhtir|Transport in Croatia}}
|-
|[[Kolombiya]]
|Metro de Medellín, Tren del Cerrejón, Metro de Bogotá
|
|-
|[[Kûba]]
|Ferrocarriles de Cuba
|{{Convert|4266|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Çekya]]
|
* Správa železniční dopravní cesty
* Prague Metro
* all [[Tramway|tram]] systems in the country (Liberec has dual gauge 1,000/1,435&amp;nbsp;mm, with one metre-gauge interurban line to Jablonec nad Nisou)
* funicular in [[Prag]]ue
|{{Convert|9478|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Danîmarka]]
|Banedanmark and Copenhagen Metro
|
|-
|[[Cîbûtî]]
|Addis Ababa-Djibouti Railway
|{{Convert|100|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Misir]]
|Egyptian National Railways
|
|-
|[[Estonya]]
|Rail Baltica
|Standard-gauge Rail Baltica railway is under construction and is scheduled to be completed by 2026. Cost studies have been undertaken for a potential overhaul of entire rail network to standard-gauge.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.err.ee/1608705319/euroopa-roopmelaiusele-uleminek-laheks-maksma-8-7-miljardit-eurot |sernav=Euroopa rööpmelaiusele üleminek läheks maksma 8,7 miljardit eurot |tarîx=5 îlon 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Etiyopya]]
|Addis Ababa-Djibouti Railway; Addis Ababa Light Rail
|{{Convert|659|km|mi|0|abbr=on}} [[Veguhestina hesinî li Etiyopyayê|Other standard gauge lines]] under construction.
|-
|[[Fînlenda]]
|
* Rail Baltica
* Tampere tram
* Planned: Helsinki–Tallinn Tunnel
|
|-
|[[Fransa]]
|SNCF, RATP (on RER lines)
|
|-
|[[Gabon]]
|Trans-Gabon Railway
|669&amp;nbsp;km
|-
|[[Almanya]]
|Deutsche Bahn, numerous local public transport providers
|{{Convert|43,468|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Gurcistan]]
|Georgian Railway {{RailGauge|1435mm}} constructed between Akhalkalaki to Karstakhi for Baku-Tbilisi-Kars Railway
|{{Convert|26.142|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Gana]]
|G-Rail
|New and extended SGR are being built, with some dual gauge.
|-
|[[Yewnanistan]]
|Hellenic Railways Organisation (operated by TrainOSE)
|All modern Greek networks, except in the Peloponnese
|-
|[[Kursiya pîroz]]
|
|{{Convert|1|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Hong Kong]]
|MTR (former KCR network – East Rail line, West Rail line, Tuen Ma line, Light Rail)
|Other MTR lines use 1,432&amp;nbsp;mm (4&amp;nbsp;ft {{Fraction|8|3|8}}&amp;nbsp;in) instead of 4&amp;nbsp;ft {{Fraction|8|1|2}}&amp;nbsp;in&lt;ref name=&quot;HK&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.2427junction.com/chinahongkongmtr.html |sernav=香港鐵路(MTR) |tarîx=15 sibat 2006 |malper=2427junction.com |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ica.roofandfacade.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51:hong-kongs-mtr-system&amp;catid=46:surface-roadrail-transport&amp;Itemid=13 |sernav=Hong Kong's MTR System |tarîx=12 adar 2007 |malper=Roof and Facade |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130609192328/http://www.ica.roofandfacade.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51:hong-kongs-mtr-system&amp;catid=46:surface-roadrail-transport&amp;Itemid=13 |roja-arşîvê=9 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mecaristan]]
|
* MÁV, GySEV
* Budapest Metro
* HÉV (suburban railway)
* [[Tramway|Tram]] systems in [[Budapeşt|Budapest]], Debrecen, Miskolc, Szeged
* Budapest Cog-wheel Railway
* Budapest Castle Hill Funicular
|
|-
|[[Hindistan]]
|Only used for rapid transit and tram, Bangalore Metro, Chennai Metro, Delhi Metro (Phase 2 onwards), Rapid Metro Gurgaon, Hyderabad Metro, Jaipur Metro, Kochi Metro, Kolkata Metro (Line 2 onwards), Lucknow Metro, Mumbai Metro, Nagpur Metro, Navi Mumbai Metro and Trams in Kolkata. The under construction Mumbai–Ahmedabad high-speed rail corridor based on the Shinkansen also uses standard gauge. All of the under-construction and future rapid transit systems would be in standard gauge.Delhi–Meerut Regional Rapid Transit System
|Indian nationwide rail system (Indian Railways) uses {{RailGauge|1676mm}} broad gauge.
|-
|[[Îndonezya]]
|Jakarta LRT, Greater Jakarta LRT (under construction), Trans-Sulawesi Railway (under construction), Jakarta MRT West-east line (planned), and Jakarta-Bandung high speed networks
|The very first railway line in Indonesia which connects Semarang to Tanggung, which later extended to Yogyakarta was laid to standard gauge.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://keretapi.tripod.com/history.html |sernav=History of Railways in Indonesia |malper=keretapi.tripod.com |roja-gihiştinê=2021-05-25 }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; Opened in 1867, it was mostly regauged to 1,067mm/3ft6in during Japanese occupation in 1943, while a short line in Semarang Harbor soldiered on until 1945.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://searail.malayanrailways.com/PJKA/Nederland-Indies%20Railway/NISM.htm |sernav=Nederlands-Indische Spoorweg Maatschappij |malper=searail.malayanrailways.com |roja-gihiştinê=2021-05-25 |roja-arşîvê=2023-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230605144318/https://searail.malayanrailways.com/PJKA/Nederland-Indies%20Railway/NISM.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Standard gauge railway lines made a return in 2014 on experimental railway line in Aceh.
The railway tracks of Java and Sumatra uses {{RailGauge|1067mm}}.
|-
|[[Îran]]
|Islamic Republic of Iran Railways
|{{Convert|12998|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Iraq]]
|Iraqi Republic Railways
|{{Convert|485|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Îrlenda]]
|Transport Infrastructure Ireland
|Luas in [[Dublîn|Dublin]]
|-
|[[Îsraêl]]
|Israel Railways, CTS, operating the Jerusalem Light Rail
|
|-
|[[Îtalya]]
|Ferrovie dello Stato
|{{Convert|16723|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Japon]]
|Shinkansen, JR Hokkaido Naebo Works (see Train on Train), Keisei Line, Keikyu Line, Tokyo Metro (Ginza and Marunouchi lines), Toei Subway (Asakusa and Oedo lines), Kintetsu Railway (Osaka, Nara, Nagoya, Yamada, Kyoto, and Keihanna lines and their associated branches), Keihan Railway, Hankyu Railway, Hanshin Railway, Kyoto Municipal Subway, Kobe Municipal Subway, Osaka Metro, Kita-Osaka Kyuko Railway, Fukuoka City Subway (Nanakuma Line), Sendai Subway (Tozai Line), Nagoya Municipal Subway (Higashiyama, Meijō, and Meikō lines), Nose Electric Railway, Yokohama Municipal Subway (Blue and Green lines)
|{{Convert|4251|km|mi|abbr=on}}, all electrified
|-
|[[Kenya]]
|Mombasa-Nairobi Standard Gauge Railway
|{{Convert|485|km|mi|0|abbr=on}} Inaugurated 31 May 2017. An extension from [[Nairobî|Nairobi]] to [[Naivasha]] is under construction. A further extension east to the [[Ûganda|Ugandan]] border is planned.
|-
|[[Laos]]
|Boten–Vientiane railway
|{{Convert|414|km|mi|0|abbr=on}}, Formally opened on 3 December 2021.
|-
|[[Letonya]]
|Rail Baltica
|Standard-gauge Rail Baltica railway is under construction and is scheduled to be completed by 2026.
|-
|[[Libnan]]
|
|All lines out of service and essentially dismantled
|-
|[[Lîbya]]
|Network under construction
|
|-
|[[Lîtvanya]]
|Rail Baltica
|First phase, from [[Kaunas]] to the Polish border, completed in 2015. Second phase, from Kaunas north to Tallinn and from Kaunas to Vilnius, is in the design and construction phase and scheduled to be completed by 2026.
|-
|[[Lûksembûrg]]
|Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois
|
|-
|[[Malezya]]
|
* RapidKL (Kelana Jaya Line, Ampang Line, MRT Kajang Line, MRT Sungai Buloh-Serdang-Putrajaya Line)
* Express Rail Link (KLIA Transit and KLIA Express)
* MRL East Coast Rail Link (under construction)
* Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail (planned)
|{{Convert|998|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Meksîk]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mexlist.com |sernav=Mexlist |sal=2007 |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;
|{{Agahiyên bêhtir|List of Mexican railroads}}
|{{Convert|24,740|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Monako]]
|
|
|-
|[[Montenegro]]
|Željeznice Crne Gore
|3
|-
|[[Maroko]]
|Rail transport in Morocco
|{{Convert|2067|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Nepal]]
|Nepal Railways (all tracks except cross-border tracks with India are standard gauge)
|Under-construction
|-
|[[Holenda]]
|Nederlandse Spoorwegen and regional railways.
|
|-
|[[Nû Zelenda]]
|Rail transport in New Zealand
|{{Convert|4375.5|km|mi|abbr=on}}
{{RailGauge|1067mm}} narrow gauge chosen due to the need to cross mountainous terrain in the country's interior and the lower cost of construction.
|-
|[[Nîjerya]]
|Lagos–Kano Standard Gauge Railway; Lagos Rail Mass Transit
|Under construction; Abuja to Kaduna section operational.
|-
|[[Korêya Bakur]]
|Railways of the DPRK.
|
|-
|[[Makedonyaya Bakur]]
|Macedonian Railways
|
|-
|[[Norwêc]]
|Norwegian National Rail Administration, Rail transport in Norway
|{{Convert|4087|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Pakistan]]
|To be used only for rapid transit system, Lahore Metro&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://epd.punjab.gov.pk/system/files/Section-3-Project%20Description.pdf |sernav=SECTION - 3 DESCRIPTION OF THE PROJECT |malper=EIA of Construction of Lahore Orange Line Metro Train Project (Ali Town –Dera Gujran) |weşanger=Environmental Protection Department |roja-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2017 |roja-arşîvê=2020-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201213140355/https://epd.punjab.gov.pk/system/files/Section-3-Project%20Description.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|Pakistan's nationwide rail system (Pakistan Railways) uses {{RailGauge|1676mm}} broad gauge. Any future additions to this system would also be in broad gauge.
|-
|[[Panama]]
|Panama Railway; Panama Metro
|Regauged from {{RailGauge|5 ft}} in 2001
|-
|[[Paraguay]]
|Ferrocarril Presidente Don Carlos Antonio López, now Ferrocarril de Paraguay S.A. (FEPASA)
|36&amp;nbsp;km out of Asunción (used as a tourist steam line), plus 5&amp;nbsp;km from Encarnación to the border with Argentina, carrying mainly exported soy; the rest of the 441-km line awaits its fate, while redevelopment plans come and go with regularity. The section from west of Encarnación to north of San Salvador, plus the entire San Salvador–Abaí branch, have been dismantled by the railway itself and sold for scrap to raise funds.
|-
|[[Perû]]
|Railway Development Corporation,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rrdc.com/op_peru_fcca.html |sernav=Ferrocarril Central Andino |sal=2007 |malper=Railroad Development Corporation |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt; Ferrocarril Central Andino (Callao–Lima–La Oroya–Huancayo and La Oroya–Cerro del Pasco lines), Ferrocarril del sur de Peru (operated by Peru Rail) Matarani–Arequipa–Puno and Puno–Cuzco, Ilo–Moquegua mining railway, Tacna–Arica (Chile) international line, (operated by Tacna Province), Lima electric suburban railway
|{{Convert|1603|km|mi|0|abbr=on}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Filîpîn]]
|Operational: LRT 1, LRT 2, and MRT 3. Under construction: MRT 7, MRT 4, LRT 1 South/Cavite Extension, MMS, PNR SLH, PNR NSCR, and Mindanao Railway Phase 1. All current as of March 2022.
|{{Convert|54.15|km|mi|abbr=on}} operational, {{Convert|899.6|km|mi|abbr=on}} under construction, all electrified as of March 2022.
|-
|Philippine National Railways network, future LRT and MRT Lines (proposed)
|{{Derdora}} {{Convert|4,600|km|mi|abbr=on}}, {{Convert|1,159|km|mi|abbr=on}} will be electrified.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.railwaypro.com/wp/philippines-approves-standard-gauge-for-all-new-lines/ |sernav=Philippines approves standard gauge for all new lines |tarîx=10 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2020 }}&lt;/ref&gt;{{Efn|For the Philippine National Railways, {{Convert|2278|km|abbr=on}} for the Mindanao Railway, {{Convert|296|km|abbr=on}} for the [[North–South Commuter Railway]] (NSCR),&lt;ref name=&quot;pia&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Biz sector calls on gov't. to prioritize Mindanao railway system |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1015160 |xebat=Philippine Information Agency |tarîx=27 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt; {{Convert|298|km|abbr=on}} for NSCR extensions,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Dela Paz |pêşnav=Chrisee |tarîx=13 îlon 2017 |sernav=NEDA Board approves Metro Manila Subway |malper=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/181950-neda-board-approval-metro-manila-subway-pnr-railways |roja-gihiştinê=14 îlon 2017 }}&lt;/ref&gt; {{Convert|92|km|abbr=on}} for the Norteast Commuter Line to [[Cabanatuan]],&lt;ref&gt;{{Cite report |title=TECHNICAL REPORT NO. 3: URBAN / TRANSPORTATION DEVELOPMENT CONDITION IN ADJOINING AREAS |work=METRO MANILA URBAN TRANSPORTATION INTEGRATION STUDY |url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/11580495_03.pdf |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |accessdate=21 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Joann |paşnav=Villanueva |sernav=PNR asks for feasibility of Cabanatuan-Makati line |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1059754 |malper=Philippine News Agency |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=2 tebax 2020 }}&lt;/ref&gt; {{Convert|581 to 639|km|abbr=on}} for the South Main Line rehabilitation, {{Convert|71|km|abbr=on}} for the Subic–Clark Railway, {{Convert|244|km|abbr=on}} for the [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]–[[Tuguegarao]] line,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1036596 |sernav=CEZA pursuing expressway, railway projects in Cagayan |malper=Philippine News Agency |roja-gihiştinê=28 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt; and {{Convert|175|km|mi|abbr=on}} for the Tarlac–San Fernando line.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bidding Documents – Preliminary Works for the Subic–Clark Railway Project |url=https://www.bcda.gov.ph/sites/default/files/Bidding%20Documents_Advance%20Preliminary%20Works%20of%20Subic-Clark%20Railway%20Project(Part2).pdf |ajans=[[Bases Conversion and Development Authority]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626171237/https://www.bcda.gov.ph/sites/default/files/Bidding%20Documents_Advance%20Preliminary%20Works%20of%20Subic-Clark%20Railway%20Project(Part2).pdf |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=21 nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt; Proposed MRT lines have a total length of {{Convert|370|km|abbr=on}}, discounting the Monorail [[MRT Line 4 (Metro Manila)|Line 4]]. [[LRT Line 1 (Metro Manila)|LRT Line 1]] extension is {{Convert|26|km|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/659246/tugade-says-lrt1-cavite-extension-to-be-completed-in-2021/story/ |sernav=Tugade says LRT1 Cavite extension to be completed in 2021 |paşnav=Cordero |pêşnav=Ted |tarîx=4 tîrmeh 2018 |xebat=GMA News Online |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2018 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; while LRT Line 6's total proposed track length is {{Convert|169|km|mi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Project Description for Scoping (Line 6A and 6B/C) |url=http://eia.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2019/01/LRT-Line-6-PD-for-Scoping.v2.pdf |malper=Environmental Management Bureau, [[Department of Environment and Natural Resources]] |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=18 sibat 2021 |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210116002228/http://eia.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2019/01/LRT-Line-6-PD-for-Scoping.v2.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; All figures mentioned denote track length, not line or system length.}}
|-
|[[Polonya]]
|Polskie Koleje Państwowe, Warsaw Metro, most [[tramway]] systems throughout the country
|
|-
|[[Portûgal]]
|Planned high-speed lines, Braga and Oporto (''Guindais'') funiculars, Lisbon Metro, Oporto Metro (partly adapted from former {{RailGauge|1000mm}}; tracks), Metro Transportes do Sul light rail in Almada.
|All other railways use {{RailGauge|1,668mm}} (broad gauge); some use {{RailGauge|1000mm}}; Decauville uses {{RailGauge|500mm}} gauge.
|-
|[[Romanya]]
|
* Căile Ferate Române
* Bucharest Metro
* [[Tramway|Tram]] systems in Botoșani, Brăila, [[Bûkareşt|Bucharest]], Cluj-Napoca, Craiova, Galați, Ploiești and Timișoara
|
|-
|[[Rûsya]]
|Rostov-on-Don tramway, lines connecting Kaliningrad with Poland
|
|-
|[[Rwanda]]
|Isaka–Kigali Standard Gauge Railway
|{{Convert|150|km|mi|abbr=on}} New railway between [[Kigali]] and the [[Tanzanya|Tanzanian]] town of [[Isaka]] is planned.
|-
|[[Erebistana Siûdî]]
|Rail transport in Saudi Arabia
|
|-
|[[Senegal]]
|
* Senegal–Gambia Railway (planned)
* Senegal–Guinea Bissau Railway (planned)
|
|-
|[[Serbistan]]
|Serbian Railways
|
|-
|[[Singapûr]]
|Mass Rapid Transit
|{{Convert|203|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Slovakya]]
|Železnice Slovenskej republiky, Košice tramway system
|
|-
|[[Slovenya]]
|Slovenske železnice
|
|-
|[[Afrîkaya Başûr]]
|Gautrain in Gauteng Province. Rest of country uses {{RailGauge|1067mm}}
|{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Komara Korêyê]]
|KRNA
|
|-
|[[Spanya]]
|AVE [[Trêna lezgîn|high-speed rail]] lines from Madrid to Seville, Málaga, Alicante, Saragossa, Barcelona (-Perthus), Orense, Toledo, Huesca, León and Valladolid, Barcelona Metro (L2, L3, L4, and L5 lines), Barcelona FGC (lines L6 and L7), and Metro Vallès (lines S1, S2, S5, and S55)

All other railways use {{RailGauge|1,668mm}} (broad gauge) and/or {{RailGauge|1000mm}}.
|{{Convert|3622|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Swêd]]
|Swedish Transport Administration, Storstockholms Lokaltrafik (Stockholm metro, commuter and light rail lines), tram networks in Gothenburg, Lund and Norrköping
|
|-
|[[Swîsre]]
|Swiss Federal Railways, 
BLS, 
Rigi Railways (rack railway)
|SFR 3,134&amp;nbsp;km in standard gauge and 98&amp;nbsp;km metre gauge&lt;ref name=&quot;infra&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://reporting.sbb.ch/en/infrastructures |sernav=Infrastructures |tarîx=2018 |malper=SBB/CFF/FFS |roja-gihiştinê=2019-07-21 |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822173318/https://reporting.sbb.ch/en/infrastructures |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
449&amp;nbsp;km{{Clarify|reason=this figure has no context, what does it mean?|date=February 2021}}
|-
|[[Sûrî]]
|Chemins de Fer Syriens
|{{Convert|2052|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Taywan]]
|
* Taiwan High Speed Rail
* Taipei Rapid Transit System, Kaohsiung Mass Rapid Transit, Taoyuan Airport MRT and Taichung Metro
* Kaohsiung Circular light rail and Danhai light rail
|{{Convert|604.64|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Tanzanya]]
|Tanzania Standard Gauge Railway
|{{Convert|202|km|mi|0|abbr=on}} line from Dar es Salaam to Morogoro under construction. Contract awarded in 2019 for a {{Convert|422|km|mi|0|abbr=on}} extension from Morogoro to Makutupora.
|-
|[[Taylenda]]
|
* BTS Skytrain, MRT, and Suvarnabhumi Airport Link
* The State Railway of Thailand uses {{RailGauge|1000 mm}}.
|{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Tûnis]]
|Northern part of the network
|{{Convert|471|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Tirkiye]]
|Turkish State Railways (also operates Marmaray), metro networks, and tram networks
|Some tram networks use {{RailGauge|1000mm}}. {{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Turkey}}
|-
|[[Ûganda]]
|Uganda Standard Gauge Railway
|Railway line from [[Kampala]] to the Kenyan border is planned.
|-
|[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
|Rail transport in the United Arab Emirates
|
|-
|[[Keyaniya Yekbûyî]]
|Entire rail network in Great Britain (but not Ireland) since standardisation by the Regulating the Gauge of Railways Act 1846
|Also used on all metro and tramway systems with the exception of the self-contained Glasgow Subway, which is {{RailGauge|4ft}}.
|-
|[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|
* Modern national railroad network; ''see'' Track gauge in the United States
* The Washington Metro uses {{RailGauge|56.25in}} gauge, which is {{Convert|6|mm|2|abbr=on}} narrower than standard gauge.
* The Bay Area Rapid Transit system uses {{RailGauge|5ft6in}}.
|{{Convert|129774|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Ûrûguay]]
|National rail network
|{{Convert|2900|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Viyetnam]]
|Bakurê [[Hanoi]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.vr.com.vn/english/hientaihoatdong.html |sernav=Railway Infrastructure |sal=2005 |malper=Vietnam Railways |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100418132723/http://www.vr.com.vn/english/hientaihoatdong.html |roja-arşîvê=18 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;
|{{Convert|178|km|mi|abbr=on}}. Includes dual gauge (standard/metre) to the Chinese border.
|}

== Binêre herwiha ==
{{Portal|Trên}}

* [[Pîvana standard (trênên pêlîstok)]]
* {{Section link|Lîsteya pîvanên rêkê#Pîvana standard}}
* Lîsteya pergalên tramvayê ji hêla pîvan û elektrîkê ve
* Track gauge
* Rêzkirina Qanûna Rêhesinê ya 1846

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

== Girêdanên derve ==

* {{Jêder-nûçe |url=http://nla.gov.au/nla.news-article13868834 |sernav=The Sydney Morning Herald |tarîx=23 gulan 1892 |malper=[[The Sydney Morning Herald]] |rûpel=4 |via=National Library of Australia |roja-gihiştinê=14 tebax 2011 }}, a discussion of gauge in Australia circa 1892
* {{Jêder-nûçe |url=http://nla.gov.au/nla.news-article62159153 |sernav=Standard Railway Gauge |tarîx=5 çiriya pêşîn 1937 |malper=[[Townsville Bulletin]] |rûpel=12 |via=National Library of Australia |roja-gihiştinê=19 adar 2014 }}, a discussion of the Roman gauge origin theory.

{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:CS1: long volume value]]</text>
      <sha1>fuubvg0suymvwhnvagnz7twms9nql2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006610</id>
      <parentid>2006587</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T15:24:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2006610</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="31327" sha1="o32kqyp7hsoo9z4rjzngy31laamc84c" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=tîrmeh 2024}}
{{Darika Pîvana Rêhesinê}}

'''Pîvana Rêhesinê ya Standard''' pîvana rêka [[Rêyahesinî ya veguhastinê|rêbaza]] {{RailGauge|1435mm}} û {{RailGauge|1435mm}} e. Ji pîvana standard re jî '''Pîvana Stephenson''' (piştî [[George Stephenson]]) tê gotin, '''pîvana''' '''navneteweyî''', '''[[Yekîtiya Navneteweyî ya Railways|pîvana UIC]]''', '''pîvana''' '''yekreng''', '''pîvana''' '''normal''' û pîvana '''Ewropî''' li [[Ewropa]]yê,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tentea.ec.europa.eu/en/ten-t_projects/ten-t_projects_by_country/estonia/2007-ee-27010-s.htm |sernav=2007-ee-27010-s |paşnav=Falco |pêşnav=Francesco |tarîx=31 kanûna pêşîn 2012 |malper=TEN-T Executive Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120227131503/http://tentea.ec.europa.eu/en/ten-t_projects/ten-t_projects_by_country/estonia/2007-ee-27010-s.htm |roja-arşîvê=27 sibat 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://speedrail.ru/en/scm_in_the_world/detail13.html |sernav=Japan |tarîx=1 çiriya pêşîn 1964 |malper=Speedrail.ru |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20120629031949/http://speedrail.ru/en/scm_in_the_world/detail13.html |roja-arşîvê=29 hezîran 2012 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://tentea.ec.europa.eu/en/news__events/newsroom/eu_support_to_help_convert_the_port_of_barcelonas_rail_network_to_uic_gauge.htm |sernav=EU support to help convert the Port of Barcelona's rail network to UIC gauge |paşnav=Falco |pêşnav=Francesco |tarîx=23 kanûna paşîn 2013 |malper=TEN-T Executive Agency |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130211090053/http://tentea.ec.europa.eu/en/news__events/newsroom/eu_support_to_help_convert_the_port_of_barcelonas_rail_network_to_uic_gauge.htm |roja-arşîvê=11 sibat 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.uic.org/com/article/spain-opening-of-the-first?page=thickbox_enews |sernav=Spain: opening of the first standard UIC gauge cross-border corridor between Spain and France |malper=UIC Communications |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://ip.com/patfam/en/43414081 |sernav=Displaceable rolling bogie for railway vehicles |malper=IP.com |urlya-arşîvê=https://archive.today/20130629123614/http://ip.com/patfam/en/43414081 |roja-arşîvê=29 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt; û '''SGR''' li Rojhilatê Afrîkayê. Ew li seranserê cîhanê wekî rêbaza herî berfireh tê bikar anîn, ku bi qasî %55 ji xetên cîhanê bikar tîne. Hemû xetên [[Trêna lezgîn|trênê yên bilez]] ji bilî yên [[Li Rûsyayê trêna leza bilind|Rûsya]], [[Li Fînlandiyayê trêna leza bilind|Fînlenda]] û [[Li Ozbekistanê rêhesinê bi leza bilind|Ozbekistanê]] pîvana standard bikar tînin. Dûrahiya di navbera keviyên hundurê rêlan ve 1435 mm tê diyar kirin, ji bilî [[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|Dewletên Yekbûyî]] û li ser hin rêzikên mîrata Brîtanî, di [[Pergalên pîvandinê yên adetî yên Imperial û Dewletên Yekbûyî|adetî]]/[[yekîneyên Imperial|yekîneyên împaratorî yên Dewletên Yekbûyî]] de, tam &quot;çar lingên heşt û nîv înç&quot;&lt;ref&gt;[https://www.loc.gov/law/help/statutes-at-large/37th-congress/session-3/c37s3ch112.pdf] Thirty-Seventh Congress Session III Chap CXII March 3, 1863 Retrieved on 2019-01-08.&lt;/ref&gt; bi 1435.1 mm re wekhev tê danasîn.

== Rêhesina destpêkê bi rêbazê ==

=== Pîvana ne-standard ===

* [[Rêhesina Monkland û Kirkintilloch]], 1824 destûra 1825 vekir, {{RailGauge|4ft6in}} bikar anîn.
* [[Rêhesina Dundee û Newtyle]], destûra 1829 da û 1831 vekir, {{RailGauge|54.5in}} bikar anîn.
* [[Rêhesina Wîlayetên Rojhilat]]î, di 4 Tîrmehê 1836an de destûr da, {{RailGauge|5ft}} bikar anîn.
* [[Rêhesina London û Blackwallê]], di 28 Tîrmehê 1836an de destûr da, {{RailGauge|60.5in}} bikar anîn.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.stgite.org.uk/media/publictransport.html |sernav=Public transport in and about the parish |malper=St George-in-the-East Church |cih=London |at=London and Blackwall Railway; London, Tilbury &amp; Southend Railway }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=çiriya pêşîn 2022 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mernick.org.uk/dlr/documents/09.pdf |sernav=Docklands Light Railway: Tower Gateway to West India Quay |malper=Mernick |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
* [[Rêhesina Dundee û Arbroath]], di 19 Gulanê 1836an de hate saz kirin û di Cotmehê de 1838 vekir, {{RailGauge|5ft6in}} bikar anîn, heta ku di sala 1847an de hate [[Veguheztina pîvana şopandinê|standard]] kirin.
* [[Rêhesina Arbroath û Forfar]], di 19 Gulanê 1836an de hate saz kirin û di Mijdar de 1838 vekir, {{RailGauge|5ft6in}} bikar anîn.
* [[Rêhesinê Bakur û Rojhilat|Rêhesina Bakur û Rojhilatî]], di 4 Tîrmehê 1836an de destûr da, pîvana {{RailGauge|5ft}} bikar anîn.
* [[Rêhesina Aberdeen]], 1848 vekir, heta {{RailGauge|5ft6in}} [[Veguheztina pîvana şopandinê|standardkirin]] bikar anîn.

{| class=&quot;wikitable plainlist&quot;
!Welat
!Rêhesin
!Peyvnot
|-
|[[Albanya]]
|National rail network
|{{Convert|677|km|mi|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |beş=Albania |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |urlya-beşê=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/ |roja-arşîvê=2021-12-17 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20211217104041/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/albania/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/384.html |sernav=CIA data |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190111051654/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/384.html |roja-arşîvê=11 kanûna paşîn 2019 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Cezayir|Cezayîr]]
|
* National rail network
* Algiers Metro, Algiers tramway, Constantine tramway, Oran tramway, Oran Metro
|{{Convert|3973|km|mi|abbr=on}}&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=The World Factbook |beş=Algeria |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 |urlya-beşê=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |roja-arşîvê=2021-01-04 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210104184359/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/algeria/ |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Angola]]
|
|{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Arjentîn]]
|
* General Urquiza Railway (except for Ferrocarril Económico Correntino, which used {{RailGauge|600mm}} before its closing)
* Buenos Aires Underground
* Metrotranvía Mendoza
* Tren de la Costa
|Other major lines are mostly {{RailGauge|1676mm}} broad gauge, with the exception of the {{RailGauge|1000mm}} General Belgrano Railway. {{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Argentina}}
|-
|[[Awistralya]]
|
* Australian Rail Track Corporation
* Pilbara Railways
* Sydney Trains
* Sydney Metro
* Sydney Light Rail
* Newcastle Light Rail
* Parramatta Light Rail
* NSW TrainLink
* Melbourne trams
* Adelaide Metro trams
* Gold Coast tram
* Canberra Metro
* Victorian Trains (Melbourne-Albury via Moonee Valley, Melbourne-Adelaide via Gerringhap, Dimboola, Rainbow Line Yelta Line, Maryborough- Mildura) {{Agahiyên bêhtir|List of Australian railway companies}}
|{{Agahiyên bêhtir|Rail gauge in Australia}}
{{RailGauge|1435mm}} {{Convert|2295|km|mi|abbr=on}}

Victoria built the first railways to the {{RailGauge|63in}} Irish broad gauge. New South Wales then built to the standard gauge, so trains had to stop on the border and passengers transferred, which was only rectified in the 1960s. Queensland still runs on a narrow gauge but there is a standard gauge line from NSW to Brisbane.
|-
|[[Awistirya]]
|Österreichische Bundesbahnen
|{{Convert|4859|km|mi|abbr=on}} The [[Semmering railway]] has [[Kelepora Cîhanê|UNESCO World Heritage Site]] status.
|-
|[[Bengladeş]]
|To be used only for rapid transit system, Dhaka Metro Rail
|{{Convert|20.1|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Belçîka]]
|NMBS/SNCB, [[Metroya Brukselê|Brussels Metro]] and tramway
|{{Convert|339|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Bosniya û Herzegovîna]]
|
* Željeznice Federacije Bosne i Hercegovine and Željeznice Republike Srpske
* [[Sarayevo|Sarajevo]] tramways
|{{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Bosnia and Herzegovina}}
{{Convert|1032|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Brezîl]]
|Estrada de Ferro do Amapá; from Uruguaiana to the border with Argentina and from Santana do Livramento to the border with Uruguay (both mixed gauge {{RailGauge|1435mm}} and {{RailGauge|1000mm}}); remaining tracks at Jaguarão, Rio Grande do Sul (currently inoperable); Rio de Janeiro Light Rail; São Paulo Metro lines 4 and 5; Salvador Metro Baixada Santista Light Rail
|{{Convert|205.5|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Bulgaristan]]
|
* National Railway Infrastructure Company (NRIC)
* Bulgarian State Railways (BDZ)
* Sofia Underground&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.metropolitan.bg/index_eng.html |sernav=Metropolitan Sofia |malper=Metropolitan.bg |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20090818195624/http://www.metropolitan.bg/index_eng.html |roja-arşîvê=18 tebax 2009 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;
* part of Sofia Tramway system&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.skgt-bg.com/index_en.htm |sernav=Sofia Public Transport Co. |urlya-arşîvê=https://archive.today/20060810092922/http://www.skgt-bg.com/index_en.htm |roja-arşîvê=10 tebax 2006 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=1 hezîran 2016 }}&lt;/ref&gt;
|
|-
|[[Kanada]]
|National rail network (including commuter rail operators like GO Transit, West Coast Express, AMT and Union Pearson Express).
|{{Convert|49422|km|mi|abbr=on}}
The Toronto Transit Commission uses {{RailGauge|4 ft 10 7⁄8 in}} gauge on its streetcar and subway lines.
|-
|[[Çîn]]
|National rail network
|{{Convert|103144|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Şîle]]
|Santiago Metro
|{{Convert|140.800|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Kroatya]]
|Hrvatske Željeznice
|{{Agahiyên bêhtir|Transport in Croatia}}
|-
|[[Kolombiya]]
|Metro de Medellín, Tren del Cerrejón, Metro de Bogotá
|
|-
|[[Kûba]]
|Ferrocarriles de Cuba
|{{Convert|4266|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Çekya]]
|
* Správa železniční dopravní cesty
* Prague Metro
* all [[Tramway|tram]] systems in the country (Liberec has dual gauge 1,000/1,435&amp;nbsp;mm, with one metre-gauge interurban line to Jablonec nad Nisou)
* funicular in [[Prag]]ue
|{{Convert|9478|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Danîmarka]]
|Banedanmark and Copenhagen Metro
|
|-
|[[Cîbûtî]]
|Addis Ababa-Djibouti Railway
|{{Convert|100|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Misir]]
|Egyptian National Railways
|
|-
|[[Estonya]]
|Rail Baltica
|Standard-gauge Rail Baltica railway is under construction and is scheduled to be completed by 2026. Cost studies have been undertaken for a potential overhaul of entire rail network to standard-gauge.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.err.ee/1608705319/euroopa-roopmelaiusele-uleminek-laheks-maksma-8-7-miljardit-eurot |sernav=Euroopa rööpmelaiusele üleminek läheks maksma 8,7 miljardit eurot |tarîx=5 îlon 2022 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Etiyopya]]
|Addis Ababa-Djibouti Railway; Addis Ababa Light Rail
|{{Convert|659|km|mi|0|abbr=on}} [[Veguhestina hesinî li Etiyopyayê|Other standard gauge lines]] under construction.
|-
|[[Fînlenda]]
|
* Rail Baltica
* Tampere tram
* Planned: Helsinki–Tallinn Tunnel
|
|-
|[[Fransa]]
|SNCF, RATP (on RER lines)
|
|-
|[[Gabon]]
|Trans-Gabon Railway
|669&amp;nbsp;km
|-
|[[Almanya]]
|Deutsche Bahn, numerous local public transport providers
|{{Convert|43,468|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Gurcistan]]
|Georgian Railway {{RailGauge|1435mm}} constructed between Akhalkalaki to Karstakhi for Baku-Tbilisi-Kars Railway
|{{Convert|26.142|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Gana]]
|G-Rail
|New and extended SGR are being built, with some dual gauge.
|-
|[[Yewnanistan]]
|Hellenic Railways Organisation (operated by TrainOSE)
|All modern Greek networks, except in the Peloponnese
|-
|[[Kursiya pîroz]]
|
|{{Convert|1|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Hong Kong]]
|MTR (former KCR network – East Rail line, West Rail line, Tuen Ma line, Light Rail)
|Other MTR lines use 1,432&amp;nbsp;mm (4&amp;nbsp;ft {{Fraction|8|3|8}}&amp;nbsp;in) instead of 4&amp;nbsp;ft {{Fraction|8|1|2}}&amp;nbsp;in&lt;ref name=&quot;HK&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.2427junction.com/chinahongkongmtr.html |sernav=香港鐵路(MTR) |tarîx=15 sibat 2006 |malper=2427junction.com |roja-gihiştinê=20 tebax 2013 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.ica.roofandfacade.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51:hong-kongs-mtr-system&amp;catid=46:surface-roadrail-transport&amp;Itemid=13 |sernav=Hong Kong's MTR System |tarîx=12 adar 2007 |malper=Roof and Facade |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20130609192328/http://www.ica.roofandfacade.com/index.php?option=com_content&amp;view=article&amp;id=51:hong-kongs-mtr-system&amp;catid=46:surface-roadrail-transport&amp;Itemid=13 |roja-arşîvê=9 hezîran 2013 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=7 kanûna pêşîn 2011 }}&lt;/ref&gt;
|-
|[[Mecaristan]]
|
* MÁV, GySEV
* Budapest Metro
* HÉV (suburban railway)
* [[Tramway|Tram]] systems in [[Budapeşt|Budapest]], Debrecen, Miskolc, Szeged
* Budapest Cog-wheel Railway
* Budapest Castle Hill Funicular
|
|-
|[[Hindistan]]
|Only used for rapid transit and tram, Bangalore Metro, Chennai Metro, Delhi Metro (Phase 2 onwards), Rapid Metro Gurgaon, Hyderabad Metro, Jaipur Metro, Kochi Metro, Kolkata Metro (Line 2 onwards), Lucknow Metro, Mumbai Metro, Nagpur Metro, Navi Mumbai Metro and Trams in Kolkata. The under construction Mumbai–Ahmedabad high-speed rail corridor based on the Shinkansen also uses standard gauge. All of the under-construction and future rapid transit systems would be in standard gauge.Delhi–Meerut Regional Rapid Transit System
|Indian nationwide rail system (Indian Railways) uses {{RailGauge|1676mm}} broad gauge.
|-
|[[Îndonezya]]
|Jakarta LRT, Greater Jakarta LRT (under construction), Trans-Sulawesi Railway (under construction), Jakarta MRT West-east line (planned), and Jakarta-Bandung high speed networks
|The very first railway line in Indonesia which connects Semarang to Tanggung, which later extended to Yogyakarta was laid to standard gauge.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://keretapi.tripod.com/history.html |sernav=History of Railways in Indonesia |malper=keretapi.tripod.com |roja-gihiştinê=2021-05-25 }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt; Opened in 1867, it was mostly regauged to 1,067mm/3ft6in during Japanese occupation in 1943, while a short line in Semarang Harbor soldiered on until 1945.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://searail.malayanrailways.com/PJKA/Nederland-Indies%20Railway/NISM.htm |sernav=Nederlands-Indische Spoorweg Maatschappij |malper=searail.malayanrailways.com |roja-gihiştinê=2021-05-25 |roja-arşîvê=2023-06-05 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20230605144318/https://searail.malayanrailways.com/PJKA/Nederland-Indies%20Railway/NISM.htm |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; Standard gauge railway lines made a return in 2014 on experimental railway line in Aceh.
The railway tracks of Java and Sumatra uses {{RailGauge|1067mm}}.
|-
|[[Îran]]
|Islamic Republic of Iran Railways
|{{Convert|12998|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Iraq]]
|Iraqi Republic Railways
|{{Convert|485|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Îrlenda]]
|Transport Infrastructure Ireland
|Luas in [[Dublîn|Dublin]]
|-
|[[Îsraêl]]
|Israel Railways, CTS, operating the Jerusalem Light Rail
|
|-
|[[Îtalya]]
|Ferrovie dello Stato
|{{Convert|16723|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Japon]]
|Shinkansen, JR Hokkaido Naebo Works (see Train on Train), Keisei Line, Keikyu Line, Tokyo Metro (Ginza and Marunouchi lines), Toei Subway (Asakusa and Oedo lines), Kintetsu Railway (Osaka, Nara, Nagoya, Yamada, Kyoto, and Keihanna lines and their associated branches), Keihan Railway, Hankyu Railway, Hanshin Railway, Kyoto Municipal Subway, Kobe Municipal Subway, Osaka Metro, Kita-Osaka Kyuko Railway, Fukuoka City Subway (Nanakuma Line), Sendai Subway (Tozai Line), Nagoya Municipal Subway (Higashiyama, Meijō, and Meikō lines), Nose Electric Railway, Yokohama Municipal Subway (Blue and Green lines)
|{{Convert|4251|km|mi|abbr=on}}, all electrified
|-
|[[Kenya]]
|Mombasa-Nairobi Standard Gauge Railway
|{{Convert|485|km|mi|0|abbr=on}} Inaugurated 31 May 2017. An extension from [[Nairobî|Nairobi]] to [[Naivasha]] is under construction. A further extension east to the [[Ûganda|Ugandan]] border is planned.
|-
|[[Laos]]
|Boten–Vientiane railway
|{{Convert|414|km|mi|0|abbr=on}}, Formally opened on 3 December 2021.
|-
|[[Letonya]]
|Rail Baltica
|Standard-gauge Rail Baltica railway is under construction and is scheduled to be completed by 2026.
|-
|[[Libnan]]
|
|All lines out of service and essentially dismantled
|-
|[[Lîbya]]
|Network under construction
|
|-
|[[Lîtvanya]]
|Rail Baltica
|First phase, from [[Kaunas]] to the Polish border, completed in 2015. Second phase, from Kaunas north to Tallinn and from Kaunas to Vilnius, is in the design and construction phase and scheduled to be completed by 2026.
|-
|[[Lûksembûrg]]
|Société Nationale des Chemins de Fer Luxembourgeois
|
|-
|[[Malezya]]
|
* RapidKL (Kelana Jaya Line, Ampang Line, MRT Kajang Line, MRT Sungai Buloh-Serdang-Putrajaya Line)
* Express Rail Link (KLIA Transit and KLIA Express)
* MRL East Coast Rail Link (under construction)
* Kuala Lumpur–Singapore High Speed Rail (planned)
|{{Convert|998|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Meksîk]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.mexlist.com |sernav=Mexlist |sal=2007 |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;
|{{Agahiyên bêhtir|List of Mexican railroads}}
|{{Convert|24,740|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Monako]]
|
|
|-
|[[Montenegro]]
|Željeznice Crne Gore
|3
|-
|[[Maroko]]
|Rail transport in Morocco
|{{Convert|2067|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Nepal]]
|Nepal Railways (all tracks except cross-border tracks with India are standard gauge)
|Under-construction
|-
|[[Holenda]]
|Nederlandse Spoorwegen and regional railways.
|
|-
|[[Nû Zelenda]]
|Rail transport in New Zealand
|{{Convert|4375.5|km|mi|abbr=on}}
{{RailGauge|1067mm}} narrow gauge chosen due to the need to cross mountainous terrain in the country's interior and the lower cost of construction.
|-
|[[Nîjerya]]
|Lagos–Kano Standard Gauge Railway; Lagos Rail Mass Transit
|Under construction; Abuja to Kaduna section operational.
|-
|[[Korêya Bakur]]
|Railways of the DPRK.
|
|-
|[[Makedonyaya Bakur]]
|Macedonian Railways
|
|-
|[[Norwêc]]
|Norwegian National Rail Administration, Rail transport in Norway
|{{Convert|4087|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Pakistan]]
|To be used only for rapid transit system, Lahore Metro&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://epd.punjab.gov.pk/system/files/Section-3-Project%20Description.pdf |sernav=SECTION - 3 DESCRIPTION OF THE PROJECT |malper=EIA of Construction of Lahore Orange Line Metro Train Project (Ali Town –Dera Gujran) |weşanger=Environmental Protection Department |roja-gihiştinê=25 kanûna paşîn 2017 |roja-arşîvê=2020-12-13 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20201213140355/https://epd.punjab.gov.pk/system/files/Section-3-Project%20Description.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|Pakistan's nationwide rail system (Pakistan Railways) uses {{RailGauge|1676mm}} broad gauge. Any future additions to this system would also be in broad gauge.
|-
|[[Panama]]
|Panama Railway; Panama Metro
|Regauged from {{RailGauge|5 ft}} in 2001
|-
|[[Paraguay]]
|Ferrocarril Presidente Don Carlos Antonio López, now Ferrocarril de Paraguay S.A. (FEPASA)
|36&amp;nbsp;km out of Asunción (used as a tourist steam line), plus 5&amp;nbsp;km from Encarnación to the border with Argentina, carrying mainly exported soy; the rest of the 441-km line awaits its fate, while redevelopment plans come and go with regularity. The section from west of Encarnación to north of San Salvador, plus the entire San Salvador–Abaí branch, have been dismantled by the railway itself and sold for scrap to raise funds.
|-
|[[Perû]]
|Railway Development Corporation,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.rrdc.com/op_peru_fcca.html |sernav=Ferrocarril Central Andino |sal=2007 |malper=Railroad Development Corporation |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt; Ferrocarril Central Andino (Callao–Lima–La Oroya–Huancayo and La Oroya–Cerro del Pasco lines), Ferrocarril del sur de Peru (operated by Peru Rail) Matarani–Arequipa–Puno and Puno–Cuzco, Ilo–Moquegua mining railway, Tacna–Arica (Chile) international line, (operated by Tacna Province), Lima electric suburban railway
|{{Convert|1603|km|mi|0|abbr=on}}
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |[[Filîpîn]]
|Operational: LRT 1, LRT 2, and MRT 3. Under construction: MRT 7, MRT 4, LRT 1 South/Cavite Extension, MMS, PNR SLH, PNR NSCR, and Mindanao Railway Phase 1. All current as of March 2022.
|{{Convert|54.15|km|mi|abbr=on}} operational, {{Convert|899.6|km|mi|abbr=on}} under construction, all electrified as of March 2022.
|-
|Philippine National Railways network, future LRT and MRT Lines (proposed)
|{{Derdora}} {{Convert|4,600|km|mi|abbr=on}}, {{Convert|1,159|km|mi|abbr=on}} will be electrified.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.railwaypro.com/wp/philippines-approves-standard-gauge-for-all-new-lines/ |sernav=Philippines approves standard gauge for all new lines |tarîx=10 tebax 2016 |roja-gihiştinê=12 tîrmeh 2020 }}&lt;/ref&gt;{{Efn|For the Philippine National Railways, {{Convert|2278|km|abbr=on}} for the Mindanao Railway, {{Convert|296|km|abbr=on}} for the [[North–South Commuter Railway]] (NSCR),&lt;ref name=&quot;pia&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |sernav=Biz sector calls on gov't. to prioritize Mindanao railway system |url=https://pia.gov.ph/news/articles/1015160 |xebat=Philippine Information Agency |tarîx=27 çiriya paşîn 2018 |roja-gihiştinê=20 nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt; {{Convert|298|km|abbr=on}} for NSCR extensions,&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Dela Paz |pêşnav=Chrisee |tarîx=13 îlon 2017 |sernav=NEDA Board approves Metro Manila Subway |malper=Rappler |url=https://www.rappler.com/business/181950-neda-board-approval-metro-manila-subway-pnr-railways |roja-gihiştinê=14 îlon 2017 }}&lt;/ref&gt; {{Convert|92|km|abbr=on}} for the Norteast Commuter Line to [[Cabanatuan]],&lt;ref&gt;{{Cite report |title=TECHNICAL REPORT NO. 3: URBAN / TRANSPORTATION DEVELOPMENT CONDITION IN ADJOINING AREAS |work=METRO MANILA URBAN TRANSPORTATION INTEGRATION STUDY |url=https://openjicareport.jica.go.jp/pdf/11580495_03.pdf |publisher=[[Japan International Cooperation Agency]] |accessdate=21 April 2021}}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |pêşnav=Joann |paşnav=Villanueva |sernav=PNR asks for feasibility of Cabanatuan-Makati line |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1059754 |malper=Philippine News Agency |tarîx=22 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=2 tebax 2020 }}&lt;/ref&gt; {{Convert|581 to 639|km|abbr=on}} for the South Main Line rehabilitation, {{Convert|71|km|abbr=on}} for the Subic–Clark Railway, {{Convert|244|km|abbr=on}} for the [[San Jose, Nueva Ecija|San Jose]]–[[Tuguegarao]] line,&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.pna.gov.ph/articles/1036596 |sernav=CEZA pursuing expressway, railway projects in Cagayan |malper=Philippine News Agency |roja-gihiştinê=28 hezîran 2020 }}&lt;/ref&gt; and {{Convert|175|km|mi|abbr=on}} for the Tarlac–San Fernando line.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Bidding Documents – Preliminary Works for the Subic–Clark Railway Project |url=https://www.bcda.gov.ph/sites/default/files/Bidding%20Documents_Advance%20Preliminary%20Works%20of%20Subic-Clark%20Railway%20Project(Part2).pdf |ajans=[[Bases Conversion and Development Authority]] |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20200626171237/https://www.bcda.gov.ph/sites/default/files/Bidding%20Documents_Advance%20Preliminary%20Works%20of%20Subic-Clark%20Railway%20Project(Part2).pdf |roja-arşîvê=26 hezîran 2020 |roja-gihiştinê=21 nîsan 2021 }}&lt;/ref&gt; Proposed MRT lines have a total length of {{Convert|370|km|abbr=on}}, discounting the Monorail [[MRT Line 4 (Metro Manila)|Line 4]]. [[LRT Line 1 (Metro Manila)|LRT Line 1]] extension is {{Convert|26|km|abbr=on}},&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |url=https://www.gmanetwork.com/news/money/companies/659246/tugade-says-lrt1-cavite-extension-to-be-completed-in-2021/story/ |sernav=Tugade says LRT1 Cavite extension to be completed in 2021 |paşnav=Cordero |pêşnav=Ted |tarîx=4 tîrmeh 2018 |xebat=GMA News Online |roja-gihiştinê=8 tîrmeh 2018 |ziman=en-US }}&lt;/ref&gt; while LRT Line 6's total proposed track length is {{Convert|169|km|mi|abbr=on}}.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |sernav=Project Description for Scoping (Line 6A and 6B/C) |url=http://eia.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2019/01/LRT-Line-6-PD-for-Scoping.v2.pdf |malper=Environmental Management Bureau, [[Department of Environment and Natural Resources]] |tarîx=31 kanûna paşîn 2019 |roja-gihiştinê=18 sibat 2021 |roja-arşîvê=16 kanûna paşîn 2021 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20210116002228/http://eia.emb.gov.ph/wp-content/uploads/2019/01/LRT-Line-6-PD-for-Scoping.v2.pdf |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt; All figures mentioned denote track length, not line or system length.}}
|-
|[[Polonya]]
|Polskie Koleje Państwowe, Warsaw Metro, most [[tramway]] systems throughout the country
|
|-
|[[Portûgal]]
|Planned high-speed lines, Braga and Oporto (''Guindais'') funiculars, Lisbon Metro, Oporto Metro (partly adapted from former {{RailGauge|1000mm}}; tracks), Metro Transportes do Sul light rail in Almada.
|All other railways use {{RailGauge|1,668mm}} (broad gauge); some use {{RailGauge|1000mm}}; Decauville uses {{RailGauge|500mm}} gauge.
|-
|[[Romanya]]
|
* Căile Ferate Române
* Bucharest Metro
* [[Tramway|Tram]] systems in Botoșani, Brăila, [[Bûkareşt|Bucharest]], Cluj-Napoca, Craiova, Galați, Ploiești and Timișoara
|
|-
|[[Rûsya]]
|Rostov-on-Don tramway, lines connecting Kaliningrad with Poland
|
|-
|[[Rwanda]]
|Isaka–Kigali Standard Gauge Railway
|{{Convert|150|km|mi|abbr=on}} New railway between [[Kigali]] and the [[Tanzanya|Tanzanian]] town of [[Isaka]] is planned.
|-
|[[Erebistana Siûdî]]
|Rail transport in Saudi Arabia
|
|-
|[[Senegal]]
|
* Senegal–Gambia Railway (planned)
* Senegal–Guinea Bissau Railway (planned)
|
|-
|[[Serbistan]]
|Serbian Railways
|
|-
|[[Singapûr]]
|Mass Rapid Transit
|{{Convert|203|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Slovakya]]
|Železnice Slovenskej republiky, Košice tramway system
|
|-
|[[Slovenya]]
|Slovenske železnice
|
|-
|[[Afrîkaya Başûr]]
|Gautrain in Gauteng Province. Rest of country uses {{RailGauge|1067mm}}
|{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Komara Korêyê]]
|KRNA
|
|-
|[[Spanya]]
|AVE [[Trêna lezgîn|high-speed rail]] lines from Madrid to Seville, Málaga, Alicante, Saragossa, Barcelona (-Perthus), Orense, Toledo, Huesca, León and Valladolid, Barcelona Metro (L2, L3, L4, and L5 lines), Barcelona FGC (lines L6 and L7), and Metro Vallès (lines S1, S2, S5, and S55)

All other railways use {{RailGauge|1,668mm}} (broad gauge) and/or {{RailGauge|1000mm}}.
|{{Convert|3622|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Swêd]]
|Swedish Transport Administration, Storstockholms Lokaltrafik (Stockholm metro, commuter and light rail lines), tram networks in Gothenburg, Lund and Norrköping
|
|-
|[[Swîsre]]
|Swiss Federal Railways, 
BLS, 
Rigi Railways (rack railway)
|SFR 3,134&amp;nbsp;km in standard gauge and 98&amp;nbsp;km metre gauge&lt;ref name=&quot;infra&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://reporting.sbb.ch/en/infrastructures |sernav=Infrastructures |tarîx=2018 |malper=SBB/CFF/FFS |roja-gihiştinê=2019-07-21 |roja-arşîvê=2019-08-22 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20190822173318/https://reporting.sbb.ch/en/infrastructures |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
449&amp;nbsp;km{{Clarify|reason=this figure has no context, what does it mean?|date=February 2021}}
|-
|[[Sûrî]]
|Chemins de Fer Syriens
|{{Convert|2052|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Taywan]]
|
* Taiwan High Speed Rail
* Taipei Rapid Transit System, Kaohsiung Mass Rapid Transit, Taoyuan Airport MRT and Taichung Metro
* Kaohsiung Circular light rail and Danhai light rail
|{{Convert|604.64|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Tanzanya]]
|Tanzania Standard Gauge Railway
|{{Convert|202|km|mi|0|abbr=on}} line from Dar es Salaam to Morogoro under construction. Contract awarded in 2019 for a {{Convert|422|km|mi|0|abbr=on}} extension from Morogoro to Makutupora.
|-
|[[Taylenda]]
|
* BTS Skytrain, MRT, and Suvarnabhumi Airport Link
* The State Railway of Thailand uses {{RailGauge|1000 mm}}.
|{{Convert|80|km|mi|0|abbr=on}}
|-
|[[Tûnis]]
|Northern part of the network
|{{Convert|471|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Tirkiye]]
|Turkish State Railways (also operates Marmaray), metro networks, and tram networks
|Some tram networks use {{RailGauge|1000mm}}. {{Agahiyên bêhtir|Rail transport in Turkey}}
|-
|[[Ûganda]]
|Uganda Standard Gauge Railway
|Railway line from [[Kampala]] to the Kenyan border is planned.
|-
|[[Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
|Rail transport in the United Arab Emirates
|
|-
|[[Keyaniya Yekbûyî]]
|Entire rail network in Great Britain (but not Ireland) since standardisation by the Regulating the Gauge of Railways Act 1846
|Also used on all metro and tramway systems with the exception of the self-contained Glasgow Subway, which is {{RailGauge|4ft}}.
|-
|[[Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê|DYA]]
|
* Modern national railroad network; ''see'' Track gauge in the United States
* The Washington Metro uses {{RailGauge|56.25in}} gauge, which is {{Convert|6|mm|2|abbr=on}} narrower than standard gauge.
* The Bay Area Rapid Transit system uses {{RailGauge|5ft6in}}.
|{{Convert|129774|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Ûrûguay]]
|National rail network
|{{Convert|2900|km|mi|abbr=on}}
|-
|[[Viyetnam]]
|Bakurê [[Hanoi]]&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.vr.com.vn/english/hientaihoatdong.html |sernav=Railway Infrastructure |sal=2005 |malper=Vietnam Railways |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20100418132723/http://www.vr.com.vn/english/hientaihoatdong.html |roja-arşîvê=18 nîsan 2010 |rewşa-urlyê=mirî |roja-gihiştinê=29 çiriya paşîn 2007 }}&lt;/ref&gt;
|{{Convert|178|km|mi|abbr=on}}. Includes dual gauge (standard/metre) to the Chinese border.
|}

== Binêre herwiha ==
{{Portal|Trên}}

* [[Pîvana standard (trênên pêlîstok)]]
* {{Section link|Lîsteya pîvanên rêkê#Pîvana standard}}
* Lîsteya pergalên tramvayê ji hêla pîvan û elektrîkê ve
* Track gauge
* Rêzkirina Qanûna Rêhesinê ya 1846

== Çavkanî ==
{{Çavkanî|30em}}

== Girêdanên derve ==

* {{Jêder-nûçe |url=http://nla.gov.au/nla.news-article13868834 |sernav=The Sydney Morning Herald |tarîx=23 gulan 1892 |malper=[[The Sydney Morning Herald]] |rûpel=4 |via=National Library of Australia |roja-gihiştinê=14 tebax 2011 }}, a discussion of gauge in Australia circa 1892
* {{Jêder-nûçe |url=http://nla.gov.au/nla.news-article62159153 |sernav=Standard Railway Gauge |tarîx=5 çiriya pêşîn 1937 |malper=[[Townsville Bulletin]] |rûpel=12 |via=National Library of Australia |roja-gihiştinê=19 adar 2014 }}, a discussion of the Roman gauge origin theory.

{{Bêkategorî|tarîx=nîsan 2024}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:CS1: long volume value]]</text>
      <sha1>o32kqyp7hsoo9z4rjzngy31laamc84c</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Rojda Sekersöz</title>
    <ns>0</ns>
    <id>134222</id>
    <revision>
      <id>2006627</id>
      <parentid>1961647</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:45:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006627</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6375" sha1="4ccb1k2hj3efkhnrhe1d8bkxbiscsg1" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = sînema
}}
'''Rojda Sekersöz''' (jdb. 25 kanûna pêşîn 1989 li [[Flemingsberg]] a parêzgeha [[Stockholm (län)|Stockholmê]], [[Swêd]]&lt;ref&gt;https://www.csfd.cz/tvurce/307335-rojda-sekersoz/galerie/promo/&lt;/ref&gt;) [[derhêner]]eke [[swêdî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] e.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.vi.se/artikel/rojda-sekersoz-ska-forandra-varlden&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Sekersöz li [[Botkyrka]]yê mezin bû, di deh saliya xwe de tevî malbata xwe koçî [[Älvdalen]] li [[Dalarna (län)|Dalarnayê]] kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Piştre dema ew 15 salî bû, çû Stockholmê li lîseya sînemayê ya [[Kulturama]] bixwîne. Wê di sala [[2012]]an de beşa derhêneriyê li [[Dibistana Drama ya Stockholmê]] qedand. Ew di sala 2012an de bi kurtefîlma ''[[Jungfrufärd (kurtefîlm)|Jungfrufärd]]'' ya li ser bêalîbûna Swêdê ya di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de mezûn bû, ya ku pirsgirêk û rastiya Swêdê ya îroyîn nîşan dide.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nordicwomeninfilm.com/person/rojda-sekersoz/ |sernav=Rojda Sekersöz {{!}} Nordic Women in Film |malper=nordicwomeninfilm |ziman=sv |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Beriya ku dest bi çêkirina fîlman bike, berê dinivîsand. Ew endameke tora helbestê ya bi navê ''[[Revolution Poetry]]'' ye&lt;ref&gt;http://nordicwomeninfilm.com/person/rojda-sekersoz/&lt;/ref&gt; ku helbestan di çarçoveyên cuda de pêşkêş dike, di nav de festîvala muzîkê ya ''[[Way Out West]]''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dn.se/familj/dn-gratulerar-rojda-sekersoz-filmregissor/ |sernav=DN gratulerar: Rojda Sekersöz, filmregissör |tarîx=2017-08-30 |malper=DN.SE |ziman=sv |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

== Kariyer ==
=== Derhênerî ===
Di sala [[2017]]an de, Sekersöz derhêneriya fîlma drama ''[[Dröm vidare]]'' kir, ku di [[Guldbaggegalan]] 2018an de ji bo du xelatên [[Guldbagge (xelat)|Guldbagge]] hate berendamkirin. Sekersöz di heman demê de wekî nûbihara salê hate hilbijartin, ji ber ku wê bi rengekî normşikestî û îlhamê li ser jinên ji celebên cûda vedibêje, yên ku li serxwebûna xwe digerin, tevî dijberiya cîhana derve. Lewra Sekersöz dengekî nû û girîng di fîlma Swêdê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://guldbaggen.se/nominering/tillkannages-vid-kvallens-gala-2/ |sernav=Rojda Sekersöz |malper=Guldbaggen 2022 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt; Fîlm ji aliyê [[Festîvala Fîlman a Jinan]] ve jî di sala [[2020]]an de hat hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.festivalcinepormujeres.com/ediciones/2020/proyecciones/seccion-directoras-suecas/droem-vidare-mas-alla-de-los-suenos |sernav=Dröm Vidare (Más allá de los sueños) |malper=www.festivalcinepormujeres.com |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cinemagavia.es/drom-vidare-beyond-dreams-critica-pelicula/ |sernav=&quot;Dröm Vidare (Beyond Dreams)&quot;: La crisálida urbana |paşnav=Costa |pêşnav=Diego Da |tarîx=2020-11-15 |malper=Cinemagavia |ziman=es |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;
Di havîna 2017 de, wê wekî derhênerê şanoyê bi lîstika ''[[Skuldsanering]]'' ya [[Martin Bengtsson]] dest pê kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Sekersöz sînemayê wekî amûrek bilindkirina pirsgirêkên siyasî û civakî dihesibîne û di wê baweriyê de ye ku fîlmên baş divê bipirsin lê ji temaşevanan re nebêjin ku çi bawer bikin û çi bifikirin: &quot;Ideal ew e ku meriv bikaribe kêfê bike û mirovan bide fikirandin.&quot;

==== ''Dröm vidare (2017)'' ====
Di sala 2017an de, Sekersöz derhêneriya filmê drama ''[[Dröm vidare]]'' (bi inglîzî: ''Beyond Dreams'') kir ku ev fîlm jiyana Mirja dike mijar: Piştî ku ji girtîgehê derdikeve, ew li cîhana xwe digere. Ew li otêlekê wek paqijker kar dike û dest bi jiyanek ducar dike. &quot;Ew di navbera diya xwe ya nexweş û hevalên wê yên kevn de, ku malbata wê ya rastîn bûn, diqelişe. Fîlm wekî lêdanek li pêşberî hevaltî, dilsozî, nasname û çînayetiyê tê binav kirin, di heman demê de hem realîst û hem jî xeyalperest e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cinemaldito.com/lealtad-en-femenino-trailer-de-drom-vidare/ |sernav=Lealtad en femenino: trailer de Dröm vidare |paşnav=noticias |pêşnav=Cine maldito |ziman=es |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

==== ''En komikers uppväxt'' (2019)'' ====
Di sala [[2019]]an de, wê derhêneriya beşa ''[[A Comedian's Growing Up]]'' a rêzefîlma ''[[En komikers uppväxt]]'' kir ku tê de çîroka Juha ya 12-salî vedibêje, &quot;Palyaçoyê pola xwe ya li taxên [[Sävbyholm]]ê ye. Swêda sala 1975an. Dema ku, wek mezin, ew di performansa xwe ya firotanê ya ''My Life As An Actor'' de performansê dike, ew çîroka jiyana xwe wekî lîstikvanek ji temaşevanan re vedibêje, lê ew ji hevalek xwendegehê ya kevn serdanek neçaverê werdigire. Ew dibe sedema ku Juha vegere Sävbyholmê û bi rabirdûya xwe re rû bi rû bimîne&quot;.

== Jiyana kesane ==
Hevjinê Rojda Sekersöz şanogerê swêdî [[Pêşeng Rad]] e û lawekî wan heye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.sverigesradio.se/avsnitt/rojda-sekersoz-regissor-med-riktning{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==

=== Wek derhêner ===

* 2013 - ''Jungfrufärd'' (kurtefîlm)
* 2017 - ''Dröm vidare'' (Beyond Dreams) 6
* 2019 - ''En komikers uppväxt'' (Jiyana min wek lîstikvanek) 2
* 2020 - ''Dejta'' (rêzefîlm)
* 2020 - ''Helt perfekt'' (rêzefîlm)
* 2021 - ''Young Royals'' (rêzefîlm)
* 2023 - ''Ruset''
* 2025 - ''Skiftet''
* 2026 - ''Innan vi lyfter''

=== Wek lîstikvan ===

* 2010 - ''7X - lika barn leka bäst'' - Mi
* 2018 - ''Hjärtat'' - Nadja
* 2019 - ''Helt Perfekt'' (rêzefîlm)

== Xelat û rûmet ==
Ji bo ''Dröm vidare'':

* [[Xelata Herî Baştirîn Fîlm û Herî Baştirîn Lîstikvanê Jin]] li [[Festîvala Navdewletî ya Fîlman a Duhokê]].
* Di [[Festîvala Fîlman a Göteborg]] (2017) de [[Xelata Angelo]] û ya Temaşevan wergirt
* [[Xelata FIPRESCI]] di [[Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Norwêcê]] de

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên swêdî]]
[[Kategorî:Derhênerên swêdî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kurdên Swêdê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Swêdiyên bi eslê xwe kurd]]</text>
      <sha1>4ccb1k2hj3efkhnrhe1d8bkxbiscsg1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006633</id>
      <parentid>2006627</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:22:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2006633</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="6379" sha1="41rbkngootl4os2ln08s1parg1rrdr3" xml:space="preserve">{{Agahîdank mirov/wîkîdane2
| çînaser            = sînema
}}
'''Rojda Sekersöz''' (jdb. 25 kanûna pêşîn 1989 li [[Flemingsberg]] a parêzgeha [[Stockholm (län)|Stockholmê]], [[Swêd]]&lt;ref&gt;https://www.csfd.cz/tvurce/307335-rojda-sekersoz/galerie/promo/&lt;/ref&gt;) [[derhêner]]eke [[swêdî]] ye ku bi eslê xwe [[kurd]] e.&lt;ref name=&quot;:1&quot;&gt;https://www.vi.se/artikel/rojda-sekersoz-ska-forandra-varlden&lt;/ref&gt;

== Kurtejiyan ==
Sekersöz li [[Botkyrka]]yê mezin bû, di deh saliya xwe de tevî malbata xwe koçî [[Älvdalen]] li [[Dalarna (län)|Dalarnayê]] kir.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt; Piştre dema ew 15 salî bû, çû Stockholmê li lîseya sînemayê ya [[Kulturama]] bixwîne. Wê di sala [[2012]]an de beşa derhêneriyê li [[Dibistana Drama ya Stockholmê]] qedand. Ew di sala 2012an de bi kurtefîlma ''[[Jungfrufärd (kurtefîlm)|Jungfrufärd]]'' ya li ser bêalîbûna Swêdê ya di [[Şerê Cîhanî yê Duyem]] de mezûn bû, ya ku pirsgirêk û rastiya Swêdê ya îroyîn nîşan dide.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.nordicwomeninfilm.com/person/rojda-sekersoz/ |sernav=Rojda Sekersöz {{!}} Nordic Women in Film |malper=nordicwomeninfilm |ziman=sv |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

Beriya ku dest bi çêkirina fîlman bike, berê dinivîsand. Ew endameke tora helbestê ya bi navê ''[[Revolution Poetry]]'' ye&lt;ref&gt;http://nordicwomeninfilm.com/person/rojda-sekersoz/&lt;/ref&gt; ku helbestan di çarçoveyên cuda de pêşkêş dike, di nav de festîvala muzîkê ya ''[[Way Out West]]''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.dn.se/familj/dn-gratulerar-rojda-sekersoz-filmregissor/ |sernav=DN gratulerar: Rojda Sekersöz, filmregissör |tarîx=2017-08-30 |malper=DN.SE |ziman=sv |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

== Kariyer ==
=== Derhênerî ===
Di sala [[2017]]an de, Sekersöz derhêneriya fîlma drama ''[[Dröm vidare]]'' kir, ku di [[Guldbaggegalan]] 2018an de ji bo du xelatên [[Guldbagge (xelat)|Guldbagge]] hate berendamkirin. Sekersöz di heman demê de wekî nûbihara salê hate hilbijartin, ji ber ku wê bi rengekî normşikestî û îlhamê li ser jinên ji celebên cûda vedibêje, yên ku li serxwebûna xwe digerin, tevî dijberiya cîhana derve. Lewra Sekersöz dengekî nû û girîng di fîlma Swêdê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://guldbaggen.se/nominering/tillkannages-vid-kvallens-gala-2/ |sernav=Rojda Sekersöz |malper=Guldbaggen 2022 |ziman=en-US |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt; Fîlm ji aliyê [[Festîvala Fîlman a Jinan]] ve jî di sala [[2020]]an de hat hilbijartin.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.festivalcinepormujeres.com/ediciones/2020/proyecciones/seccion-directoras-suecas/droem-vidare-mas-alla-de-los-suenos |sernav=Dröm Vidare (Más allá de los sueños) |malper=www.festivalcinepormujeres.com |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://cinemagavia.es/drom-vidare-beyond-dreams-critica-pelicula/ |sernav=&quot;Dröm Vidare (Beyond Dreams)&quot;: La crisálida urbana |paşnav=Costa |pêşnav=Diego Da |tarîx=2020-11-15 |malper=Cinemagavia |ziman=es |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;
Di havîna 2017 de, wê wekî derhênerê şanoyê bi lîstika ''[[Skuldsanering]]'' ya [[Martin Bengtsson]] dest pê kir.&lt;ref name=&quot;:0&quot;/&gt;

Sekersöz sînemayê wekî amûrek bilindkirina pirsgirêkên siyasî û civakî dihesibîne û di wê baweriyê de ye ku fîlmên baş divê bipirsin lê ji temaşevanan re nebêjin ku çi bawer bikin û çi bifikirin: &quot;Ideal ew e ku meriv bikaribe kêfê bike û mirovan bide fikirandin.&quot;

==== ''Dröm vidare (2017)'' ====
Di sala 2017an de, Sekersöz derhêneriya filmê drama ''[[Dröm vidare]]'' (bi inglîzî: ''Beyond Dreams'') kir ku ev fîlm jiyana Mirja dike mijar: Piştî ku ji girtîgehê derdikeve, ew li cîhana xwe digere. Ew li otêlekê wek paqijker kar dike û dest bi jiyanek ducar dike. &quot;Ew di navbera diya xwe ya nexweş û hevalên wê yên kevn de, ku malbata wê ya rastîn bûn, diqelişe. Fîlm wekî lêdanek li pêşberî hevaltî, dilsozî, nasname û çînayetiyê tê binav kirin, di heman demê de hem realîst û hem jî xeyalperest e.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.cinemaldito.com/lealtad-en-femenino-trailer-de-drom-vidare/ |sernav=Lealtad en femenino: trailer de Dröm vidare |paşnav=noticias |pêşnav=Cine maldito |ziman=es |roja-gihiştinê=2022-10-30 }}&lt;/ref&gt;

==== ''En komikers uppväxt'' (2019)'' ====
Di sala [[2019]]an de, wê derhêneriya beşa ''[[A Comedian's Growing Up]]'' a rêzefîlma ''[[En komikers uppväxt]]'' kir ku tê de çîroka Juha ya 12-salî vedibêje, &quot;Palyaçoyê pola xwe ya li taxên [[Sävbyholm]]ê ye. Swêda sala 1975an. Dema ku, wek mezin, ew di performansa xwe ya firotanê ya ''My Life As An Actor'' de performansê dike, ew çîroka jiyana xwe wekî lîstikvanek ji temaşevanan re vedibêje, lê ew ji hevalek xwendegehê ya kevn serdanek neçaverê werdigire. Ew dibe sedema ku Juha vegere Sävbyholmê û bi rabirdûya xwe re rû bi rû bimîne&quot;.

== Jiyana kesane ==
Hevjinê Rojda Sekersöz şanogerê swêdî [[Pêşeng Rad]] e û lawekî wan heye.&lt;ref name=&quot;:1&quot;/&gt;&lt;ref&gt;https://www.sverigesradio.se/avsnitt/rojda-sekersoz-regissor-med-riktning{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt;

== Fîlmografî ==

=== Wek derhêner ===

* 2013 - ''Jungfrufärd'' (kurtefîlm)
* 2017 - ''Dröm vidare'' (Beyond Dreams) 6
* 2019 - ''En komikers uppväxt'' (Jiyana min wek lîstikvanek) 2
* 2020 - ''Dejta'' (rêzefîlm)
* 2020 - ''Helt perfekt'' (rêzefîlm)
* 2021 - ''Young Royals'' (rêzefîlm)
* 2023 - ''Ruset''
* 2025 - ''Skiftet''
* 2026 - ''Innan vi lyfter''

=== Wek lîstikvan ===

* 2010 - ''7X - lika barn leka bäst'' - Mi
* 2018 - ''Hjärtat'' - Nadja
* 2019 - ''Helt Perfekt'' (rêzefîlm)

== Xelat û rûmet ==
Ji bo ''Dröm vidare'':

* [[Xelata Herî Baştirîn Fîlm û Herî Baştirîn Lîstikvanê Jin]] li [[Festîvala Navdewletî ya Fîlman a Duhokê]].
* Di [[Festîvala Fîlman a Göteborg]] (2017) de [[Xelata Angelo]] û ya Temaşevan wergirt
* [[Xelata FIPRESCI]] di [[Festîvala Fîlman a Navneteweyî ya Norwêcê]] de

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Aktrîsên swêdî]]
[[Kategorî:Derhênerên swêdî]]
[[Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
[[Kategorî:Kurdên Swêdê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]
[[Kategorî:Swêdiyên bi eslê xwe kurd]]</text>
      <sha1>41rbkngootl4os2ln08s1parg1rrdr3</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Hevaltî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135479</id>
    <revision>
      <id>2006639</id>
      <parentid>1835993</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:44:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[w:WP:HotCat|HC]]: Jêbirina [[Kategorî:Insan]]</comment>
      <origin>2006639</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="907" sha1="ftn4hyn8rhi2delydbfpcnqzygzqnfl" xml:space="preserve">[[Wêne:Jerry_Weiss,_Friends.jpg|thumb|Hevalên Keçik, tabloya Jerry Weiss sala 2003]]

'''Hevaltî''' an ji '''Hevalîbûn''', têkiliyek di navbera mirovan de li ser bingeha hezkirina hevdu vedibêje&lt;ref&gt;[https://www.duden.de/rechtschreibung/Freundschaft ''Freundschaft''.] duden.de; abgerufen am 16. November 2013&lt;/ref&gt; ku bi sempatî û pêbaweriyê tê ava kirin. Kesê ku di nav têkiliyek Hevaltî de ye, jê re '''Heval''' tê gotin. Hevaltî ji bo gel û civakan gelek girîng e. Feylesofên kevnin mîna [[Arîstotelês|Arîstoteles]] û [[Cicero]] bi hevaltiyê re mijûl bûne.

Di wateyek mecazî de, ''hevaltî'' têkiliyek siyasî ya baş û bi gelemperî bi peymanek di navbera gelan an neteweyan de hatiye birêve kirin. Berevajiyê hevalbûn [[dijminatî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bêhnpakî]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]</text>
      <sha1>ftn4hyn8rhi2delydbfpcnqzygzqnfl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006640</id>
      <parentid>2006639</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T17:45:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>VikiAzad</username>
        <id>99135</id>
      </contributor>
      <comment>Guhartoya [[Special:Diff/2006639|2006639]] yê [[Special:Contributions/VikiAzad|VikiAzad]] ([[User talk:VikiAzad|gotûbêj]]) şûnde kir</comment>
      <origin>2006640</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="927" sha1="n7suyqzqj81bhnime5hxwar2v44dur7" xml:space="preserve">[[Wêne:Jerry_Weiss,_Friends.jpg|thumb|Hevalên Keçik, tabloya Jerry Weiss sala 2003]]

'''Hevaltî''' an ji '''Hevalîbûn''', têkiliyek di navbera mirovan de li ser bingeha hezkirina hevdu vedibêje&lt;ref&gt;[https://www.duden.de/rechtschreibung/Freundschaft ''Freundschaft''.] duden.de; abgerufen am 16. November 2013&lt;/ref&gt; ku bi sempatî û pêbaweriyê tê ava kirin. Kesê ku di nav têkiliyek Hevaltî de ye, jê re '''Heval''' tê gotin. Hevaltî ji bo gel û civakan gelek girîng e. Feylesofên kevnin mîna [[Arîstotelês|Arîstoteles]] û [[Cicero]] bi hevaltiyê re mijûl bûne.

Di wateyek mecazî de, ''hevaltî'' têkiliyek siyasî ya baş û bi gelemperî bi peymanek di navbera gelan an neteweyan de hatiye birêve kirin. Berevajiyê hevalbûn [[dijminatî]] ye.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}
{{Şitil}}

[[Kategorî:Bêhnpakî]]
[[Kategorî:Çalakiyên mirovan]]
[[Kategorî:Insan]]</text>
      <sha1>n7suyqzqj81bhnime5hxwar2v44dur7</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ümit Kurt (dîroknas)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>135957</id>
    <revision>
      <id>2006739</id>
      <parentid>1879386</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:52:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006739</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="3422" sha1="bt0lknx91rtougv0lh6rmp3tx09dxde" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=îlon 2024}}
{{Agahîdank mirov/wîkîdane
| cihê_jidayikbûnê   = [[Dîlok]]
| netewe             = [[Kurd]]
| hevwelatî          = [[Tirkiye]]
| perwerde           = Zanîngeha Dîlokê
| pîşe               = [[Dîroknas]]
}}
'''Ümit Kurt''' (jdb. 1984an, [[Dîlok]], [[Bakurê Kurdistanê]])&lt;ref&gt; {{Jêder-malper |url=https://armenianweekly.com/2021/04/05/umit-kurt-to-present-the-armenians-of-aintab-the-economics-of-genocide-in-the-ottoman-empire/ |sernav=Ümit Kurt to present “The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in the Ottoman Empire&quot; |malper=The Armenian Weekly |tarîx=2021-04-05 |roja-gihiştinê=2022-12-27 |ziman=en-US |paşnav=NAASR }}&lt;/ref&gt; dîroknasekî [[kurd]] e ku li ser [[Rojhilata Navîn]] a nûjen lêkolîn dike. Gelek berhemên wî li ser [[Nîjadkujiya ermeniyan]] in.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://polonsky.vanleer.org.il/790-2/ |sernav=Dr. Ümit Kurt |malper=The Polonsky Academy |roja-gihiştinê=23 hezîran 2021 |archive-date=2023-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230104221252/https://polonsky.vanleer.org.il/790-2/ |url-status=dead }}&lt;/ref&gt; Di sala 2016an de li [[Zanîngeha Clark]]ê ([[Worcester, Massachusetts|Worcester]], [[Massachusetts]], [[DYA]]), doktoraya lêkolînên nîjadkujiya ermeniyan wergirtiye.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://clarknow.clarku.edu/2018/09/17/life-after-the-strassler-center-umit-kurt-phd-16/ |sernav=Life after the Strassler Center: Ümit Kurt, Ph.D. '16 |tarîx=2018-09-17 |malper=Clark Now {{!}} Clark University |ziman=en |roja-gihiştinê=23 hezîran 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Xebatên wî ==

* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |sernav=&quot;Türk'ün Büyük, Biçare Irkı&quot; Türk Yurdu'nda Milliyetçiliğin Esasları (1911-1916) |tarîx=2012 |weşanger=Iletişim |isbn=9789750510397 |url=https://iletisim.com.tr/kitap/turk-un-buyuk-bicare-irki/8591 |ziman=tr |tercimeya-sernav=Nijada tirk a mezin û Bêhêvî: Bingehên neteweperestiya tirkî li welatê tirk, 1911-1916 }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Akçam |pêşnav1=Taner |lînka-nivîskar1=Taner Akçam |paşnav2=Kurt |pêşnav2=Ümit |lînka-nivîskar2=Ümit Kurt (historian) |sernav=Ruhê qanûnan: Di qirkirina ermeniyan de talankirina dewlemendiyê |tarîx=2015 |weşanger=Berghahn Books |isbn=978-1-78238-624-7 |ziman=en }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |paşnav2=Sarafian |pêşnav2=Ara |lînka-nivîskar2=Ara Sarafian |sernav=Ermenî û kurd di dema dawî a împeratoriya osmanî |tarîx=1 kanûna paşîn 2020 |weşanger=The Press at California State University, Fresno |isbn=978-0912201627 |ziman=en }}
* {{Jêder-kitêb |paşnav1=Kurt |pêşnav1=Ümit |sernav=[[Ermeniyên Entabê: Aboriyên ji jenosîd di parêzgeheke osmanî]] |tarîx=2021 |weşanger=Harvard University Press |isbn=978-0-674-24794-9 |ziman=en }}&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Tusan |pêşnav1=Michelle |lînka-nivîskar=Michelle Tusan |sernav=Ü. Kurt, The Armenians of Aintab: The Economics of Genocide in an Ottoman Province |kovar=Canadian Journal of History |tarîx=2021 |cild=56 |hejmar=2 |rr=203–205 |doi=10.3138/cjh.56.2-br12 |s2cid=238806199 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt;

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==

* [https://newlinesmag.com/writers/umit-kurt/ Ümit Kurt - Kovara New Lines]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Dîroknasên kurd]]
[[Kategorî:Kesên ji Dîlokê]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>bt0lknx91rtougv0lh6rmp3tx09dxde</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Balyozbot/kontrol/beralîkirinên kategoriyan</title>
    <ns>2</ns>
    <id>156563</id>
    <revision>
      <id>2006693</id>
      <parentid>2006482</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T08:20:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bota sererastkirina beralîkirinên kategoriyan</comment>
      <origin>2006693</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="195035" sha1="okmw2suk9ct8zp57tdg8kkvtm0czmos" xml:space="preserve">
== 2026-05-04T08:20:42Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 37 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-03T08:20:45Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-02T08:20:50Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-05-01T08:20:55Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-30T11:53:31Z ==
* Ne-beralîkirina nehêvîkirî: [[:Kategorî:Beralîkirinên kategoriyan yên ne vala ne]]
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:
*# [[:Kategorî:1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1893 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1893 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1938 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1938 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1960î li Walesê]] → [[:Kategorî:1960î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1974 li Walesê]] → [[:Kategorî:1974 li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:1996 li Portugalê]] → [[:Kategorî:1996 li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:2010an şitlek drama fîlm]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Aboriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Aboriya Walesê]] → [[:Kategorî:Aboriya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aborînas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aborîzan]] → [[:Kategorî:Aborînas]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên amerîkî]] → [[:Kategorî:Aborînasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Aborîzanên bengladeşî]] → [[:Kategorî:Aborînasên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Abxazya]] → [[:Kategorî:Ebxazya]]
*# [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdûgel]] → [[:Kategorî:Agahîdank wargeh/wîkîdane bêdewlet]]
*# [[:Kategorî:Ajalnasî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên difirin]] → [[:Kategorî:Heywanên difirin]]
*# [[:Kategorî:Ajalên ku rewşa wan baş e]] → [[:Kategorî:Cureyên bi kêmtirîn metirsî]]
*# [[:Kategorî:Ajalên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên netewî]] → [[:Kategorî:Akademiyên zanistî yên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokê Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî bajar an bajarokên Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Aktor li gotî neteweyan]] → [[:Kategorî:Aktor li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Aktorên Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktorên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Aktorên filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên hindî]] → [[:Kategorî:Aktorên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên kîprosî]] → [[:Kategorî:Aktorên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên polon]] → [[:Kategorî:Aktorên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Aktorên walesî]] → [[:Kategorî:Aktorên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên brazîlî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên hindî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkê]] → [[:Kategorî:Aktrîsên ji Meksîkoyê]]
*# [[:Kategorî:Aktrîsên walesî]] → [[:Kategorî:Aktrîsên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Alava avakirina avahiyan]] → [[:Kategorî:Keresteyên avakirinê]]
*# [[:Kategorî:Alim dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Alîm li gorî binebeşê]] → [[:Kategorî:Alim li gorî binebeşê]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Alîm û akademisyen]] → [[:Kategorî:Alim û akademisyen]]
*# [[:Kategorî:Alîmên dînî]] → [[:Kategorî:Alimên dînî]]
*# [[:Kategorî:Anarşî]] → [[:Kategorî:Anarşîzm]]
*# [[:Kategorî:Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên ketelan]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên ketelan]]
*# [[:Kategorî:Ansîklopedîstên swîsrî]] → [[:Kategorî:Ensîklopedîstên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Antigûa û Berbûda]] → [[:Kategorî:Antîgua û Berbûda]]
*# [[:Kategorî:Antropologên brîtanî]] → [[:Kategorî:Mirovnasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Antîkomûnîzm]] → [[:Kategorî:Antîkomunîzm]]
*# [[:Kategorî:Apocynaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya kinfan]]
*# [[:Kategorî:Apple Inc.]] → [[:Kategorî:Apple, Inc.]]
*# [[:Kategorî:Apîyolojî]] → [[:Kategorî:Apiyolojî]]
*# [[:Kategorî:Arizona (erdnîgarî)]] → [[:Kategorî:Arîzona (erdnîgarî)]]
*# [[:Kategorî:Arjantîn]] → [[:Kategorî:Arjentîn]]
*# [[:Kategorî:Arjantînî]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Arma]] → [[:Kategorî:Nîşan]]
*# [[:Kategorî:Article namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo gotaran]]
*# [[:Kategorî:Articles which use infobox templates with no data rows]] → [[:Kategorî:Articles using infobox templates with no data rows]]
*# [[:Kategorî:Articles with multiple maintenance issues]] → [[:Kategorî:Gotarên bi gelek probleman]]
*# [[:Kategorî:Artuklu]] → [[:Kategorî:Ertuqî]]
*# [[:Kategorî:Artêşa Parastina ên Şoreşa Îslamî]] → [[:Kategorî:Artêşa Pasdaran a Şoreşa Îslamî ya Îranê]]
*# [[:Kategorî:Arşîvên li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Arşîvên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Asklipîos]] → [[:Kategorî:Asklêpios]]
*# [[:Kategorî:Astrofizîk]] → [[:Kategorî:Stêrfizîk]]
*# [[:Kategorî:Astrofîzîknas]] → [[:Kategorî:Stêrfîzîknas]]
*# [[:Kategorî:Astronom]] → [[:Kategorî:Stêrnas]]
*# [[:Kategorî:Astronomên DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên ereb]] → [[:Kategorî:Stêrnasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Astronomên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Astronomên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên jin]] → [[:Kategorî:Stêrnasên jin]]
*# [[:Kategorî:Astronomên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Astronomên misilman]] → [[:Kategorî:Stêrnasên misilman]]
*# [[:Kategorî:Astronomên swêdî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Astronomên tirk]] → [[:Kategorî:Stêrnasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Astronomên yewnanî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Astronomî li Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Astronomî]] → [[:Kategorî:Stêrnasî]]
*# [[:Kategorî:Astronot]] → [[:Kategorî:Esmanger]]
*# [[:Kategorî:Asîd]] → [[:Kategorî:Tirşe]]
*# [[:Kategorî:Asûrî]] → [[:Kategorî:Suryanî]]
*# [[:Kategorî:Av li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Av li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Av li Walesê]] → [[:Kategorî:Av li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn 1663 li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1663an li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalê]] → [[:Kategorî:Avabûn li gorî welat û hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1890î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1893an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li Norwêcê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1901an]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1930î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1938an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1961ê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1970î li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1990î li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 1996an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûrîyê]] → [[:Kategorî:Avabûnên 2012an li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 2an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî salan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî salan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî dehsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî dehsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê li gorî hezarsalan]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê li gorî hezarsalan]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Avabûnên sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Avahiya dîrokî]] → [[:Kategorî:Avahiyên dîrokî]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Avahiyên li Kîprosê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Qibrisê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Avahî li Berlînê]] → [[:Kategorî:Avahiyên li Berlînê]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Mîmar li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Avahîsaz]] → [[:Kategorî:Mîmar]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazên kurd]] → [[:Kategorî:Mîmarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Avahîsazî]] → [[:Kategorî:Mîmarî]]
*# [[:Kategorî:Avûstûrya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awayên rêvebirinan]] → [[:Kategorî:Şiklên birevêbirinê]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Awistralî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Awistralyayî]] → [[:Kategorî:Awistralî]]
*# [[:Kategorî:Awistriya]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Awustralya]] → [[:Kategorî:Awistralya]]
*# [[:Kategorî:Azerbeycan]] → [[:Kategorî:Azerbaycan]]
*# [[:Kategorî:Aşik]] → [[:Kategorî:Gede]]
*# [[:Kategorî:Aşîtî]] → [[:Kategorî:Aştî]]
*# [[:Kategorî:BIBSYS]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BIBSYS]]
*# [[:Kategorî:BNE]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNE]]
*# [[:Kategorî:BNF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera BNF]]
*# [[:Kategorî:Babel - Users by language]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Babîl - Bikarhênerên li gorî zimanê]] → [[:Kategorî:Bikarhêner ziman]]
*# [[:Kategorî:Bahamas]] → [[:Kategorî:Bahama]]
*# [[:Kategorî:Bajar û komûnên Basilicatayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Basilicatayê]]
*# [[:Kategorî:Bajaren parêzgeha Xorasana Rezewî]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Xorasana Rezewî]]
*# [[:Kategorî:Bajarokên Hessen]] → [[:Kategorî:Bajarokên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Almanî]] → [[:Kategorî:Bajarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Bajarên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkê]] → [[:Kategorî:Bajarên Danîmarkayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Bajarên parêzgeha Kirmaşanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Bajarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Bajarên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Nemsayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Polendayê]] → [[:Kategorî:Bajarên Polonyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên Walesê]] → [[:Kategorî:Bajarên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Emîliya Romanyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Emîliya Romanyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Friuli-Venezia Giulia]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Friuli-Venezia Giulia]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Kampaniyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Kampaniyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Lombardiyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Lombardiyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Markeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Markeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Molîzeyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Molîzeyê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Piemontê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Piemontê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Pugliayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Pugliayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Trentino-Alto Adige/Südtirolê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Trentino-Alto Adige/Südtirolê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Umbriyayê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Umbriyayê]]
*# [[:Kategorî:Bajarên herêma Venetoyê]] → [[:Kategorî:Bajar û bajarokên Venetoyê]]
*# [[:Kategorî:Balindeyên wîçwîçokan]] → [[:Kategorî:Fîkar]]
*# [[:Kategorî:Bandora civakî]] → [[:Kategorî:Tesîra civakî]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Propaganda li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe li Îranê]] → [[:Kategorî:Propaganda li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bangeşe]] → [[:Kategorî:Propaganda]]
*# [[:Kategorî:Bangladeş]] → [[:Kategorî:Bengladeş]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Bengladeşî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Bangladeşî]] → [[:Kategorî:Bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs (navend)]] → [[:Kategorî:Bidlîs (navend)]]
*# [[:Kategorî:Bedlîs]] → [[:Kategorî:Bidlîs]]
*# [[:Kategorî:Bees (bîrdozî)]] → [[:Kategorî:Be's (bîrdozî)]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên awistirî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Berhem li gorî nivîskarên swêdî]] → [[:Kategorî:Berhemên nivîskarên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Berhemên 2001an]] → [[:Kategorî:Berhemên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Berhemên japonan]] → [[:Kategorî:Berhemên japoniyan]]
*# [[:Kategorî:Bernamenûsên kurd]] → [[:Kategorî:Bernamenivîsên kurd]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kroatî]] → [[:Kategorî:Bestekarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Bestekarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Bestekarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Bexşên parêzgeha Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên parêzgeha Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên Îranê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Sineyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên navçeya Sineyê]]
*# [[:Kategorî:Bexşên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Nahiyeyên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Beşên psîkolojiyê]] → [[:Kategorî:Beşên derûnnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên fars]] → [[:Kategorî:Bijîşkên faris]]
*# [[:Kategorî:Bijîşkên yewnanî]] → [[:Kategorî:Bijîşkên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Bikarhênerê kurd]] → [[:Kategorî:Bikarhênerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Binebeşên zanista siyasetê]] → [[:Kategorî:Binebeşên siyasetnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Blogerên polon]] → [[:Kategorî:Blogerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Blogerên walesî]] → [[:Kategorî:Blogerên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Bolîvîa]] → [[:Kategorî:Bolîvya]]
*# [[:Kategorî:Bomhemya]] → [[:Kategorî:Bohemya]]
*# [[:Kategorî:Bordèu]] → [[:Kategorî:Bordo]]
*# [[:Kategorî:Brazîl]] → [[:Kategorî:Brezîl]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Brezîlî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Brazîlî]] → [[:Kategorî:Brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Burkîna Fazo]] → [[:Kategorî:Burkîna Faso]]
*# [[:Kategorî:Bîlard]] → [[:Kategorî:Bîlardo]]
*# [[:Kategorî:Bîrdozî]] → [[:Kategorî:Îdeolojî]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Bûyer li Walesê]] → [[:Kategorî:Bûyer li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portugalê]] → [[:Kategorî:Bûyerên dîrokî li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:CDU]] → [[:Kategorî:Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:CS1 American English-language sources (en-us)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:CS1 British English-language sources (en-gb)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya brîtanî-language sources (en-gb)]]
*# [[:Kategorî:CS1 Canadian English-language sources (en-ca)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya kanadayî-language sources (en-ca)]]
*# [[:Kategorî:CS1 English-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîzî-language sources (en)]]
*# [[:Kategorî:CS1 European Spanish-language sources (es-es)]] → [[:Kategorî:CS1 spanî (Ewropa)-language sources (es-es)]]
*# [[:Kategorî:CS1 indonezî-language sources (id)]] → [[:Kategorî:CS1 endonezî-language sources (id)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses Korean-language script (ko)]] → [[:Kategorî:CS1 uses koreyî-language script (ko)]]
*# [[:Kategorî:CS1 uses rusî-language script (ru)]] → [[:Kategorî:CS1 uses rûsî-language script (ru)]]
*# [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en)]] → [[:Kategorî:CS1 îngilîziya amerîkî-language sources (en-us)]]
*# [[:Kategorî:Cardiff]] → [[:Kategorî:Kardîf]]
*# [[:Kategorî:Cejnên êzîdiyan]] → [[:Kategorî:Cejnên êzdiyan]]
*# [[:Kategorî:Ceng li gorî şêwazan]] → [[:Kategorî:Cureyên şer]]
*# [[:Kategorî:Cihên arkeolojîkên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Şûnewarên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên dîrokî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên merkezî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên merkezî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk ên Ewropayê]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk ên Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Cihên tûrîstîk]] → [[:Kategorî:Cihên turîstîk]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1]]
*# [[:Kategorî:Citation Style 1 translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Çavkaniyên Stîl 1 yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation and verifiability maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo çavkanî û teyîdkirinê]]
*# [[:Kategorî:Citation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavkaniyan]]
*# [[:Kategorî:Civaka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Civaka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Civaka Walesê]] → [[:Kategorî:Civaka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Classification templates]] → [[:Kategorî:Şablonên sinifandinê]]
*# [[:Kategorî:Cleanup templates]] → [[:Kategorî:Şablonên paqijkirinê]]
*# [[:Kategorî:Cureya wêjeyî]] → [[:Kategorî:Cureyê wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Cureyên tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Cureyên turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Cêwîyên yewnan]] → [[:Kategorî:Cêwiyên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Cîhadvan]] → [[:Kategorî:Micahîd]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirina îdarî ya asta duyem li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî yên asta duyem li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyayî yên DYAyê]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên siyasî yên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Dabeşkirinên îdarî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Dada leşkerî]] → [[:Kategorî:Dadweriya leşkerî]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Albanyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Albanyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Dadgehên li Kenya]] → [[:Kategorî:Dadgehên li Kenyayê]]
*# [[:Kategorî:Dadweriya mafên telîfê]] → [[:Kategorî:Dadweriya mafê daneriyê]]
*# [[:Kategorî:Daneya Komputerê]] → [[:Kategorî:Daneyên komputerê]]
*# [[:Kategorî:Danserên kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Danserên kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Danserên kîprosî]] → [[:Kategorî:Danserên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Danserên skotlendî mêr]] → [[:Kategorî:Danserên skotlendî yên mêr]]
*# [[:Kategorî:Danserên yewnan yên jin]] → [[:Kategorî:Danserên yewnan ên jin]]
*# [[:Kategorî:Danserên îngilîz yên mêr]] → [[:Kategorî:Danserên îngilîz ên mêr]]
*# [[:Kategorî:Daxwazên yekkirina dîrokê]] → [[:Kategorî:Yekkirina dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Dehsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Dehsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dem]] → [[:Kategorî:Zeman]]
*# [[:Kategorî:Departement]] → [[:Kategorî:Departmen]]
*# [[:Kategorî:Departmanên Fransayê]] → [[:Kategorî:Departementên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Deryaya Azov]] → [[:Kategorî:Deryaya Azovê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên 1901ê]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Destpêkirinên sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên DYA]] → [[:Kategorî:Dewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên berê li gorî şiklê birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dewletên dîrokî li gorî şiklê birêvebirinê]]
*# [[:Kategorî:Dewletên biniqaş]] → [[:Kategorî:Herêmên binîqaş]]
*# [[:Kategorî:Dewletên kurda]] → [[:Kategorî:Dewletên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Dewê Xinis]] → [[:Kategorî:Xinûs]]
*# [[:Kategorî:Dezgehên birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Dezgehên hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Diana, prensesa Wales]] → [[:Kategorî:Diana, prensesa Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Documentation assistance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên alîkar ji bo belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Documentation see also templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê yên binêre herwiha]]
*# [[:Kategorî:Documentation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên belgekirinê]]
*# [[:Kategorî:Dotmîrên swîsreyî]] → [[:Kategorî:Dotmîrên swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Dozger]] → [[:Kategorî:Dozgêr]]
*# [[:Kategorî:Dozgerên kurd]] → [[:Kategorî:Dozgêrên kurd]]
*# [[:Kategorî:Doğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Drag queen]] → [[:Kategorî:Dragqueen]]
*# [[:Kategorî:Dêrên Çiyayên Athosê]] → [[:Kategorî:Dêrên Çiyayê Athosê]]
*# [[:Kategorî:Dîgor]] → [[:Kategorî:Dîxor]]
*# [[:Kategorî:Dînnasî]] → [[:Kategorî:Îlahiyat]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Cihûyan li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Dîroka cihûyan li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Jenev ê]] → [[:Kategorî:Dîroka Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî mijaran]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî mijaran]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Portugalê]] → [[:Kategorî:Dîroka Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Dîroka Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Walesê]] → [[:Kategorî:Dîroka Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dadweriyê]] → [[:Kategorî:Dîroka dadê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka dînê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Dîroka dîn li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Dîroka leşkerî ya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Dîroka Îsraelê]] → [[:Kategorî:Dîroka Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên fars]] → [[:Kategorî:Dîroknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Dîroknasên polon]] → [[:Kategorî:Dîroknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Dîrokzan]] → [[:Kategorî:Dîroknas]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Sêwirîner li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Dîzayner]] → [[:Kategorî:Sêwirîner]]
*# [[:Kategorî:Edalet]] → [[:Kategorî:Dadmendî]]
*# [[:Kategorî:Edaleta tawanî]] → [[:Kategorî:Dadmendiya sizayî]]
*# [[:Kategorî:Edebiyatvanên kurd]] → [[:Kategorî:Wêjevanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Efrîka]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqa]] → [[:Kategorî:Afrîka]]
*# [[:Kategorî:Efrîqaya Başûr]] → [[:Kategorî:Afrîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Elbîstan]] → [[:Kategorî:Albistan]]
*# [[:Kategorî:Elewiyên tirk]] → [[:Kategorî:Tirkên elewî]]
*# [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyê]] → [[:Kategorî:Elewî li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Elmanya]] → [[:Kategorî:Almanya]]
*# [[:Kategorî:Elî Xaminêyî]] → [[:Kategorî:Elî Xamineyî]]
*# [[:Kategorî:Emerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Amerîkî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Emerîkî]] → [[:Kategorî:Amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Emîrtiyên Erebî yên Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Mîrgehên Yekbûyî yên Ereban]]
*# [[:Kategorî:Endamê Konseya Ewropayê]] → [[:Kategorî:Endamên Konseya Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Endamên G20yê]] → [[:Kategorî:Endamên G20ê]]
*# [[:Kategorî:Endamên akademiyên netewî]] → [[:Kategorî:Endamên akademiyên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Endazyar]] → [[:Kategorî:Endezyar]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên alman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endazyarên elman]] → [[:Kategorî:Endezyarên alman]]
*# [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustriyên xizmetê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Endustrlî li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Endustrî li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Endustrî li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Endustrî li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Enerjî]] → [[:Kategorî:Wize]]
*# [[:Kategorî:Ensîklopediyên serhêl]] → [[:Kategorî:Ensîklopediyên înternetê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên li DYA'yê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Erdhejên Şîleyê]] → [[:Kategorî:Erdhejên li Şîleyê]]
*# [[:Kategorî:Erdnasên fars]] → [[:Kategorî:Erdnîgarnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Bulgaristanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Bulgaristanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnigariya Qirgizistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Qirgizistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Brazîlê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessen]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Holandayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Nemsayê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Sudanê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya Walesê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya tûrîzmê]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya turîzmê]]
*# [[:Kategorî:Erdnîgariya yewnana kevnare]] → [[:Kategorî:Erdnîgariya Yewnanistana kevnare]]
*# [[:Kategorî:Erdzanî]] → [[:Kategorî:Erdnasî]]
*# [[:Kategorî:Erzirom]] → [[:Kategorî:Erzîrom]]
*# [[:Kategorî:Escalloniaceae]] → [[:Kategorî:Famîleya eskalonyayan]]
*# [[:Kategorî:Esmangerên polon]] → [[:Kategorî:Esmangerên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Estonî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Eston li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Estonî]] → [[:Kategorî:Eston]]
*# [[:Kategorî:Eyûbiyan]] → [[:Kategorî:Eyûbî]]
*# [[:Kategorî:Ezman]] → [[:Kategorî:Esman]]
*# [[:Kategorî:Eşîrên Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Eşîrên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:FAST]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera FAST]]
*# [[:Kategorî:Famîleya keweran]] → [[:Kategorî:Famîleya şêfeletan]]
*# [[:Kategorî:Famîleya sosinên Înka]] → [[:Kategorî:Famîleya sosinên înka]]
*# [[:Kategorî:Fas]] → [[:Kategorî:Maroko]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Okyanûsya]] → [[:Kategorî:Faunaya Okanûsiyayê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Dîcleyê]] → [[:Kategorî:Faunaya Dîcleyê]]
*# [[:Kategorî:Faunaya Çemê Firatê]] → [[:Kategorî:Faunaya Firatê]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên kurd]] → [[:Kategorî:Fîlozofên kurd]]
*# [[:Kategorî:Felsefevanên tirk]] → [[:Kategorî:Fîlozofên tirk]]
*# [[:Kategorî:Felsefeya dadweriyê]] → [[:Kategorî:Felsefeya dadê]]
*# [[:Kategorî:Femînîst]] → [[:Kategorî:Femînîzm]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzan]] → [[:Kategorî:Fiqihnas]]
*# [[:Kategorî:Fiqihzanên kurd]] → [[:Kategorî:Fiqihnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Firaq]] → [[:Kategorî:Firax]]
*# [[:Kategorî:Firmesun]] → [[:Kategorî:Fîlozof]]
*# [[:Kategorî:Firokevan]] → [[:Kategorî:Pîlot]]
*# [[:Kategorî:Firîşte di Pirtûka Henox de]] → [[:Kategorî:Firîşteyên di Pirtûka Henox de]]
*# [[:Kategorî:Fizîknas ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên fars]] → [[:Kategorî:Fizîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Fizîknasên polon]] → [[:Kategorî:Fizîknasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Fizîkvanên kurd]] → [[:Kategorî:Fizîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Folklor li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Zargotin li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Folklora Rojhilata Navîn]] → [[:Kategorî:Zargotina Rojhilata Navîn]]
*# [[:Kategorî:Folklora asyayî]] → [[:Kategorî:Zargotina asyayî]]
*# [[:Kategorî:Formata dosyayên]] → [[:Kategorî:Formata faylê]]
*# [[:Kategorî:Fotokêş]] → [[:Kategorî:Wênegir]]
*# [[:Kategorî:Fotokêşên îtalî]] → [[:Kategorî:Wênegirên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Futbol Amerîkî]] → [[:Kategorî:Futbola amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2001]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2001ê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên 2005]] → [[:Kategorî:Fîlmên 2005an]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekujiyê]] → [[:Kategorî:Fîlmên li ser xwekuştinê]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkan]] → [[:Kategorî:Fîlmên superlehengên afroamerîkî]]
*# [[:Kategorî:Fîlmên îranê]] → [[:Kategorî:Fîlmên îranî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên skotlandî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Fîlozofên yewnanî]] → [[:Kategorî:Fîlozofên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Filîpînî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Fîlîpînî]] → [[:Kategorî:Filîpînî]]
*# [[:Kategorî:Fîziyolojî]] → [[:Kategorî:Fizyolojî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîknasên brîtanî]] → [[:Kategorî:Fizîknasên brîtanî]]
*# [[:Kategorî:Fîzîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Fizîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:GND]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera GND]]
*# [[:Kategorî:Generic WikiProject templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîprojeyan]]
*# [[:Kategorî:Gernas]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Gerîlayên Kurd di şer de hatin kuştin]] → [[:Kategorî:Gerîlayên kurd di şer de hatin kuştin]]
*# [[:Kategorî:Girtîgehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Girtîgehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Giyanewer]] → [[:Kategorî:Jiyan]]
*# [[:Kategorî:Globalîzasyona çandî]] → [[:Kategorî:Cîhanîbûna çandî]]
*# [[:Kategorî:Golên Anatolya Navîn]] → [[:Kategorî:Golên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]] → [[:Kategorî:Gotara bi Xwarîn]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûr]] → [[:Kategorî:Gotarên bi kurdiya başûr]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya navendî]] → [[:Kategorî:Gotara bi soranî]]
*# [[:Kategorî:Gotara bi zaravayên kurdî]] → [[:Kategorî:Gotarên bi zaravayên din]]
*# [[:Kategorî:Gotara bijartî]] → [[:Kategorî:Gotarên bijartî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi muhîmiya Herî kêm]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi muhîmiya Herî kêm]]
*# [[:Kategorî:Gotarên Fransayê yên bi sinifa NA]] → [[:Kategorî:Gotarên Fransayê bi sinifa NA]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank Bajar&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank bajar&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Infobox Navçe&quot; û koordînatê]] → [[:Kategorî:Gotarên bi &quot;Agahîdank navçe&quot; û koordînatê]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bi wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bingehîn bi Nesinifandî]] → [[:Kategorî:Gotarên bingehîn ên nehatine sinifandin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên bê çavkanî]] → [[:Kategorî:Gotarên bêçavkanî]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku ne ensîklopedîk in]] → [[:Kategorî:Gotarên bi navdariya ne eşkere]]
*# [[:Kategorî:Gotarên ku werin sererastkirin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin sererastkirin]]
*# [[:Kategorî:Goştê berazê]] → [[:Kategorî:Goştê berazan]]
*# [[:Kategorî:Gundistanên şaristana Ûrmiyeyê]] → [[:Kategorî:Gundistanên Ûrmiyeyê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Depeyê]] → [[:Kategorî:Gundên Depê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Kuluyê]] → [[:Kategorî:Gundên Qulekê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Melkişîyê]] → [[:Kategorî:Gundên Melkişiyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Pirsûsê]] → [[:Kategorî:Gundên Sirûcê]]
*# [[:Kategorî:Gundên Silîvana]] → [[:Kategorî:Gundên Mirgewerê]]
*# [[:Kategorî:Gundên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]] → [[:Kategorî:Cihên noqavkirî bi sedema Projeya Başûrê Rojhilata Anatoliyayê (GAP)]]
*# [[:Kategorî:Gundên parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Gundên Dêrsimê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Gundên Çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareyê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên çaypareê]] → [[:Kategorî:Gundên Çaypareyê]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gundên şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Gundên Şotê (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Gîtarvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Gîtarvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmala]] → [[:Kategorî:Guatemala]]
*# [[:Kategorî:Gûatêmalî]] → [[:Kategorî:Guatemalî]]
*# [[:Kategorî:Güneydoğu Anadolu Bölgesi]] → [[:Kategorî:Herêma Başûrê Rojhilatê Anatolyayê]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanê fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Hedîsvanên fars]] → [[:Kategorî:Hedîsvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvan li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Helbestvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fars]] → [[:Kategorî:Helbestvanên faris]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên fînlandî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên polon]] → [[:Kategorî:Helbestvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên romantîkê]] → [[:Kategorî:Helbestvanên romantîk]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farsî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên zimanê farisî]]
*# [[:Kategorî:Helbestvanên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Helbestvanên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Hemîd Kerzeî]] → [[:Kategorî:Hamid Kerzay]]
*# [[:Kategorî:Hemû gotarên reklamî]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên wekî reklamê]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]] → [[:Kategorî:Hemû gotarên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanên]] → [[:Kategorî:Hemû rûpelên bi kêm girêdanan]]
*# [[:Kategorî:Hemû şirket]] → [[:Kategorî:Şirket]]
*# [[:Kategorî:Herpetologî]] → [[:Kategorî:Herpetolojî]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holandayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Holendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Herêmên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên dîrokî li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Herêmên dîrokî yên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Herêmên otonom]] → [[:Kategorî:Herêmên xweser]]
*# [[:Kategorî:Hewanasî]] → [[:Kategorî:Meteorolojî]]
*# [[:Kategorî:Heywanên çîrokî]] → [[:Kategorî:Heywanên mîtolojîk]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsal li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsal li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 1ê li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Walesê]] → [[:Kategorî:Hezarsala 3an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hezzo]] → [[:Kategorî:Hezo]]
*# [[:Kategorî:Hikûmdarên Asyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmdarên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Hikûmeta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Hikûmeta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Hilanok]] → [[:Kategorî:Asansor]]
*# [[:Kategorî:Hochsauerland]] → [[:Kategorî:Hochsauerlandkreis]]
*# [[:Kategorî:Homoseksuelî]] → [[:Kategorî:Hevzayendîtî]]
*# [[:Kategorî:Huner li Walesê]] → [[:Kategorî:Huner li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê Operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendê operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendê operayê]] → [[:Kategorî:Hunermendên operayê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên hindî]] → [[:Kategorî:Hunermendên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Hunermendên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Hunermendên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Hunermendên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Hunermendên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Walesê]] → [[:Kategorî:Hunerên ahengê li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Hêzên Esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Keyaniyê]] → [[:Kategorî:Hêzên esmanî yên Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:ISNI]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera ISNI]]
*# [[:Kategorî:Infobox]] → [[:Kategorî:Agahîdank]]
*# [[:Kategorî:Japonya]] → [[:Kategorî:Japon]]
*# [[:Kategorî:Jazz]] → [[:Kategorî:Caz]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbun 1970]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1970]]
*# [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 0î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 0î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 10 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 10 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1000î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1000î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1004]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1004]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1005]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1005]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1008]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1008]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 100î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 100î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1010î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1010î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1013]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1013]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1014]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1014]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1015]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1015]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1016]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1016]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1017]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1017]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1018]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1018]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1019]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1019]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1020î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1020î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1021]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1021]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1022]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1022]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1023]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1023]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1024]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1024]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1025]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1025]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1026]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1026]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1027]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1027]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1028]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1028]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1029]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1029]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1030î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1030î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1031]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1031]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1032]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1032]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1033]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1033]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1034]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1034]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1035]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1035]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1036]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1036]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1037]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1037]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1038]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1038]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1039]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1039]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1040î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1040î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1041]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1041]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1042]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1042]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1043]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1043]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1044]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1044]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1045]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1045]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1046]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1046]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1047]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1047]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1048]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1048]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1049]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1049]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1050î]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1050î]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1051]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1051]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1052]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1052]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1053]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1053]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1054]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1054]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1055]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1055]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1056]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1056]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1057]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1057]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1058]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1058]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1059]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1059]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 106 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 106 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1060]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1060]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1061]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1061]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1062]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1062]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1063]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1063]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1064]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1064]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1065]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1065]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1066]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1066]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1067]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1067]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1068]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1068]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1069]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1069]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1070]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1070]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1071]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1071]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1072]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1072]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1073]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1073]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1074]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1074]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1075]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1075]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1076]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1076]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1077]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1077]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1078]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1078]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1079]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1079]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1080]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1080]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1081]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1081]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1082]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1082]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1083]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1083]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1084]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1084]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1085]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1085]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1086]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1086]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1087]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1087]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1088]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1088]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1089]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1089]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1090]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1090]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1091]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1091]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1092]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1092]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1093]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1093]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1094]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1094]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1095]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1095]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1096]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1096]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1097]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1097]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1098]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1098]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1099]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1099]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1100]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1100]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1101]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1101]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1102]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1102]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1103]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1103]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1104]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1104]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1105]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1105]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1106]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1106]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1107]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1107]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1108]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1108]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1109]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1109]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1110]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1110]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1111]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1111]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1112]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1112]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1113]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1113]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1114]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1114]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1115]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1115]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1116]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1116]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1117]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1117]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1118]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1118]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1119]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1119]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1120]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1120]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1122]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1122]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1125]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1125]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1127]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1127]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1128]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1128]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1131]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1131]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1132]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1132]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1133]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1133]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1134]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1134]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1135]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1135]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1136]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1136]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1137]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1137]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1138]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1138]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1139]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1139]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1140]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1140]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1141]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1141]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1142]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1142]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1143]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1143]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1144]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1144]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1146]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1146]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1147]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1147]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1148]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1148]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1149]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1149]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1150]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1150]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1151]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1151]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1152]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1152]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1153]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1153]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1154]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1154]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1155]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1155]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1156]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1156]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1157]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1157]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1158]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1158]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1159]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1159]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1160]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1160]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1162]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1162]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1163]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1163]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1164]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1164]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1166]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1166]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1167]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1167]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1168]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1168]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1169]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1169]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1170]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1170]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1171]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1171]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1172]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1172]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1173]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1173]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1174]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1174]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1175]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1175]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1176]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1176]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1177]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1177]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1178]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1178]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1179]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1179]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1181]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1181]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1182]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1182]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1183]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1183]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1184]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1184]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1185]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1185]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1186]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1186]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1187]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1187]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1190]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1190]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1191]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1191]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1193]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1193]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1194]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1194]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1195]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1195]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1196]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1196]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1197]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1197]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1198]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1198]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1199]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1199]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1200]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1200]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1201]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1201]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1202]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1202]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1203]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1203]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1206]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1206]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1207]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1207]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1209]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1209]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1210]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1210]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1211]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1211]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1212]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1212]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1213]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1213]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1214]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1214]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1215]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1215]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1217]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1217]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1218]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1218]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1219]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1219]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 121]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 121]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1220]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1220]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1221]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1221]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1222]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1222]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1223]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1223]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1224]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1224]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1226]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1226]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1227]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1227]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1228]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1228]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1229]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1229]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1230]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1230]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1231]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1231]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1232]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1232]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1233]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1233]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1234]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1234]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1235]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1235]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1236]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1236]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1237]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1237]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1238]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1238]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1239]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1239]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 123]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 123]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1241]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1241]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1242]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1242]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1243]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1243]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1244]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1244]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1245]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1245]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1246]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1246]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1247]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1247]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1248]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1248]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1249]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1249]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 124]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 124]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1250]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1250]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1251]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1251]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1252]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1252]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1253]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1253]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1254]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1254]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1255]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1255]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1256]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1256]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1257]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1257]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1258]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1258]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1259]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1259]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1260]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1260]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1261]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1261]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1262]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1262]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1263]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1263]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1264]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1264]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1265]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1265]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1266]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1266]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1267]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1267]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1268]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1268]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1269]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1269]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 126]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 126]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1270]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1270]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1271]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1271]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1273]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1273]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1274]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1274]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1275]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1275]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1276]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1276]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1277]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1277]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1278]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1278]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1279]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1279]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1280]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1280]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1281]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1281]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1282]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1282]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1283]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1283]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1284]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1284]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1285]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1285]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1286]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1286]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1287]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1287]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1288]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1288]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1289]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1289]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1290]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1290]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1291]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1291]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1292]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1292]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1293]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1293]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1294]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1294]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1295]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1295]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1296]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1296]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1297]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1297]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1299]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1299]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 129]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 129]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 12]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 12]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1301]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1301]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1302]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1302]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1303]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1303]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1304]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1304]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1305]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1305]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1306]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1306]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1307]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1307]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1308]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1308]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 130]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 130]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1310]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1310]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1312]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1312]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1313]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1313]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1314]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1314]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1315]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1315]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1316]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1316]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1317]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1317]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1318]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1318]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1319]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1319]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1320]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1320]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1322]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1322]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1323]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1323]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1324]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1324]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1325]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1325]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1326]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1326]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1327]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1327]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1329]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1329]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1330]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1330]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1331]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1331]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1332]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1332]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1333]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1333]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1334]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1334]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1335]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1335]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1336]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1336]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1337]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1337]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1338]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1338]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1339]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1339]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1340]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1340]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1341]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1341]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1342]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1342]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1343]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1343]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1344]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1344]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1345]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1345]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1346]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1346]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1348]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1348]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1349]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1349]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1350]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1350]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1351]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1351]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1352]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1352]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1353]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1353]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1355]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1355]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1356]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1356]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1357]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1357]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1358]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1358]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1359]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1359]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1361]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1361]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1362]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1362]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1363]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1363]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1364]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1364]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1365]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1365]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1366]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1366]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1367]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1367]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1368]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1368]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1369]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1369]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1370]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1370]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1371]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1371]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1372]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1372]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1373]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1373]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1374]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1374]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1375]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1375]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1376]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1376]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1377]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1377]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1378]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1378]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1379]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1379]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1380]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1380]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1381]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1381]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1382]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1382]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1383]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1383]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1385]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1385]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1386]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1386]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1387]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1387]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1388]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1388]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1389]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1389]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1390]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1390]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1391]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1391]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1392]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1392]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1393]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1393]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1394]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1394]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1395]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1395]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1396]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1396]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1397]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1397]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1398]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1398]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1399]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1399]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 140 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 140 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1401]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1401]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1402]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1402]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1403]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1403]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1404]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1404]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1405]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1405]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1406]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1406]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1407]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1407]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1408]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1408]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1409]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1409]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1410]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1410]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1412]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1412]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1413]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1413]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1414]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1414]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1415]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1415]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1416]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1416]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1417]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1417]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1418]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1418]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1419]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1419]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1420]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1420]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1421]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1421]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1422]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1422]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1423]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1423]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1424]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1424]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1425]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1425]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1426]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1426]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1427]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1427]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1428]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1428]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1429]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1429]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1430]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1430]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1431]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1431]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1432]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1432]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1433]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1433]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1434]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1434]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1435]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1435]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1436]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1436]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1437]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1437]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1438]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1438]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1439]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1439]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1440]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1440]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1441]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1441]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1442]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1442]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1443]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1443]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1444]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1444]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1445]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1445]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1446]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1446]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1447]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1447]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1448]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1448]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1449]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1449]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1450]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1450]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1451]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1451]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1452]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1452]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1453]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1453]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1454]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1454]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1455]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1455]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1456]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1456]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1457]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1457]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1458]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1458]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1459]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1459]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 145]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 145]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1460]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1460]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1461]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1461]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1462]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1462]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1463]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1463]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1464]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1464]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1465]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1465]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1466]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1466]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1467]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1467]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1468]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1468]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1469]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1469]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1470]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1470]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1471]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1471]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1472]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1472]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1474]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1474]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1475]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1475]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1477]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1477]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1478]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1478]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1479]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1479]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1480]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1480]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1481]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1481]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1482]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1482]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1483]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1483]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1484]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1484]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1485]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1485]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1486]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1486]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1487]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1487]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1488]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1488]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1489]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1489]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1490]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1490]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1491]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1491]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1492]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1492]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1493]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1493]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1494]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1494]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1495]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1495]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1496]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1496]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1498]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1498]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1499]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1499]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1500]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1500]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1501]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1501]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1502]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1502]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1503]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1503]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1504]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1504]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1505]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1505]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1506]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1506]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1507]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1507]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1508]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1508]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1509]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1509]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1510]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1510]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1511]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1511]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1512]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1512]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1513]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1513]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1514]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1514]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1515]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1515]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1516]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1516]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1517]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1517]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1518]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1518]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1519]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1519]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1520]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1520]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1521]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1521]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1522]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1522]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1523]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1523]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1524]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1524]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1525]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1525]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1526]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1526]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1527]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1527]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1528]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1528]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1529]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1529]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1530]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1530]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1531]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1531]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1532]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1532]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1533]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1533]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1534]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1534]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1535]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1535]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1536]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1536]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1537]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1537]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1538]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1538]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1540]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1540]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1541]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1541]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1542]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1542]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1543]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1543]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1544]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1544]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1545]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1545]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1547]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1547]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1548]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1548]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1550]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1550]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1551]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1551]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1552]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1552]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1553]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1553]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1554]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1554]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1557]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1557]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1558]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1558]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1559]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1559]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1561]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1561]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1562]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1562]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1564]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1564]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1566]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1566]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1571]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1571]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1572]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1572]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1577]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1577]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1578]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1578]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1582]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1582]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1586]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1586]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1587]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1587]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1589]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1589]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1597]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1597]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 15]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 15]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1602]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1602]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1604]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1604]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1607]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1607]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1609]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1609]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1613]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1613]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1616]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1616]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1617]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1617]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1618]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1618]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 161]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 161]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1620]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1620]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1621]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1621]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1622]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1622]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1623]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1623]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1627]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1627]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1628]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1628]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1629]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1629]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1630]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1630]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1631]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1631]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1632]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1632]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1633]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1633]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1634]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1634]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1635]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1635]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1636]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1636]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1637]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1637]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1638]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1638]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1639]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1639]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1640]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1640]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1641]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1641]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1642]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1642]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1643]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1643]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1644]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1644]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1645]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1645]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1647]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1647]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1648]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1648]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1649]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1649]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1650]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1650]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1651]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1651]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1652]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1652]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1653]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1653]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1654]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1654]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1655]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1655]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1656]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1656]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1657]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1657]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1658]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1658]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1659]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1659]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 165]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 165]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1660]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1660]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1661]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1661]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1662]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1662]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1663]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1663]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1664]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1664]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1665]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1665]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1666]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1666]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1667]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1667]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1669]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1669]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1670]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1670]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1671]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1671]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1672]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1672]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1673]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1673]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1674]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1674]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1676]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1676]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1678]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1678]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1679]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1679]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1680]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1680]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1681]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1681]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1682]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1682]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1683]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1683]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1684]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1684]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1685]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1685]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1686]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1686]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1687]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1687]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1688]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1688]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1689]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1689]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1690]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1690]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1691]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1691]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1692]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1692]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1693]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1693]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1694]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1694]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1695]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1695]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1696]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1696]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1697]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1697]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1698]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1698]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1701]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1701]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1702]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1702]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1703]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1703]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1704]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1704]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1705]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1705]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1706]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1706]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1707]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1707]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1708]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1708]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1709]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1709]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1710]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1710]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1712]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1712]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1713]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1713]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1715]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1715]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1716]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1716]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1717]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1717]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1719]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1719]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1720]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1720]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1722]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1722]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1723]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1723]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1725]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1725]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1726]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1726]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1727]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1727]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1728]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1728]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1729]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1729]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1730]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1730]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1731]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1731]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1732]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1732]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1733]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1733]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1734]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1734]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1735]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1735]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1736]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1736]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1737]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1737]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1738]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1738]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1739]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1739]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1741]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1741]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1743]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1743]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1744]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1744]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1745]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1745]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1746]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1746]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1747]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1747]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1748]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1748]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1749]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1749]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1751]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1751]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1752]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1752]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1753]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1753]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1754]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1754]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1755]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1755]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1756]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1756]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1757]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1757]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1758]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1758]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1759]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1759]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1760]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1760]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1761]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1761]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1762]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1762]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1763]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1763]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1764]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1764]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1765]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1765]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1769]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1769]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1770]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1770]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1771]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1771]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1772]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1772]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1773]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1773]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1774]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1774]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1775]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1775]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1777]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1777]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1778]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1778]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1779]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1779]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1782]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1782]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1783]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1783]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1784]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1784]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1785]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1785]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1788]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1788]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1791]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1791]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1792]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1792]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1793]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1793]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1794]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1794]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1795]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1795]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1797]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1797]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1799]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1799]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1803]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1803]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1806]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1806]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1807]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1807]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1808]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1808]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1809]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1809]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 180]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 180]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1811]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1811]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1812]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1812]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1813]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1813]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1814]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1814]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1816]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1816]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1817]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1817]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1818]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1818]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1819]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1819]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1822]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1822]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1823]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1823]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1825]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1825]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1826]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1826]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1829]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1829]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1831]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1831]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1832]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1832]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1833]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1833]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1834]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1834]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1836]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1836]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1837]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1837]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1838]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1838]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1840]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1840]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1841]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1841]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1842]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1842]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1843]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1843]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1844]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1844]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1845]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1845]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1846]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1846]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1847]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1847]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1848]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1848]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1849]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1849]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 185 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 185 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1851]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1851]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1852]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1852]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1854]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1854]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1855]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1855]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1856]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1856]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1857]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1857]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1859]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1859]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1860]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1860]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1861]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1861]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1862]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1862]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1863]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1863]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1866]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1866]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1867]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1867]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1868]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1868]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1869]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1869]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1870]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1870]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1871]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1871]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1872]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1872]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1874]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1874]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1875]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1875]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1876]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1876]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1877]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1877]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1878]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1878]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1879]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1879]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1881]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1881]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1882]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1882]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1883]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1883]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1884]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1884]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1885]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1885]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1886]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1886]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1887]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1887]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1888]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1888]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1889]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1889]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 188]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 188]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1890]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1890]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1891]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1891]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1892]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1892]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1894]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1894]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1897]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1897]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1898]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1898]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1899]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1899]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 189]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 189]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1904]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1904]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1905]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1905]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1906]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1906]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1907]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1907]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1909]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1909]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1911]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1911]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1912]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1912]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1913]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1913]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1914]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1914]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1915]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1915]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1916]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1916]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1917]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1917]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1918]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1918]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1919]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1919]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1921]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1921]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1922]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1922]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1923]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1923]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1924]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1924]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1925]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1925]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1926]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1926]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1927]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1927]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1928]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1928]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 192]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 192]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1930]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1930]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1931]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1931]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1933]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1933]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1934]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1934]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1937]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1937]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1938]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1938]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1939]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1939]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1941]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1941]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1942]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1942]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1943]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1943]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1944]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1944]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1948]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1948]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1949]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1949]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1952]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1952]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1955]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1955]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1958]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1958]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1959]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1959]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1961]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1961]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1962]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1962]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1963]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1963]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1964]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1964]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1967]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1967]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1976]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1976]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1979]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1979]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1981]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1981]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1982]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1982]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1983]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1983]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1984]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1984]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1985]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1986]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1986]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1987]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1987]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1988]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1988]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1989]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1989]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1990]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1991]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1991]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1992]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1992]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1993]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1993]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1994]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1994]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1995]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1995]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1996]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1996]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1997]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1997]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 1998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2000]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2000]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2001]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2001]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2002]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2002]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2003]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2003]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2006]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2006]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2007]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2007]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2009]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2009]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 2012]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 2012]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 204]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 204]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 205]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 205]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 208]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 208]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 216]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 216]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 225]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 225]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 229 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 229 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 240]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 240]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 247 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 247 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 260 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 260 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 265 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 265 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 272]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 272]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 27]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 27]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 284 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 284 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 286 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 286 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 298]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 298]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 3 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 3 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 309]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 309]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 30]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 30]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 321]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 321]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 328]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 328]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 32]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 32]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 347]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 347]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 354]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 354]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 356 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 356 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 360]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 360]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 37]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 37]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 384]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 384]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 39]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 39]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 40]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 40]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 42 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 42 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 428 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 428 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 43 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 43 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 473]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 473]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 476]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 476]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 497]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 497]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 51]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 51]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 539]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 539]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 53]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 53]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 544 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 544 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 546]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 546]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 549]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 549]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 551 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 551 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 555]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 555]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 556]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 556]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 560]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 560]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 563]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 563]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 565]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 565]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 567]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 567]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 568]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 568]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 569]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 569]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 570]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 570]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 573]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 573]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 574]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 574]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 575]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 575]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 576]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 576]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 579]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 579]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 580]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 580]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 581]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 581]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 583]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 583]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 584]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 584]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 585]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 585]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 588]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 588]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 590]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 590]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 591]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 591]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 592]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 592]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 593]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 593]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 594]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 594]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 595]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 595]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 596]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 596]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 598]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 598]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 599]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 599]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 600]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 600]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 601]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 601]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 603]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 603]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 605]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 605]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 606]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 606]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 608]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 608]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 610]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 610]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 611]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 611]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 612]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 612]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 614]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 614]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 615]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 615]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 619]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 619]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 61]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 61]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 624]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 624]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 625]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 625]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 626]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 626]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 63 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 63 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 646]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 646]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 65 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 65 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 668]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 668]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 675]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 675]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 677]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 677]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 69 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 69 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 699]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 699]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 70 b.z.]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 70 b.z.]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 700]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 700]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 711]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 711]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 714]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 714]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 718]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 718]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 721]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 721]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 724]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 724]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 740]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 740]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 742]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 742]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 750]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 750]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 766]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 766]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 767]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 767]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 768]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 768]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 76]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 76]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 776]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 776]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 780]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 780]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 781]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 781]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 786]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 786]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 787]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 787]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 789]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 789]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 790]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 790]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 796]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 796]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 798]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 798]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 800]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 800]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 801]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 801]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 802]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 802]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 804]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 804]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 805]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 805]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 810]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 810]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 815]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 815]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 820]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 820]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 821]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 821]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 824]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 824]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 827]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 827]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 828]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 828]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 830]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 830]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 835]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 835]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 839]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 839]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 850]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 850]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 853]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 853]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 858]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 858]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 864]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 864]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 865]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 865]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 86]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 86]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 873]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 873]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 880]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 880]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 893]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 893]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 895]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 895]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 896]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 896]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 900]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 900]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 901]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 901]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 903]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 903]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 908]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 908]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 910]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 910]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 920]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 920]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 932]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 932]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 935]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 935]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 936]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 936]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 940]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 940]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 945]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 945]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 950]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 950]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 953]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 953]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 960]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 960]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 965]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 965]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 966]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 966]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 971]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 971]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 972]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 972]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 973]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 973]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 974]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 974]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 978]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 978]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 980]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 980]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn 998]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 998]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn Dijon]] → [[:Kategorî:Kesên ji Dijonê]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jidayîkbûn sedsala 7an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Jin li Antarktîka]] → [[:Kategorî:Jin li Antarktîkayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên Azerî]] → [[:Kategorî:Jinên azerî]]
*# [[:Kategorî:Jinên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Jinên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Jinên fînlandî]] → [[:Kategorî:Jinên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Awistralyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Awistralyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên li Okyanûsyayê]] → [[:Kategorî:Jin li Okyanûsyayê]]
*# [[:Kategorî:Jinên polon]] → [[:Kategorî:Jinên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Joanne K. Rowling]] → [[:Kategorî:J. K. Rowling]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Jîngeh li Walesê]] → [[:Kategorî:Jîngeh li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Kabilcevz]] → [[:Kategorî:Qabilcewz]]
*# [[:Kategorî:Kafkasya]] → [[:Kategorî:Qefqasya]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kambocayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kamboçyayî]] → [[:Kategorî:Kambocayî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên Amerîkayê]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Amerîkayê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên pirzimanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên pirzimanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyona yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjantînî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Arjentînê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlya]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên inglîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portekîzî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên portûgalî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê portûgalî]]
*# [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên spanî]] → [[:Kategorî:Kanalên televîzyonê yên bi zimanê spanî]]
*# [[:Kategorî:Karakterên honakî]] → [[:Kategorî:Kesayetên honakî]]
*# [[:Kategorî:Kardiyolojî]] → [[:Kategorî:Dilnasî]]
*# [[:Kategorî:Kareba]] → [[:Kategorî:Elektrîk]]
*# [[:Kategorî:Karsazên walesî]] → [[:Kategorî:Karsazên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Karsazî li Walesê]] → [[:Kategorî:Karsazî li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Karta dayikî]] → [[:Kategorî:Makekart]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê ya Jinan a FIFA]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî ya Jinan a FIFA]]
*# [[:Kategorî:Kasa Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kasa Cîhanî]]
*# [[:Kategorî:Katalan]] → [[:Kategorî:Ketelan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên li gorî parzemîn û sedsalan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî parzemîn û sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kategoriyên mirovan ên antropolojîk]] → [[:Kategorî:Kategoriyên antropolojîk ên mirovan]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên li Înglistanê]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî bajarên Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Kategorî li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Kategorî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kel]] → [[:Kategorî:Keleh]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îranê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Kelepora Cîhanê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê]]
*# [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Kelepûra Cîhanê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên Wanê]] → [[:Kategorî:Kelehên Wanê]]
*# [[:Kategorî:Kelheyên li Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Kelehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kembodja]] → [[:Kategorî:Kamboca]]
*# [[:Kategorî:Keneda]] → [[:Kategorî:Kanada]]
*# [[:Kategorî:Kentucky]] → [[:Kategorî:Kentakî]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî olan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî dînan]]
*# [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe,sedsal û neteweyan]] → [[:Kategorî:Kes li gorî pîşe, sedsal û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Keseyetên di destanên kurdan de]] → [[:Kategorî:Kesayetên di destanên kurdan de]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 20an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Asyayî yên sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Kesên asyayî yên sedsala 21an]]
*# [[:Kategorî:Kesên Leşciwanî]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Kesên hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Almanya]] → [[:Kategorî:Kesên ji Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Arjentînê]] → [[:Kategorî:Arjentînî]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Awistriyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Kesên ji Awistiryayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Kinikan]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kinikanê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Kesên ji Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Seqiz]] → [[:Kategorî:Kesên ji Seqizê]]
*# [[:Kategorî:Kesên ji Stenbolê]] → [[:Kategorî:Kesên ji Stembolê]]
*# [[:Kategorî:Kesên leşciwan]] → [[:Kategorî:Leşciwanî]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Kesên sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Kesên sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Asturiasê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Astûryayê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Keyaniya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Keyaniyên Walesê]] → [[:Kategorî:Keyaniyên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Keyên Markoyê]] → [[:Kategorî:Keyên Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Koandamêt heywanan]] → [[:Kategorî:Anatomiya guhandaran]]
*# [[:Kategorî:Kobanê]] → [[:Kategorî:Kobanî]]
*# [[:Kategorî:Kolonîtî]] → [[:Kategorî:Kolonyalîzm]]
*# [[:Kategorî:Koma etnodînî]] → [[:Kategorî:Komên etnodînî]]
*# [[:Kategorî:Komagene]] → [[:Kategorî:Komagênê]]
*# [[:Kategorî:Komara Mehabadê]] → [[:Kategorî:Komara Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirk a Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Tirkî ya Bakurê Kîprosê]] → [[:Kategorî:Bakurê Kîprosê]]
*# [[:Kategorî:Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Çekya]]
*# [[:Kategorî:Komunên Aveyronê]] → [[:Kategorî:Komunên Avaironê]]
*# [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departmanan]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê li gorî departementan]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Agrigentoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Agrigentoyê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Alessandriayê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Alessandriayê]]
*# [[:Kategorî:Komunên parêzgeha Chieti]] → [[:Kategorî:Şaredariyên parêzgeha Chieti]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Asyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê li Pakistanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Pakistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Komên avê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Komên avê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîk li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî li Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navmiletî hatine parkirin]] → [[:Kategorî:Komên etnîkî yên bi hidûdên navneteweyî hatine parkirin]]
*# [[:Kategorî:Komên etnîkî yên Çînê]] → [[:Kategorî:Komên etnîk li Çînê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên Fransayê]] → [[:Kategorî:Komunên Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Girondeê]] → [[:Kategorî:Komunên Girondayê]]
*# [[:Kategorî:Komûnên departementa Loire-Atlantique]] → [[:Kategorî:Komunên departementa Loire-Atlantique]]
*# [[:Kategorî:Komûnîzm]] → [[:Kategorî:Komunîzm]]
*# [[:Kategorî:Konfederalîzma Demokratîk]] → [[:Kategorî:Konfederalîzma demokratîk]]
*# [[:Kategorî:Konfusyus]] → [[:Kategorî:Konfuçyus]]
*# [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdatayê ye]] → [[:Kategorî:Koordînat li ser Wîkîdaneyê ye]]
*# [[:Kategorî:Kosovo]] → [[:Kategorî:Kosova]]
*# [[:Kategorî:Kroatya]] → [[:Kategorî:Xirwatistan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Xirwat li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kroatî]] → [[:Kategorî:Xirwat]]
*# [[:Kategorî:Krowatî]] → [[:Kategorî:Xirwatî]]
*# [[:Kategorî:Krîmînolojî]] → [[:Kategorî:Tawannasî]]
*# [[:Kategorî:Kulu]] → [[:Kategorî:Qulek]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Kurdolog li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Kurdnas]] → [[:Kategorî:Kurdolog]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên awistirî]] → [[:Kategorî:Kurdologên awistirî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên fransî]] → [[:Kategorî:Kurdologên fransî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên kurd]] → [[:Kategorî:Kurdologên kurd]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên rûs]] → [[:Kategorî:Kurdologên rûs]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasên îtalî]] → [[:Kategorî:Kurdologên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Kurdnasî]] → [[:Kategorî:Kurdolojî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Anatoliyaya Navîn]] → [[:Kategorî:Kurdên Anatolyaya Navîn]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Kafkasyayê]] → [[:Kategorî:Kurdên Qefqasyayê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên Osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên YKKS'ê]] → [[:Kategorî:Kurdên Sovyeta Berê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên ji Misirê]] → [[:Kategorî:Kurdên Misirê]]
*# [[:Kategorî:Kurdên osmanî]] → [[:Kategorî:Kurdên Împeratoriya Osmanî]]
*# [[:Kategorî:Kurdên rojhilat]] → [[:Kategorî:Kurdên Rojhilata Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Kurt]] → [[:Kategorî:Şitil]]
*# [[:Kategorî:Kuv]] → [[:Kategorî:Karok]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîmyagerên çek]] → [[:Kategorî:Kîmyagerên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsal û pîşeyan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsal û pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Kîprosî li gorî sedsalan]] → [[:Kategorî:Qibrisî li gorî sedsalan]]
*# [[:Kategorî:Kîvroşk]] → [[:Kategorî:Kerguh]]
*# [[:Kategorî:LCCN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LCCN]]
*# [[:Kategorî:LNB]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera LNB]]
*# [[:Kategorî:Language maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên çavdêriyê ji bo zimên]]
*# [[:Kategorî:Language templates]] → [[:Kategorî:Şablonên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Latînî]] → [[:Kategorî:Zimanê latînî]]
*# [[:Kategorî:Lezbiyentî]] → [[:Kategorî:Lezbiyenî]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Leşkeriya Kîprosê]] → [[:Kategorî:Leşkeriya Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Leşkerên Kurd]] → [[:Kategorî:Leşkerên kurd]]
*# [[:Kategorî:Li gorî zayendê kes]] → [[:Kategorî:Kes li gorî zayendê]]
*# [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFA'yê ya 2010/2011]] → [[:Kategorî:Lîga Şampiyonên UEFAyê 2010/2011]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya fîlmên kurdî]] → [[:Kategorî:Sînemaya kurdî]]
*# [[:Kategorî:Lîsteya navên Xwedê li gorî îslamê]] → [[:Kategorî:Navên Xwedê di îslamê de]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanê bîlardê]] → [[:Kategorî:Lîstikvanên bîlardoyê]]
*# [[:Kategorî:Lîstikvanên kurd]] → [[:Kategorî:Aktorên kurd]]
*# [[:Kategorî:Macar]] → [[:Kategorî:Mecar]]
*# [[:Kategorî:Malbata Mihemedê]] → [[:Kategorî:Malbata Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioê]] → [[:Kategorî:Malbatên ji Ohioyê]]
*# [[:Kategorî:Malbatên kurd]] → [[:Kategorî:Malbatên kurdî]]
*# [[:Kategorî:Malperên ku 2004'ê avabûne]] → [[:Kategorî:Malperên ku di 2004an de ava bûne]]
*# [[:Kategorî:Mangavan]] → [[:Kategorî:Mangaka]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Matematîknas li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzan]] → [[:Kategorî:Matematîknas]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên ereb]] → [[:Kategorî:Matematîknasên ereb]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên faris]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fars]] → [[:Kategorî:Matematîknasên faris]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên fransî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên fransî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindistanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên hindî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên kurd]] → [[:Kategorî:Matematîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên swêdî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên tirk]] → [[:Kategorî:Matematîknasên tirk]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnan]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Matematîkzanên yewnanî]] → [[:Kategorî:Matematîknasên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Newengeran a Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Meclîsa Mezin ya Neteweyî ya Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Meclîsa Mezin a Neteweyî ya Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Medya almanî]] → [[:Kategorî:Medyaya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Medya azerî]] → [[:Kategorî:Medyaya Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Medya fransî]] → [[:Kategorî:Medyaya Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Meksîka]] → [[:Kategorî:Meksîk]]
*# [[:Kategorî:Mela Hisênê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Melayê Bateyî]] → [[:Kategorî:Mela Huseynê Bateyî]]
*# [[:Kategorî:Meledî]] → [[:Kategorî:Meletî]]
*# [[:Kategorî:Melek]] → [[:Kategorî:Firîşte]]
*# [[:Kategorî:Merên kûbayî]] → [[:Kategorî:Mêrên kûbayî]]
*# [[:Kategorî:Mexlûqên efsanevî]] → [[:Kategorî:Mexlûqên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Mezheba îslamî]] → [[:Kategorî:Mezhebên îslamê]]
*# [[:Kategorî:Mihemed]] → [[:Kategorî:Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1em]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 1ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2yem]] → [[:Kategorî:Mirin hezarsala 2an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 8an b.z.]] → [[:Kategorî:Mirinên di sedsala 8an a b.z. de]]
*# [[:Kategorî:Mirin sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Mirin sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasiya çandî]] → [[:Kategorî:Antropolojiya çandî]]
*# [[:Kategorî:Mirovnasî]] → [[:Kategorî:Antropolojî]]
*# [[:Kategorî:Modelên jin ên arjentînî]] → [[:Kategorî:Modelên arjentînî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Modelên kîprosî]] → [[:Kategorî:Modelên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modelên çek]] → [[:Kategorî:Modelên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihanên welatan]] → [[:Kategorî:Modulên nexşeya cihan ên welatan]]
*# [[:Kategorî:Morarşiyên berê li gorî cureyan]] → [[:Kategorî:Monarşiyên berê li gorî cureyan]]
*# [[:Kategorî:Moskow]] → [[:Kategorî:Mosko]]
*# [[:Kategorî:Motorçerxe]] → [[:Kategorî:Motorsiklet]]
*# [[:Kategorî:Muhemmed Reza Pehlewî]] → [[:Kategorî:Mohammad Reza Pehlewî]]
*# [[:Kategorî:MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlí]] → [[:Kategorî:Muzîknasên brezîlî]]
*# [[:Kategorî:Muzîknasên şîlîyî]] → [[:Kategorî:Muzîknasên şîliyî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkologên kurd]] → [[:Kategorî:Muzîknasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Cardiffê]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên ji Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên polon]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Muzîkvanên walesî]] → [[:Kategorî:Muzîkvanên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mêmfis]] → [[:Kategorî:Memfîs]]
*# [[:Kategorî:Mêrên awistralyayî]] → [[:Kategorî:Mêrên awistralî]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Mêrên kîprosî]] → [[:Kategorî:Mêrên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Mîmarî li Taywanê]] → [[:Kategorî:Avahîsazî li Taywanê]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojiya walesî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Mîtolojîya yewnanî]] → [[:Kategorî:Mîtolojiya yewnanî]]
*# [[:Kategorî:NDL]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NDL]]
*# [[:Kategorî:NKC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NKC]]
*# [[:Kategorî:NLA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NLA]]
*# [[:Kategorî:NTA]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera NTA]]
*# [[:Kategorî:NY]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Nanjing]] → [[:Kategorî:Nankîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Avûstûrya jêr]] → [[:Kategorî:Navçeya Awistriya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Baden-Württemberg]] → [[:Kategorî:Baden-Württemberg]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Bayern]] → [[:Kategorî:Bavyera]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Hessen]] → [[:Kategorî:Hessen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Niedersachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya Jêrîn]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Nordrhein-Westfalen]] → [[:Kategorî:Nordrhein-Westfalen]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Overijsselê]] → [[:Kategorî:Overijssel]]
*# [[:Kategorî:Navçeya Sachsen]] → [[:Kategorî:Saksonya]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Enqerê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Enqereyê]]
*# [[:Kategorî:Navçeyên Hessen]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Navê gedan]] → [[:Kategorî:Navê gedeyan]]
*# [[:Kategorî:Naxçivan]] → [[:Kategorî:Komara Xweser a Naxçivanê]]
*# [[:Kategorî:Nebat]] → [[:Kategorî:Riwek]]
*# [[:Kategorî:Nemrûd (qeralê sumerî)]] → [[:Kategorî:Nemrûd (key)]]
*# [[:Kategorî:Nemsa]] → [[:Kategorî:Awistirya]]
*# [[:Kategorî:Neurolog]] → [[:Kategorî:Norolog]]
*# [[:Kategorî:Neurolojî]] → [[:Kategorî:Norolojî]]
*# [[:Kategorî:Neuss (navçe)]] → [[:Kategorî:Rhein-Kreis Neuss]]
*# [[:Kategorî:Nexweşiyên neurolojîk]] → [[:Kategorî:Nexweşiyên norolojîk]]
*# [[:Kategorî:Nifûs]] → [[:Kategorî:Gelhe]]
*# [[:Kategorî:Nijada Qefqasoîd]] → [[:Kategorî:Nijada spî]]
*# [[:Kategorî:Niue]] → [[:Kategorî:Niûe]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên belarûs]] → [[:Kategorî:Nivîskarên belarûsî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fars]] → [[:Kategorî:Nivîskarên faris]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên fransayî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên fransî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistiyê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Nivîskarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên komûnîst]] → [[:Kategorî:Nivîskarên komunîst]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kurd Xorasanê]] → [[:Kategorî:Nivîskarên kurdên Xorasanê]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên polon]] → [[:Kategorî:Nivîskarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Nivîskarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Nivîskarên çek]] → [[:Kategorî:Nivîskarên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Norway stub templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên Norwêcê]]
*# [[:Kategorî:Norweg]] → [[:Kategorî:Norwêc]]
*# [[:Kategorî:Nêrîna bêalî hewce ye]] → [[:Kategorî:Gotarên ku nêrîna bêalî hewce ye]]
*# [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya yewnanî]] → [[:Kategorî:Nîvxwedayên mîtolojiya klasîk]]
*# [[:Kategorî:Nû Înglistan]] → [[:Kategorî:New England]]
*# [[:Kategorî:Olzan]] → [[:Kategorî:Teolog]]
*# [[:Kategorî:Organ]] → [[:Kategorî:Endam (biyolojî)]]
*# [[:Kategorî:Organel]] → [[:Kategorî:Endamok]]
*# [[:Kategorî:PDK-Î]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îran]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistana Îranê]]
*# [[:Kategorî:PDK-Îraq]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Demokrat a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:PDS]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:PLWABN]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera PLWABN]]
*# [[:Kategorî:PSK]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîst a Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Padîşahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Pages using citations with old-style implicit et al.]] → [[:Kategorî:CS1 errors: explicit use of et al.]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations having redundant parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: redundant parameter]]
*# [[:Kategorî:Pages with citations using unsupported parameters]] → [[:Kategorî:CS1 errors: unsupported parameter]]
*# [[:Kategorî:Pakrewan]] → [[:Kategorî:Şehîd]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên misilman]] → [[:Kategorî:Şehîdên misilman]]
*# [[:Kategorî:Pakrewanên xiristiyan]] → [[:Kategorî:Şehîdên xiristiyan]]
*# [[:Kategorî:Palatîna Jorîn]] → [[:Kategorî:Oberpfalz]]
*# [[:Kategorî:Paqijkirina zimanî]] → [[:Kategorî:Purîzma zimanî]]
*# [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Parastina xwezayê li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Parlamena Kîprosê]] → [[:Kategorî:Parlamena Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Gel]] → [[:Kategorî:Partiya Gel a Awistriyayê]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyaldemokrat]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyaldemokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Partiya Xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiya sosyalîst]] → [[:Kategorî:Partiyên sosyalîst]]
*# [[:Kategorî:Partiya xirîstiyanî]] → [[:Kategorî:Partiyên xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Partiyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Başûrê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Başûrê Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Iraq)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Rojavayê Kurdistanê)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Tirkiye)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Partî (Îran)]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Partî siyasî yên Îranê]] → [[:Kategorî:Partiyên siyasî yên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgeha Dêrsimê]] → [[:Kategorî:Dêrsim (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Parêzgeh û herêmên Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Pasîfîst]] → [[:Kategorî:Aştîxwaz]]
*# [[:Kategorî:Paytextên DYA]] → [[:Kategorî:Paytextên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropeyê]] → [[:Kategorî:Paytextên dabeşkirinên îdarî li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Perwerde li Jenevre]] → [[:Kategorî:Perwerde li Jenevê]]
*# [[:Kategorî:Perwerdehî li Nîkosyayê]] → [[:Kategorî:Perwerde li Nîkosyayê]]
*# [[:Kategorî:Peykertiraş]] → [[:Kategorî:Peykervan]]
*# [[:Kategorî:Peymana Versailles]] → [[:Kategorî:Peymana Versayê]]
*# [[:Kategorî:Peştûnan]] → [[:Kategorî:Peştûn]]
*# [[:Kategorî:Pirtûk li ser îslamê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên li ser îslamê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên polon]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkhezên walesî]] → [[:Kategorî:Pirtûkhezên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî dewletan]] → [[:Kategorî:Pirtûkxane li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneya Wîkîpediyayê]] → [[:Kategorî:Kitêbxaneya Wîkîpediyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Afrîkayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Afrîkayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Almanyayê li gorî bajaran]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Almanyayê li gorî bajaran]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Amerîkaya Bakur]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Amerîkaya Bakur]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Asyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Asyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Azerbaycanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Azerbaycanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Misirê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Orşelîmê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Orşelîmê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Yewnanistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên Brîtanyayê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên dîjîtal ên li Brîtanyayê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Înglistanê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Pirtûkxaneyên li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên Erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên bê bergê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên bê berg]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên li ser astronomiyê]] → [[:Kategorî:Pirtûkên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên zimanê azerî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên azerî]]
*# [[:Kategorî:Pirtûkên îngilîzî]] → [[:Kategorî:Pirtûkên inglîzî]]
*# [[:Kategorî:Playmates]] → [[:Kategorî:Playmate]]
*# [[:Kategorî:Polon li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Polonyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Polonên honakî]] → [[:Kategorî:Kesên polonyayî yên honakî]]
*# [[:Kategorî:Popvanên polon]] → [[:Kategorî:Popvanên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Japon]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên japonî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên fransiz]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên fransî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên macar]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên mecar]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên marokanî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên marokan]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên Ûkraynî]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên ûkraynî]]
*# [[:Kategorî:Pornostêrkên çek (gel)]] → [[:Kategorî:Pornostêrkên çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Porê mirovan]] → [[:Kategorî:Porê mirov]]
*# [[:Kategorî:Psîkologî]] → [[:Kategorî:Derûnnasî]]
*# [[:Kategorî:Psîkolojiya sepandî]] → [[:Kategorî:Derûnnasiya sepandî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha awistriyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha awistirî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kroatî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha xirwat]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha kurd]] → [[:Kategorî:Pêjgeha kurdî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha macar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha mecar]] → [[:Kategorî:Pêjgeha mecarî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polon]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha polonyayî]] → [[:Kategorî:Pêjgeha polonî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha serb]] → [[:Kategorî:Pêjgeha serbî]]
*# [[:Kategorî:Pêjgeha şîleyê]] → [[:Kategorî:Pêjgeha Şîliyê]]
*# [[:Kategorî:Pêvayoyên biyolojîk]] → [[:Kategorî:Pêvajoyên biyolojîk]]
*# [[:Kategorî:Pîşesaziya çapemeniyê]] → [[:Kategorî:Pîşesaziya medyayê]]
*# [[:Kategorî:Pîşeyê MusicBrainz]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera MusicBrainz work]]
*# [[:Kategorî:Qehreman]] → [[:Kategorî:Leheng]]
*# [[:Kategorî:Qeyser]] → [[:Kategorî:Împerator]]
*# [[:Kategorî:Qirtasî]] → [[:Kategorî:Nivîsemenî]]
*# [[:Kategorî:Qubris]] → [[:Kategorî:Kîpros]]
*# [[:Kategorî:Qûm (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Qum (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Rapvanên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Rapvanên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rejîsor]] → [[:Kategorî:Derhêner]]
*# [[:Kategorî:Rejîsorên fransî]] → [[:Kategorî:Derhênerên fransî]]
*# [[:Kategorî:Rewşa gîyanî]] → [[:Kategorî:Rewşa giyanî]]
*# [[:Kategorî:Roja hefteyê]] → [[:Kategorî:Rojên hefteyê]]
*# [[:Kategorî:Rojavayê Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Rojavaya Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Rojbûnî yên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojbûyînên 1985'an]] → [[:Kategorî:Jidayikbûn 1985]]
*# [[:Kategorî:Rojhilatnasên polon]] → [[:Kategorî:Rojhilatnasên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Rojnamegerên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên hindî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Rojnamevanên jin ên îtalî]] → [[:Kategorî:Rojnamevanên îtalî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Rojnameyên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Rojnameyên mûsewî]] → [[:Kategorî:Rojnamegeriya mûsewî]]
*# [[:Kategorî:Romaya Kevnare]] → [[:Kategorî:Romaya kevnare]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza civakî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya civakî]]
*# [[:Kategorî:Rêbaza raya giştî]] → [[:Kategorî:Polîtîkaya raya giştî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî li Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî li Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Apoyî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên apoyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên Ermeniyên Sûriyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên ermeniyên Sûriyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên netewî]] → [[:Kategorî:Rêxistinên neteweyî]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter bi merkeza li Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên paramilîter ên li Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî ji li gorî îdeolojiyan]] → [[:Kategorî:Rêxistinên siyasî li gorî îdeolojiyan]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî birêvebirinê]] → [[:Kategorî:Rêxistinên têkildarî hikûmetê]]
*# [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurd]] → [[:Kategorî:Rêxistinên îslamî yên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Rêzimana xelet]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêzimana xelet]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank balafirgeh yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank balafirgeh bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank hunermend yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank hunermend bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank jînenîgarî (Wîkîdane) yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov/wîkîdane bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank mirov yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank mirov bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank model yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank model bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank nivîskar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank nivîskar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank xwedî meqam yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank xwedî meqam bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Agahîdank zanyar yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdank zanyar bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bi Şablon:Taxobox yên parametreyên şaş bi kar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Taxobox bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên bêgirêdanên gotarên din]] → [[:Kategorî:Rûpelên bê dergeh]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên ku agahîdanka pirtûkê bi parametreyên nakokî bikar tînin]] → [[:Kategorî:Rûpelên ku Şablon:Agahîdanka pirtûk bi parametreyên xelet bi kar tînin]]
*# [[:Kategorî:Rûpelên pîvanên bikaranîna kontrola otorîte]] → [[:Kategorî:Gotarên bi agahiyên kontrola otorîteyê]]
*# [[:Kategorî:Rûsya Sipî]] → [[:Kategorî:Belarûs]]
*# [[:Kategorî:Rûsî]] → [[:Kategorî:Rûs]]
*# [[:Kategorî:SUDOC]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera SUDOC]]
*# [[:Kategorî:Sal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sala 1663an li gorî welatan]] → [[:Kategorî:1663 li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Salên sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Saziya Zimanê kurdî]] → [[:Kategorî:Saziya Zimanê Kurdî]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsal li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsal li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 10an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 10an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 11an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 11an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 12an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 12an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 13an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 13an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 14'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 14an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 15'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 15an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 16'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 16an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 17'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 17an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 18'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 18an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 19an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20.]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 20an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 20an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 21an]] → [[:Kategorî:Sedsala 21ê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 4'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 4an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 5an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 5an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 6an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 6an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 7'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 7an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portugalê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 8an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 8an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9'an]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an]]
*# [[:Kategorî:Sedsala 9an li Walesê]] → [[:Kategorî:Sedsala 9an li Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Sefewiyan]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sefewî]] → [[:Kategorî:Dewleta Sefewiyan]]
*# [[:Kategorî:Sehebayên Mihemed]] → [[:Kategorî:Sehebayên Muhemmed]]
*# [[:Kategorî:Selçûqî]] → [[:Kategorî:Selcûqî]]
*# [[:Kategorî:Sembol]] → [[:Kategorî:Çeveng]]
*# [[:Kategorî:Senarîst]] → [[:Kategorî:Senaryonivîs]]
*# [[:Kategorî:Senifandina mijarên sereke]] → [[:Kategorî:Sinifandina mijarên sereke]]
*# [[:Kategorî:Serdem]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Serdema Kevnare]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Serdema Navîn]] → [[:Kategorî:Serdema navîn]]
*# [[:Kategorî:Serdema helenîstîk]] → [[:Kategorî:Serdema helenîstî]]
*# [[:Kategorî:Serhildanan]] → [[:Kategorî:Serhildan]]
*# [[:Kategorî:Serhildêrên êzîdî]] → [[:Kategorî:Serhildêrên êzdî]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên Bangladeşê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên Bengladeşê]]
*# [[:Kategorî:Serokdewletên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Serokdewletên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Serokkomarên Komara Çekî]] → [[:Kategorî:Serokkomarên Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlandê]] → [[:Kategorî:Serokwezîrên Fînlendayê]]
*# [[:Kategorî:Sinciq]] → [[:Kategorî:Sincik]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ekuadorê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ekwadorê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Walesê]] → [[:Kategorî:Siyaseta Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguay]] → [[:Kategorî:Siyaseta Ûrûguayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê CDU]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Yekîtiya Demokratên Xiristiyan a Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê PDS]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarê Tirkiyê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Lezbiyen]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên lezbiyen]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Marokan]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên marokan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalizma Demokrat]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Partiya Sosyalîzma Demokrat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên almanyayê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên bangladeşî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bengladeşî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên jin ên bîseksuel]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên bîseksuel ên jin]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên kroatî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên xirwat]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnanî]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên yewnan]]
*# [[:Kategorî:Siyasetmedarên Îsraelê]] → [[:Kategorî:Siyasetmedarên îsraêlî]]
*# [[:Kategorî:Skot]] → [[:Kategorî:Skotlendî]]
*# [[:Kategorî:Somaliya]] → [[:Kategorî:Somalya]]
*# [[:Kategorî:Standardên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Internetê]] → [[:Kategorî:Standardên Internetê]]
*# [[:Kategorî:Standartên Telekomunîkasyon û Komputerê]] → [[:Kategorî:Standardên telekomunîkasyon û komputerê]]
*# [[:Kategorî:Standartên li ser bingeha XMLê]] → [[:Kategorî:Standardên li ser bingeha XMLê]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên ereb]] → [[:Kategorî:Hunermendên ereb]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên jin ên amerîkî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên amerîkî yên jin]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên kîprosî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên polon]] → [[:Kategorî:Stranbêjên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên walesî]] → [[:Kategorî:Stranbêjên wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Stranbêjên Îranê]] → [[:Kategorî:Stranbêjên îranî]]
*# [[:Kategorî:Strannivîsên kîprosî]] → [[:Kategorî:Strannivîsên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnas DYAyê]] → [[:Kategorî:Stêrnasên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fars]] → [[:Kategorî:Stêrnasên faris]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên fînî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên fînlendî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasên hindî]] → [[:Kategorî:Stêrnasên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenya]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Slovenyayê]]
*# [[:Kategorî:Stêrnasî lî li Amerîkaya Başûr]] → [[:Kategorî:Stêrnasî li Amerîkaya Başûr]]
*# [[:Kategorî:Stêrzanên kurd]] → [[:Kategorî:Stêrnasên kurd]]
*# [[:Kategorî:Sultan]] → [[:Kategorî:Siltan]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên Marvel Comics yên mêr]] → [[:Kategorî:Superlehengên mêr ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Superlehengên polon]] → [[:Kategorî:Superlehengên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Supersirûştî]] → [[:Kategorî:Serxwezayî]]
*# [[:Kategorî:Swisrî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Swêd (siyaset)]] → [[:Kategorî:Siyaseta Swêdê]]
*# [[:Kategorî:Swîsreyî]] → [[:Kategorî:Swîsrî]]
*# [[:Kategorî:Sîcîlya]] → [[:Kategorî:Sîsîlya]]
*# [[:Kategorî:Sîstema hezmê]] → [[:Kategorî:Koendama herisê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema mîzê]] → [[:Kategorî:Koendama mîzê]]
*# [[:Kategorî:Sîstema rehikan]] → [[:Kategorî:Koendama demarê]]
*# [[:Kategorî:Sûcan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Talk message boxes]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotûbêjan]]
*# [[:Kategorî:Tatar]] → [[:Kategorî:Teter]]
*# [[:Kategorî:Tawan]] → [[:Kategorî:Sûc]]
*# [[:Kategorî:Tawanên şerên Tirkiyeyê]] → [[:Kategorî:Tawanên şer ên Tirkiyeyê]]
*# [[:Kategorî:Teknîkên bangeşeyê]] → [[:Kategorî:Teknîkên propagandayê]]
*# [[:Kategorî:Telebe]] → [[:Kategorî:Xwendekar]]
*# [[:Kategorî:Template namespace templates]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo şablonan]]
*# [[:Kategorî:Templates generating COinS]] → [[:Kategorî:Şablonên ku COinS çêdikin]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Efxanistanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Efxanistanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Mecaristanê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Misirê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Tenduristî li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tendurustî li Îsraêlê]] → [[:Kategorî:Tenduristî li Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Tennessee]] → [[:Kategorî:Tênêsî]]
*# [[:Kategorî:Tevgera wêjeyî]] → [[:Kategorî:Tevgerên wêjeyî]]
*# [[:Kategorî:Tevgerên neteweperest li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Tevgerên neteweperwer li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tevinek]] → [[:Kategorî:Şane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girdikî]] → [[:Kategorî:Masûlkeşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka girêdanê]] → [[:Kategorî:Bestereşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka rehikî]] → [[:Kategorî:Demareşane]]
*# [[:Kategorî:Tevineka serrûyî]] → [[:Kategorî:Rûkeşeşane]]
*# [[:Kategorî:Tracking templates]] → [[:Kategorî:Şablonên şopandinê]]
*# [[:Kategorî:Tramvay]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Tramwey]] → [[:Kategorî:Tramway]]
*# [[:Kategorî:Translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Trove]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera Trove]]
*# [[:Kategorî:Turîzm li Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têgeh]] → [[:Kategorî:Konsept]]
*# [[:Kategorî:Têgehên siyasetê]] → [[:Kategorî:Konseptên siyasetê]]
*# [[:Kategorî:Têgihnasî]] → [[:Kategorî:Termînolojî]]
*# [[:Kategorî:Têgînên astronomiyê]] → [[:Kategorî:Têgînên stêrnasiyê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Têkiliyên derve yên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Têlî]] → [[:Kategorî:Tîl]]
*# [[:Kategorî:Tîmên superlehengên Marvel]] → [[:Kategorî:Tîmên superlehengan ên Marvel Comics]]
*# [[:Kategorî:Tûrabdîn]] → [[:Kategorî:Tor]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî parzemînan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî parzemînan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm li Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzm]] → [[:Kategorî:Turîzm]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê li gorî welatan]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma li Ewropayê]] → [[:Kategorî:Turîzm li Ewropayê]]
*# [[:Kategorî:Tûrîzma çandî]] → [[:Kategorî:Turîzma çandî]]
*# [[:Kategorî:UN]] → [[:Kategorî:Neteweyên Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:User en-2]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-2]]
*# [[:Kategorî:User en-3]] → [[:Kategorî:Bikarhêner en-3]]
*# [[:Kategorî:VIAF]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera VIAF]]
*# [[:Kategorî:Vîrûs]] → [[:Kategorî:Vîrus]]
*# [[:Kategorî:Vîrûsnas]] → [[:Kategorî:Vîrusnas]]
*# [[:Kategorî:WORLDCATID]] → [[:Kategorî:Gotarên bi rêbera WorldCat Entities]]
*# [[:Kategorî:Walaxîye]] → [[:Kategorî:Ûlaxya]]
*# [[:Kategorî:Wales]] → [[:Kategorî:Wêls]]
*# [[:Kategorî:Walesî li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Wêlsî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Wargehên Hessen]] → [[:Kategorî:Wargehên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Welatên Katalanî]] → [[:Kategorî:Welatên Ketelanî]]
*# [[:Kategorî:Welatên nordî]] → [[:Kategorî:Welatên nordîk]]
*# [[:Kategorî:Wergerandina xirab]] → [[:Kategorî:Rûpelên bi wergerandina xirab]]
*# [[:Kategorî:Werziş li Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Werziş li Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Werzişvan li gorî neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkar]] → [[:Kategorî:Werzişvan]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên alman]] → [[:Kategorî:Werzişvanên alman]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên amerîkî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên amerîkî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên fransî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên fransî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên holendî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên holendî]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên kurd]] → [[:Kategorî:Werzişvanên kurd]]
*# [[:Kategorî:Werzişkarên swêdî]] → [[:Kategorî:Werzişvanên swêdî]]
*# [[:Kategorî:Weşandin 2004]] → [[:Kategorî:Weşanên sala 2004an]]
*# [[:Kategorî:Wikidata templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîdaneyê]]
*# [[:Kategorî:Wikimedia]] → [[:Kategorî:Weqfa Wikimedia]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia maintenance templates]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia template categories]] → [[:Kategorî:Kategoriyên Wîkîpediyayê yên şablonan]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia templates by namespace]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê li gorî valahiya nav]]
*# [[:Kategorî:Wikipedia translation templates]] → [[:Kategorî:Şablonên Wîkîpediyayê yên tercimekirinê]]
*# [[:Kategorî:Wîkîpediya:Çavlêgerandin]] → [[:Kategorî:Gotarên ku divê werin paqijkirin]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Walesê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Walesê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendaya Bakurê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendaya Bakurê]]
*# [[:Kategorî:Wîlayetên Îrlendayê]] → [[:Kategorî:Parêzgehên Îrlendayê]]
*# [[:Kategorî:Xanedaniyên kurdî]] → [[:Kategorî:Xanedanên kurdan]]
*# [[:Kategorî:Xelata wêjeya honaka zanistî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeya honaka zanistî]]
*# [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnamê]] → [[:Kategorî:Xelatgirên Xelata Şerefnameyê]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên ewropî]] → [[:Kategorî:Xelatên wêjeyî yên ewropî]]
*# [[:Kategorî:Xelatên edebî yên spanî]] → [[:Kategorî:Xelatên edebî yên Spanyayê]]
*# [[:Kategorî:Xizinde]] → [[:Kategorî:Xijende]]
*# [[:Kategorî:Xristiyan]] → [[:Kategorî:Xirîstiyanî]]
*# [[:Kategorî:Xwedabanûyên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedabanûyên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedawendên şerê]] → [[:Kategorî:Xwedawendên şer]]
*# [[:Kategorî:Xwedayan]] → [[:Kategorî:Xweda]]
*# [[:Kategorî:Xwekujî]] → [[:Kategorî:Xwekuj]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Amedê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Amedê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ji Diyarbekirê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ji Diyarbekirê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Almanyayê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê ya Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Holendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Macaristanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlandê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Skotlendayê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îngilistanê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Înglistanê]]
*# [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraelê]] → [[:Kategorî:Yaneya futbolê ya Îsraêlê]]
*# [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Îraqê]] → [[:Kategorî:Yaneyên futbolê yên Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanistan (Wêje)]] → [[:Kategorî:Wêjeya Yewnanistanê]]
*# [[:Kategorî:Yewnanî]] → [[:Kategorî:Zimanê yewnanî]]
*# [[:Kategorî:Zanayên Ola Êzîdîtiyê]] → [[:Kategorî:Zanayên dînê êzdîtiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanist û teknolojî li Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanista dadweriyê]] → [[:Kategorî:Zanista dadê]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên ereb]] → [[:Kategorî:Zanyarên ereb]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên kurd]] → [[:Kategorî:Zanyarên kurd]]
*# [[:Kategorî:Zanistvanên misilman]] → [[:Kategorî:Zanyarên misilman]]
*# [[:Kategorî:Zanistên mirovatiyê]] → [[:Kategorî:Lêkolînên mirovahiyê]]
*# [[:Kategorî:Zanistên siruştê]] → [[:Kategorî:Zanistên siruştî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên fars]] → [[:Kategorî:Zanyarên faris]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên kîprosî]] → [[:Kategorî:Zanyarên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên polon]] → [[:Kategorî:Zanyarên polonyayî]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên Îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanyarên îngîlîz]] → [[:Kategorî:Zanyarên îngilîz]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî dûgelan]] → [[:Kategorî:Zanîngeh li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Chicagoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Şîkagoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Kîprosê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngeha Moskowê]] → [[:Kategorî:Zanîngeha Moskoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Almanyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Awistiryayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Belçîkayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Belçîkayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brazîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Brezîlê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Brezîlê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Fransayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Fransayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Iraqê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Iraqê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kanadayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kanadayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Keyaniya Yekbûyî]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Keyaniya Yekbûyî]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Kurdistanê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Marokoyê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Marokoyê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Misirê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Misirê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Zelandaya Nû]] → [[:Kategorî:Zanîngehên Zelendaya Nû]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Çekyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Çekyayê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îranê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îranê]]
*# [[:Kategorî:Zanîngehên Îtalyayê]] → [[:Kategorî:Zanîngehên li Îtalyayê]]
*# [[:Kategorî:Zargotina walesî]] → [[:Kategorî:Zargotina wêlsî]]
*# [[:Kategorî:Zaro]] → [[:Kategorî:Zarokatî]]
*# [[:Kategorî:Zengan (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Zencan (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Zimanmalbat]] → [[:Kategorî:Malbatên zimanan]]
*# [[:Kategorî:Zimanê napolî]] → [[:Kategorî:Zimanê napolîtanî]]
*# [[:Kategorî:Zimanê programkirinê]] → [[:Kategorî:Zimanê bernamekirinê]]
*# [[:Kategorî:Zimanê çêkirî]] → [[:Kategorî:Zimanên çêkirî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Asyayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovînayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Bosniya û Herzegovîna]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welat]] → [[:Kategorî:Zimanên Ewropayê li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Keltî]] → [[:Kategorî:Zimanên keltî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Zimanên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Slavî]] → [[:Kategorî:Zimanên slavî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên Walesê]] → [[:Kategorî:Zimanên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Zimanên galloîtalî]] → [[:Kategorî:Zimanên galoîtalî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên karlûkî]] → [[:Kategorî:Zimanên qarlûqî]]
*# [[:Kategorî:Zimanên laponî]] → [[:Kategorî:Zimanên sámî]]
*# [[:Kategorî:Zoolocî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Zoologî]] → [[:Kategorî:Zoolojî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvan li gorî mijar û neteweyan]] → [[:Kategorî:Çalakvan li gorî pirsgirêk û neteweyan]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên kîprosî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên qibrisî]]
*# [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên bûrkînafasoyî]] → [[:Kategorî:Çalakvanên mafên mirovan ên burkînafasoyî]]
*# [[:Kategorî:Çand li Cardiffê]] → [[:Kategorî:Çand li Kardîfê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kolumbiyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Kolombiyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Çanda Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Meksîkî]] → [[:Kategorî:Çanda Meksîkê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Portugalê]] → [[:Kategorî:Çanda Portûgalê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Walesê]] → [[:Kategorî:Çanda Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Çanda almanî]] → [[:Kategorî:Çanda Almanyayê]]
*# [[:Kategorî:Çanda farsî]] → [[:Kategorî:Çanda farisî]]
*# [[:Kategorî:Çanda hindî]] → [[:Kategorî:Çanda Hindistanê]]
*# [[:Kategorî:Çanda japonî]] → [[:Kategorî:Çanda Japonê]]
*# [[:Kategorî:Çanda li gorî serdeman]] → [[:Kategorî:Çand li gorî serdeman]]
*# [[:Kategorî:Çanda rojhilata navîn]] → [[:Kategorî:Hunera rojhilata navîn]]
*# [[:Kategorî:Çanda Înternetê]] → [[:Kategorî:Çanda înternetê]]
*# [[:Kategorî:Çanda Îtalyayê li gorî herêman]] → [[:Kategorî:Çanda îtalî li gorî herêman]]
*# [[:Kategorî:Çax]] → [[:Kategorî:Serdemên dîrokê]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Antîk]] → [[:Kategorî:Serdema kevnare]]
*# [[:Kategorî:Çaxa Nû]] → [[:Kategorî:Serdema Nû]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel) li gorî pîşeyan]] → [[:Kategorî:Çekyayî li gorî pîşeyan]]
*# [[:Kategorî:Çek (gel)]] → [[:Kategorî:Çekyayî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Awistriyayê]] → [[:Kategorî:Çemên Awistiryayê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navnetewî]] → [[:Kategorî:Çemên Ewropayê yên navneteweyî]]
*# [[:Kategorî:Çemên Macaristanê]] → [[:Kategorî:Çemên Mecaristanê]]
*# [[:Kategorî:Çemên Sudanê]] → [[:Kategorî:Çemên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Çermnasî]] → [[:Kategorî:Dermatolojî]]
*# [[:Kategorî:Çiyayên DYA'yê]] → [[:Kategorî:Çiyayên DYAyê]]
*# [[:Kategorî:Çêkerên hind]] → [[:Kategorî:Çêkerên hindistanî]]
*# [[:Kategorî:Çêlikan]] → [[:Kategorî:Komîşîr]]
*# [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romayê]] → [[:Kategorî:Çînên civakî li împeratoriya Romê]]
*# [[:Kategorî:Êzîdîtî]] → [[:Kategorî:Êzdîtî]]
*# [[:Kategorî:Êşkence]] → [[:Kategorî:Îşkence]]
*# [[:Kategorî:Îcatker]] → [[:Kategorî:Dahêner]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Romê ya Pîroz]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Romayê ya Pîroz]]
*# [[:Kategorî:Împeratoriya Selçûqiyan]] → [[:Kategorî:Împeratoriya Selcûqiyan]]
*# [[:Kategorî:Îngilistan]] → [[:Kategorî:Înglistan]]
*# [[:Kategorî:Îrlandî]] → [[:Kategorî:Îrlendî]]
*# [[:Kategorî:Îslam li gorî neteweyan]] → [[:Kategorî:Îslam li gorî welatan]]
*# [[:Kategorî:Îsraîl]] → [[:Kategorî:Îsraêl]]
*# [[:Kategorî:Ûrûgûay]] → [[:Kategorî:Ûrûguay]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Brazîl)]] → [[:Kategorî:Şablon (Brezîl)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (Kosovo)]] → [[:Kategorî:Şablon (Kosova)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi zimanê)]] → [[:Kategorî:Şablon (sîmbol zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (bi-x)]] → [[:Kategorî:Şablon (bi-zimanê)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên erebî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya erebî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên kîrîlî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya kîrîlî)]]
*# [[:Kategorî:Şablon (tipên latînî)]] → [[:Kategorî:Şablon (tîpguhêziya latînî)]]
*# [[:Kategorî:Şablonên erdnîgarî]] → [[:Kategorî:Şablonên erdnîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên fîzyolojiyê]] → [[:Kategorî:Şablonên fizyolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şablonên heşyarde]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo kategoriyan]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên hişyarde yên bi parametreyên kêm]] → [[:Kategorî:Şablonên hişyarde ji bo gotaran bi parametreyên kêm]]
*# [[:Kategorî:Şablonên ji bo valahiya nav ya kategoriyê]] → [[:Kategorî:Şablonên ji bo kategoriyan]]
*# [[:Kategorî:Şablonên navbera bikarhêner]] → [[:Kategorî:Şablonên valahiya nava bikarhêneran]]
*# [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenigariyê]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilên jînenîgariyê]]
*# [[:Kategorî:Şahên efsanewî]] → [[:Kategorî:Keyên efsanewî]]
*# [[:Kategorî:Şahên seleukîd]] → [[:Kategorî:Şahên seleukî]]
*# [[:Kategorî:Şanezanist]] → [[:Kategorî:Biyolojiya xaneyî]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên Hessen]] → [[:Kategorî:Şaredariyên Hessenê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Palermoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Palermoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan a Torînoyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Torînoyê]]
*# [[:Kategorî:Şaredariyên metropola Napoliyê]] → [[:Kategorî:Şaredariyên bajarê metropolîtan ê Napoliyê]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şot]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristana Şotê]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Azerbaycana Rojavayê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Azerbaycana Rojavayê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Hemedanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Hemedanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kirmanşanê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kirmanşanê]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Kurdistanê (parêzgeh)]] → [[:Kategorî:Navçeyên Kurdistanê (parêzgeh)]]
*# [[:Kategorî:Şaristanên Îranê]] → [[:Kategorî:Navçeyên Îranê]]
*# [[:Kategorî:Şaşiyên agahîdankan]] → [[:Kategorî:Xeletiyên agahîdankan]]
*# [[:Kategorî:Şerê Rûs-Ûkraynayê]] → [[:Kategorî:Şerê Rûsyayê li ser Ûkraynayê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şerên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şerên Kîprosê]] → [[:Kategorî:Şerên Qibrisê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Kroatyayê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Xirwatistanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sudanê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Sûdanê]]
*# [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Walesê]] → [[:Kategorî:Şiklên erdê yên Wêlsê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Kurdistan'ê]] → [[:Kategorî:Şitilên Kurdistanê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbariyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Nivîsbarîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên nivîsbariyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Riha'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Rihayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojiyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Teknolojîyê]] → [[:Kategorî:Şitilên teknolojiyê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Televîzyonê]] → [[:Kategorî:Şitilên televîzyonê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên Wikimedia'yê]] → [[:Kategorî:Şitilên Wikimediayê]]
*# [[:Kategorî:Şitilên astronoman]] → [[:Kategorî:Şitilên stêrnasan]]
*# [[:Kategorî:Şitilên bi şaşî û kêmasî]] → [[:Kategorî:Şablonên şitilan ên bi şaşî û kêmasî]]
*# [[:Kategorî:Şitilên dînî]] → [[:Kategorî:Şitilên dîn]]
*# [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê 2010an]] → [[:Kategorî:Şitilên fîlmên dramayê yên 2010î]]
*# [[:Kategorî:Şoreşa Pîşesaziyê]] → [[:Kategorî:Şoreşa pîşesaziyê]]
*# [[:Kategorî:Şotê (navçe)]] → [[:Kategorî:Şot (navçe)]]

== 2026-04-30T08:20:52Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


== 2026-04-29T08:20:34Z ==
* [[:Kategorî:Kîpros]]: 1 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* [[:Kategorî:Redirects connected to a Wikidata item]]: 36 hat(in) dîtin, 0 hat(in) barkirin
* Çerxa beralîkirinê ji [[:Kategorî:Gotara bi kurdiya başûrî]]
* Beralîkirinên nû ji rapora dawî ve:


'''[//ku.wikipedia.org/w/index.php?title=Bikarh%C3%AAner%3ABalyozbot%2Fkontrol%2Fberal%C3%AEkirin%C3%AAn_kategoriyan&amp;oldid=2004822 Qeydên kevn]'''</text>
      <sha1>okmw2suk9ct8zp57tdg8kkvtm0czmos</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Gerdeyeqûb</title>
    <ns>1</ns>
    <id>189381</id>
    <revision>
      <id>2006666</id>
      <parentid>1452883</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T05:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Gerdeyeqûb Mehabad]] weke [[Gotûbêj:Gerdeyeqûb]] guhart</comment>
      <origin>1452883</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="98" sha1="3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33" xml:space="preserve">{{Serê gotûbêjê}}
{{Kalika wîkîprojeyê|sinif=|1=
{{Wîkîproje Kurdistan|muhîmî=kêm}}
}}</text>
      <sha1>3gif6aym3izfditoazbm2f505h4gq33</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Ridhima Pandit</title>
    <ns>0</ns>
    <id>278156</id>
    <revision>
      <id>2006624</id>
      <parentid>1857463</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:08:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006624</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5166" sha1="ji84bkimniiz9supiwt5xuda04vdydt" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=çiriya paşîn 2024}}
'''Ridhima Pandit''' (jdb. 25ê hezîrana 1990) lîstikvan, model û pêşkêşvana televîzyonê ya hindî ye ku di televîzyonên hindî &lt;sup&gt;''[Kijan?]''&lt;/sup&gt; de dixebite. Ridhima Pandit di despêkê de bi rola xwe ya Rajni di Life OK 's ''Bahu Hamari Rajni Kant'' de hatiye naskirin. Di sala 2019an de beşdarî ''Faktora Tirsê: Khatron Ke Xiladi 9'' dibe û bû duyemîn. Di sala 2021ê de jî ew beşdarî ''Bigg Boss OTT'' bûye. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bigg-boss-ott-confirmed-contestants-list-from-neha-bhasin-vj-anusha-to-ridhima-pandit-divya-agarwal-meet-the-final-12-of-karan-johar-s-show-1473599 |sernav=Bigg Boss OTT CONFIRMED CONTESTANTS LIST: From Neha Bhasin, VJ Anusha To Ridhima Pandit &amp; Divya Agarwal, Meet The Final 12 Of Karan Johar's Show |tarîx=2 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

Ridhima di 25ê hezîrana sala 1990an de &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=22 hezîran 2019 |sernav=Actress Ridhima Pandit has special plans for her birthday |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/actress-ridhima-pandit-has-special-plans-for-her-birthday/articleshow/69903610.cms |xebat=[[The Times of India]] }}&lt;/ref&gt; li Mumbai, Maharashtra, Hindistanê wekê keça dayikeke Gujarati bi navê Jayshree û baveke Maharashtrianî bi navê Pandit li Gujaratiyê jidayik bûye.

== Kariyer ==

Ew kariyera xwe wek model dest pê kiriye ku projeyên wê yên modelî de ''Sunsilk, Fair &amp; Lovely, Dove, Harpîk, Veet, Luminous û Set Wet'' hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=27 gulan 2016 |sernav=Ridhima Pandit of Bahu Hamari Rajni_Kant says will never be part of regressive shows on TV |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ridhima-Pandit-of-Bahu-Hamari-Rajni_Kant-says-will-never-be-part-of-regressive-shows-on-TV/articleshow/52460594.cms |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[The Times of India]] |ajans=TNN }}&lt;/ref&gt;

== Filmografî ==

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!Sal
!Şêwirmend
!Rol
!Nîşe
!{{Kurtkirin|Çavk.|References}}
|-
|2016–2017
|''[[Bahu Hamari Rajni Kant]]''
|Rajni Kant/Rajjo
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Rid&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rishabh Suri |tarîx=30 tîrmeh 2017 |sernav=Ridhima Pandit: I will never do crappy roles like heroine ki behen in films |url=https://www.hindustantimes.com/tv/ridhima-pandit-i-will-never-do-crappy-roles-like-heroine-ki-behen-in-films/story-bW9UWCuRFv9eYWA7yHDUXN.html |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[Hindustan Times]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2017
|''[[The Drama Company|''The Drama Company'']]''
|Pêşbijar
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Rid&quot; /&gt;
|-
|''[[Dance Champions|''Dance Champions'']]''
|Host
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Mid-Day&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=27 îlon 2017 |sernav='Bahu Hamari Rajni Kant' actress Riddhima Pandit to host 'Dance Champions' with Raghav Juyal |url=https://www.mid-day.com/articles/bahu-hamari-rajni-kant-actress-riddhima-pandit-to-host-dance-champions-with-raghav-juyal/18610180 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[Mid-Day]] |archive-date=2018-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619040147/https://www.mid-day.com/articles/bahu-hamari-rajni-kant-actress-riddhima-pandit-to-host-dance-champions-with-raghav-juyal/18610180 |url-status=dead }}&lt;/ref&gt;
|-
|''Yo Ke Hua Bro''
|Ragini
| rowspan=&quot;2&quot; |Serîlêdanên web
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;The Indian Express&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=30 tebax 2017 |sernav=Aparshakti Khurana relates to his character in the new web series Yo Ke Hua Bro |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/aparshakti-khurana-relates-to-his-character-in-the-new-web-series-yo-ke-hua-bro-4820779/ |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[The Indian Express]] |cih=Mumbai |ajans=Indo-Asian News Service }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|''[[Hum - I'm Because of Us|Hum - I'm because of Us]]''
|Devina Kapoor
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2022}}
|-
|''Deewane Anjane''
|Bi xwe
|Mêvan
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|''[[Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 9]]''
|Pêşbijar
|2'emîn cîhgir
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;kkk9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/entertainment/khatron-ke-khiladi-is-back-contestants-include-vikas-gupta-bharti-singh-haarsh-limbachiyaa-1882199 |sernav=Khatron Ke Khiladi Is Back. Contestants Include Vikas Gupta, Bharti Singh, Haarsh Limbachiyaa |tarîx=12 tîrmeh 2018 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |weşanger=[[NDTV]] |paşnav=Shruti Shiksha }}&lt;/ref&gt;
|-
|''Kitchen Champion 5''
| rowspan=&quot;2&quot; |Bi xwe
| rowspan=&quot;2&quot; |Mêvan
|
|-
|''[[Khatra Khatra Khatra|Khatra Khatra Katra]]''
|
|-
|-
|2019–2020
|''[[Haiwaan : The Monster|Haiwaan]]: The Monster''
| rowspan=&quot;2&quot; |Amrita Agnihotri
|
|
|-
|2020
|''[[Kundali Bhagya]]''
|Mêvan
|
|-
|2021
|''[[Bigg Boss OTT (Hindi TV series)|Bigg Boss OTT]]''
|Pêşbijar
|11emîn cih (Di roja 15'an de hate derxistin) 
|
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>ji84bkimniiz9supiwt5xuda04vdydt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006625</id>
      <parentid>2006624</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T16:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan; paqijiyên kozmetîk (--{{Sêwî}}, Destpêkê standard kir.)</comment>
      <origin>2006625</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5137" sha1="fk68wul49c9ysystqsfot404sku2e62" xml:space="preserve">'''Ridhima Pandit''' (jdb. 25ê hezîrana 1990) lîstikvan, model û pêşkêşvana televîzyonê ya hindî ye ku di televîzyonên hindî &lt;sup&gt;''[Kijan?]''&lt;/sup&gt; de dixebite. Ridhima Pandit di despêkê de bi rola xwe ya Rajni di Life OK 's ''Bahu Hamari Rajni Kant'' de hatiye naskirin. Di sala 2019an de beşdarî ''Faktora Tirsê: Khatron Ke Xiladi 9'' dibe û bû duyemîn. Di sala 2021ê de jî ew beşdarî ''Bigg Boss OTT'' bûye. &lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://news.abplive.com/photo-gallery/entertainment/bigg-boss-ott-confirmed-contestants-list-from-neha-bhasin-vj-anusha-to-ridhima-pandit-divya-agarwal-meet-the-final-12-of-karan-johar-s-show-1473599 |sernav=Bigg Boss OTT CONFIRMED CONTESTANTS LIST: From Neha Bhasin, VJ Anusha To Ridhima Pandit &amp; Divya Agarwal, Meet The Final 12 Of Karan Johar's Show |tarîx=2 tebax 2021 }}&lt;/ref&gt;

== Jînenîgarî ==

Ridhima di 25ê hezîrana sala 1990an de &lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=22 hezîran 2019 |sernav=Actress Ridhima Pandit has special plans for her birthday |url=https://timesofindia.indiatimes.com/entertainment/hindi/bollywood/news/actress-ridhima-pandit-has-special-plans-for-her-birthday/articleshow/69903610.cms |xebat=[[The Times of India]] }}&lt;/ref&gt; li Mumbai, Maharashtra, Hindistanê wekê keça dayikeke Gujarati bi navê Jayshree û baveke Maharashtrianî bi navê Pandit li Gujaratiyê jidayik bûye.

== Kariyer ==

Ew kariyera xwe wek model dest pê kiriye ku projeyên wê yên modelî de ''Sunsilk, Fair &amp; Lovely, Dove, Harpîk, Veet, Luminous û Set Wet'' hebûn.&lt;ref&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=27 gulan 2016 |sernav=Ridhima Pandit of Bahu Hamari Rajni_Kant says will never be part of regressive shows on TV |url=https://timesofindia.indiatimes.com/tv/news/hindi/Ridhima-Pandit-of-Bahu-Hamari-Rajni_Kant-says-will-never-be-part-of-regressive-shows-on-TV/articleshow/52460594.cms |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[The Times of India]] |ajans=TNN }}&lt;/ref&gt;

== Filmografî ==

=== Televîzyon ===
{| class=&quot;wikitable sortable&quot; 
!Sal
!Şêwirmend
!Rol
!Nîşe
!{{Kurtkirin|Çavk.|References}}
|-
|2016–2017
|''[[Bahu Hamari Rajni Kant]]''
|Rajni Kant/Rajjo
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Rid&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |paşnav=Rishabh Suri |tarîx=30 tîrmeh 2017 |sernav=Ridhima Pandit: I will never do crappy roles like heroine ki behen in films |url=https://www.hindustantimes.com/tv/ridhima-pandit-i-will-never-do-crappy-roles-like-heroine-ki-behen-in-films/story-bW9UWCuRFv9eYWA7yHDUXN.html |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[Hindustan Times]] }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2017
|''[[The Drama Company|''The Drama Company'']]''
|Pêşbijar
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Rid&quot; /&gt;
|-
|''[[Dance Champions|''Dance Champions'']]''
|Host
|
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;Mid-Day&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=27 îlon 2017 |sernav='Bahu Hamari Rajni Kant' actress Riddhima Pandit to host 'Dance Champions' with Raghav Juyal |url=https://www.mid-day.com/articles/bahu-hamari-rajni-kant-actress-riddhima-pandit-to-host-dance-champions-with-raghav-juyal/18610180 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[Mid-Day]] |roja-arşîvê=2018-06-19 |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20180619040147/https://www.mid-day.com/articles/bahu-hamari-rajni-kant-actress-riddhima-pandit-to-host-dance-champions-with-raghav-juyal/18610180 |rewşa-urlyê=mirî }}&lt;/ref&gt;
|-
|''Yo Ke Hua Bro''
|Ragini
| rowspan=&quot;2&quot; |Serîlêdanên web
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;The Indian Express&quot;&gt;{{Jêder-nûçe |tarîx=30 tebax 2017 |sernav=Aparshakti Khurana relates to his character in the new web series Yo Ke Hua Bro |url=https://indianexpress.com/article/entertainment/television/aparshakti-khurana-relates-to-his-character-in-the-new-web-series-yo-ke-hua-bro-4820779/ |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |xebat=[[The Indian Express]] |cih=Mumbai |ajans=Indo-Asian News Service }}&lt;/ref&gt;
|-
| rowspan=&quot;2&quot; |2018
|''[[Hum - I'm Because of Us|Hum - I'm because of Us]]''
|Devina Kapoor
| style=&quot;text-align:center;&quot; |{{Çavkanî hewce ye|tarîx=tebax 2022}}
|-
|''Deewane Anjane''
|Bi xwe
|Mêvan
|
|-
| rowspan=&quot;3&quot; |2019
|''[[Fear Factor: Khatron Ke Khiladi 9]]''
|Pêşbijar
|2'emîn cîhgir
| style=&quot;text-align:center;&quot; |&lt;ref name=&quot;kkk9&quot;&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.ndtv.com/entertainment/khatron-ke-khiladi-is-back-contestants-include-vikas-gupta-bharti-singh-haarsh-limbachiyaa-1882199 |sernav=Khatron Ke Khiladi Is Back. Contestants Include Vikas Gupta, Bharti Singh, Haarsh Limbachiyaa |tarîx=12 tîrmeh 2018 |roja-gihiştinê=21 tîrmeh 2018 |weşanger=[[NDTV]] |paşnav=Shruti Shiksha }}&lt;/ref&gt;
|-
|''Kitchen Champion 5''
| rowspan=&quot;2&quot; |Bi xwe
| rowspan=&quot;2&quot; |Mêvan
|
|-
|''[[Khatra Khatra Khatra|Khatra Khatra Katra]]''
|
|-
|-
|2019–2020
|''[[Haiwaan : The Monster|Haiwaan]]: The Monster''
| rowspan=&quot;2&quot; |Amrita Agnihotri
|
|
|-
|2020
|''[[Kundali Bhagya]]''
|Mêvan
|
|-
|2021
|''[[Bigg Boss OTT (Hindi TV series)|Bigg Boss OTT]]''
|Pêşbijar
|11emîn cih (Di roja 15'an de hate derxistin) 
|
|-
|}

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jidayikbûn 1990]]
[[Kategorî:Mirovên zindî]]</text>
      <sha1>fk68wul49c9ysystqsfot404sku2e62</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Êtenazî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315227</id>
    <revision>
      <id>2006732</id>
      <parentid>1994356</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:39:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>InternetArchiveBot</username>
        <id>45060</id>
      </contributor>
      <comment>Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5</comment>
      <origin>2006732</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5114" sha1="relh7d7vekgxccta6fzs6hddeea7zjw" xml:space="preserve">[[File:Legality of euthanasia.svg|thumb|Rewşa qanûnîbûna êtenaziyê li cîhanê
{{legend|#0000ffff|[[Êtenaziya aktîv]] qanûnî ye.}}
{{legend|#00afffff|[[Êtenaziya pasîv]] qanûnî ye.}}
{{legend|#c60000ff|Êtenazî ne qanûnî û qedexe ye.}}]]
'''Êtenazî''' an jî '''otenazî'''&lt;ref&gt;https://www.qld.gov.au/__data/assets/pdf_file/0022/337252/Kurmanji-Kurdish-Voluntary-Assisted-Dying.pdf?v=2&lt;/ref&gt;{{Efn|Ku wekî '''êtanazî''' an jî '''alîkariya mirinê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sverigesradio.se/artikel/4090527 |sernav=Prensîb ji bo alîkariya mirinê {{!}} Sveriges Radio |malper=www.sverigesradio.se |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=sv }}{{Mirin girêdan|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}&lt;/ref&gt; jî tê zanîn}} (ji [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: εὐθανασία, tê maneya &lt;small&gt; &lt;/small&gt;'mirina rind': εὖ, ''eu'', 'baş, rind' + θάνατος, ''thanatos'', 'mirin'), praktîka dawîanîna jiyanekê mirovan ev ku bi razîbûna wê/wî yê kesayetî ye ji bo jiholêrakirina êş û azarê ku mirovek ji dest nexweşiyek an seqetiyekê zor derbas dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldrtd.net/euthanasia-fact-sheet |sernav=Euthanasia Fact Sheet |malper=The World Federation of Right to Die Societies |roja-gihiştinê=6 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170805150346/http://www.worldrtd.net/euthanasia-fact-sheet |roja-arşîvê=5 tebax 2017 |paşnav1=Kuhse |pêşnav1=Helga |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt;

Di welatên cihanê de qanûnên curbicur li ser êtenaziyê hene. Komîteya hilbijartî ya [[Meclîsa Lordan]] a Brîtanyayê li ser etîka bijîşkî êtenaziyê wekî &quot;mudaxeleyeke bi zanebûn ku bi niyeta eşkere ya bidawîkirina jiyanekê ji bo sivikkirina êşên dijwar tê kirin&quot; pênase dike.&lt;ref name=&quot;Harris-2001&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Harris |pêşnav1=NM. |tarîx=October 2001 |sernav=The euthanasia debate |kovar=J R Army Med Corps |cild=147 |hejmar=3 |rr=367–70 |doi=10.1136/jramc-147-03-22 |pmid=11766225 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Li [[Holenda]] û [[Belçîka]]yê, êtenazî wekî &quot;bidawîkirina jiyanê ji aliyê [[bijîşk]] ve li ser daxwaza nexweşek&quot; tê fêmkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/health/support/terminalillness_euthanasia.shtml Euthanasia and assisted suicide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719071151/http://www.bbc.co.uk/health/support/terminalillness_euthanasia.shtml|date=19 July 2011}} ''[[BBC]]''. Last reviewed June 2011. Accessed 25 July 2011. Archived from the original&lt;/ref&gt; Lêbelê, qanûna Holendayê têgeha 'êtenazî' bi kar nayne lê têgehê di bin pênaseya berfirehtir a &quot;xwekuştina bi alîkarî û bidawîkirina jiyanê li ser daxwazê&quot; de digire nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Êtenazî bi awayên cuda tê dabeşkirin ku tê de êtenaziyên dilxwazî, bi zorê û bêdaxwazî.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/ethics/euthanasia/overview/volinvol.shtml Voluntary and involuntary euthanasia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905055247/http://www.bbc.co.uk/ethics/euthanasia/overview/volinvol.shtml|date=5 September 2011}} ''[[BBC]]'' Accessed 12 February 2012. Archived from the original&lt;/ref&gt; Êtenaziya bi dilxwazî ev e ku kesayetek bi razîbûna xwe dixwaze jiyana xwe bi dawî bike ku ev jî di hejmarekê zêde li pir welatan gorî qanûnê wan tê qebûl kirin. Êtenaziya bi zorê çê dibe ku kesayetek ne razî ye (mînak; di komayê de an jî di rewşek vejetatîf a domdar de ye) û şert û mercên sinorkirî de, hem bi awayên çalak û hem jî pasîf qanûnî ye. Êtenaziya bêdaxwazî ev e ku bêyî razîbûna an li dijî daxwaza nexweşek tê kirin, li hemî welatan neqanûnî ye û bi gelemperî wekî [[Kujî|kuştin]] tê hesibandin.

== Êtenaziya aktîv (çalak), ya pasîv (neçalak) û ya neqanûnî ==
Ji sala 2006an pê ve, êtenazî bûye qada herî çalak a lêkolînê [[biyoetîk]]ê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |vauthors=Borry P, Schotsmans P, Dierickx K |tarîx=April 2006 |sernav=Empirical research in bioethical journals. A quantitative analysis |kovar=[[J Med Ethics]] |cild=32 |hejmar=4 |rr=240–45 |doi=10.1136/jme.2004.011478 |pmc=2565792 |pmid=16574880 }}&lt;/ref&gt; Li hin welatan, li ser pirsgirêkên exlaq, etîk û qanûnî yên bi êtenazî ve girêdayî niqaşên giştî yên cuda derdikevin holê. [[Êtenaziya pasîv]] (ku wekî &quot;kişandina pêveke&quot; tê zanîn) di hin rewşan de li gelek welatan ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin. Lêbelê, [[êtenaziya çalak]] têne li çend welatan (mînak; Belçîka, [[Kanada]], [[Ûrûguay]] û [[Swîsre]]) ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin an jî bi awayekê [[De facto|''de facto'']] tê qebûl kirin ku vê rewşên taybetî ve sindordar dike û pejirandina şêwirmend, bijîşk an pisporên din hewce dike. Li hin welatan - wekî [[Nîjerya]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Pakistan]] - piştgiriya ji bo êtenaziya çalak wiha tune ye.

== Nîşe ==
{{Notelist}}
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Alîkariya mirinê]]
[[Kategorî:Mirin]]</text>
      <sha1>relh7d7vekgxccta6fzs6hddeea7zjw</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006737</id>
      <parentid>2006732</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:22:43Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Tarîx hat sererastkirin: {{[[Şablon:Mirin girêdan|Mirin girêdan]]}}</comment>
      <origin>2006737</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="5118" sha1="sstxbbpg3xk7wmwknfs1zm3445m3eji" xml:space="preserve">[[File:Legality of euthanasia.svg|thumb|Rewşa qanûnîbûna êtenaziyê li cîhanê
{{legend|#0000ffff|[[Êtenaziya aktîv]] qanûnî ye.}}
{{legend|#00afffff|[[Êtenaziya pasîv]] qanûnî ye.}}
{{legend|#c60000ff|Êtenazî ne qanûnî û qedexe ye.}}]]
'''Êtenazî''' an jî '''otenazî'''&lt;ref&gt;https://www.qld.gov.au/__data/assets/pdf_file/0022/337252/Kurmanji-Kurdish-Voluntary-Assisted-Dying.pdf?v=2&lt;/ref&gt;{{Efn|Ku wekî '''êtanazî''' an jî '''alîkariya mirinê'''&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=https://www.sverigesradio.se/artikel/4090527 |sernav=Prensîb ji bo alîkariya mirinê {{!}} Sveriges Radio |malper=www.sverigesradio.se |roja-gihiştinê=2026-03-29 |ziman=sv }}{{Mirin girêdan|bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes |tarîx=gulan 2026 }}&lt;/ref&gt; jî tê zanîn}} (ji [[Zimanê yewnanî|yewnanî]]: εὐθανασία, tê maneya &lt;small&gt; &lt;/small&gt;'mirina rind': εὖ, ''eu'', 'baş, rind' + θάνατος, ''thanatos'', 'mirin'), praktîka dawîanîna jiyanekê mirovan ev ku bi razîbûna wê/wî yê kesayetî ye ji bo jiholêrakirina êş û azarê ku mirovek ji dest nexweşiyek an seqetiyekê zor derbas dike.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.worldrtd.net/euthanasia-fact-sheet |sernav=Euthanasia Fact Sheet |malper=The World Federation of Right to Die Societies |roja-gihiştinê=6 tîrmeh 2017 |rewşa-urlyê=mirî |urlya-arşîvê=https://web.archive.org/web/20170805150346/http://www.worldrtd.net/euthanasia-fact-sheet |roja-arşîvê=5 tebax 2017 |paşnav1=Kuhse |pêşnav1=Helga |jêgirtin= }}&lt;/ref&gt;

Di welatên cihanê de qanûnên curbicur li ser êtenaziyê hene. Komîteya hilbijartî ya [[Meclîsa Lordan]] a Brîtanyayê li ser etîka bijîşkî êtenaziyê wekî &quot;mudaxeleyeke bi zanebûn ku bi niyeta eşkere ya bidawîkirina jiyanekê ji bo sivikkirina êşên dijwar tê kirin&quot; pênase dike.&lt;ref name=&quot;Harris-2001&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav1=Harris |pêşnav1=NM. |tarîx=October 2001 |sernav=The euthanasia debate |kovar=J R Army Med Corps |cild=147 |hejmar=3 |rr=367–70 |doi=10.1136/jramc-147-03-22 |pmid=11766225 |doi-access=free }}&lt;/ref&gt; Li [[Holenda]] û [[Belçîka]]yê, êtenazî wekî &quot;bidawîkirina jiyanê ji aliyê [[bijîşk]] ve li ser daxwaza nexweşek&quot; tê fêmkirin.&lt;ref name=&quot;:0&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/health/support/terminalillness_euthanasia.shtml Euthanasia and assisted suicide] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110719071151/http://www.bbc.co.uk/health/support/terminalillness_euthanasia.shtml|date=19 July 2011}} ''[[BBC]]''. Last reviewed June 2011. Accessed 25 July 2011. Archived from the original&lt;/ref&gt; Lêbelê, qanûna Holendayê têgeha 'êtenazî' bi kar nayne lê têgehê di bin pênaseya berfirehtir a &quot;xwekuştina bi alîkarî û bidawîkirina jiyanê li ser daxwazê&quot; de digire nav xwe.&lt;ref name=&quot;:0&quot; /&gt;

Êtenazî bi awayên cuda tê dabeşkirin ku tê de êtenaziyên dilxwazî, bi zorê û bêdaxwazî.&lt;ref name=&quot;BBC&quot;&gt;[https://www.bbc.co.uk/ethics/euthanasia/overview/volinvol.shtml Voluntary and involuntary euthanasia] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905055247/http://www.bbc.co.uk/ethics/euthanasia/overview/volinvol.shtml|date=5 September 2011}} ''[[BBC]]'' Accessed 12 February 2012. Archived from the original&lt;/ref&gt; Êtenaziya bi dilxwazî ev e ku kesayetek bi razîbûna xwe dixwaze jiyana xwe bi dawî bike ku ev jî di hejmarekê zêde li pir welatan gorî qanûnê wan tê qebûl kirin. Êtenaziya bi zorê çê dibe ku kesayetek ne razî ye (mînak; di komayê de an jî di rewşek vejetatîf a domdar de ye) û şert û mercên sinorkirî de, hem bi awayên çalak û hem jî pasîf qanûnî ye. Êtenaziya bêdaxwazî ev e ku bêyî razîbûna an li dijî daxwaza nexweşek tê kirin, li hemî welatan neqanûnî ye û bi gelemperî wekî [[Kujî|kuştin]] tê hesibandin.

== Êtenaziya aktîv (çalak), ya pasîv (neçalak) û ya neqanûnî ==
Ji sala 2006an pê ve, êtenazî bûye qada herî çalak a lêkolînê [[biyoetîk]]ê de.&lt;ref&gt;{{Jêder-kovar |vauthors=Borry P, Schotsmans P, Dierickx K |tarîx=April 2006 |sernav=Empirical research in bioethical journals. A quantitative analysis |kovar=[[J Med Ethics]] |cild=32 |hejmar=4 |rr=240–45 |doi=10.1136/jme.2004.011478 |pmc=2565792 |pmid=16574880 }}&lt;/ref&gt; Li hin welatan, li ser pirsgirêkên exlaq, etîk û qanûnî yên bi êtenazî ve girêdayî niqaşên giştî yên cuda derdikevin holê. [[Êtenaziya pasîv]] (ku wekî &quot;kişandina pêveke&quot; tê zanîn) di hin rewşan de li gelek welatan ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin. Lêbelê, [[êtenaziya çalak]] têne li çend welatan (mînak; Belçîka, [[Kanada]], [[Ûrûguay]] û [[Swîsre]]) ji aliyê qanûnê ve tê qebûl kirin an jî bi awayekê [[De facto|''de facto'']] tê qebûl kirin ku vê rewşên taybetî ve sindordar dike û pejirandina şêwirmend, bijîşk an pisporên din hewce dike. Li hin welatan - wekî [[Nîjerya]], [[Erebistana Siûdî]] û [[Pakistan]] - piştgiriya ji bo êtenaziya çalak wiha tune ye.

== Nîşe ==
{{Notelist}}
== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Alîkariya mirinê]]
[[Kategorî:Mirin]]</text>
      <sha1>sstxbbpg3xk7wmwknfs1zm3445m3eji</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>XaniAI</title>
    <ns>0</ns>
    <id>315683</id>
    <revision>
      <id>2006705</id>
      <parentid>1998338</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:25:41Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aras2025</username>
        <id>105380</id>
      </contributor>
      <comment>Çavkanî</comment>
      <origin>2006705</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2322" sha1="nl25o5m6416ssuhk65cxcqkjivoqv1j" xml:space="preserve">{{Zanyarîdank nermalav
| nav               = XaniAI
| lînk_a_logoyê     = XaniAI.jpg
| mezinahiya_logoyê  = 200px
| pênas             = Jîriya Destkird ya Xanî
| pêşdebir          = [[Navenda Xanî]]
| weşana_yekem      = 2024
| pergala_xebatê    = Web, Android, iOS
| cure              = [[Jîriya destkird]], Chatbot
| lîsans            = Bêberanber
| malper            = [https://xaniagency.com xaniagency.com]
}}

== Jîriya Destkird ya Xanî (XaniAI) ==
'''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike.

== Taybetmendiyên Sereke ==
XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike:
* '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive.
* '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin, lewma şarezayiyeka baş di dîrok, cografya û dab û nerîtên deverê de heye.
* '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse.
* '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide.

== Aliyê Teknîkî û Geşepêdan ==
Ev proje bi destên tîmeka teknîkî ya navxweyî hatiye cihbicîhkirin:
* '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pispor '''Nhel Xelîl''' ve hatiye encamdan.
* '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mihemmed îhsan Amێdî''' ve hatiye encamdan.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* [https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de]
* [https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû]

== Besterên Derivî ==
* [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI]
* [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI]

[[Kategorî:Jîriya destkird]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>nl25o5m6416ssuhk65cxcqkjivoqv1j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006707</id>
      <parentid>2006705</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:26:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Aras2025</username>
        <id>105380</id>
      </contributor>
      <origin>2006707</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1920" sha1="dpv1vgs5gnjbdi94ftnqka7yicoq6vk" xml:space="preserve">[[File:XaniAI.jpg|thumb|right|260px|'''XaniAI'''&lt;br&gt;Jîriya Destkird ya Xanî&lt;br&gt;'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî&lt;br&gt;'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]]

'''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike.

== Taybetmendiyên Sereke ==
XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike:
* '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive.
* '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin.
* '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse.
* '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide.

== Aliyê Teknîkî û Geşepêdan ==
Ev proje bi Destin tîmeka teknîkî ya navxweyî hatiye cihbicîhkirin:
* '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pispor '''Nhel Xelîl''' ve hatiye encamdan.
* '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mihemmed îhsan Amêdî''' ve hatiye encamdan.

== Çavkanî ==
&lt;references /&gt;

* [https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de]
* [https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû]

== Besterên Derivî ==
* [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI]
* [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI]

[[Kategorî:Jîriya destkird]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>dpv1vgs5gnjbdi94ftnqka7yicoq6vk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006716</id>
      <parentid>2006707</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:42:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Penaber49</username>
        <id>39672</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2006716</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1942" sha1="9lf5d639fnagt66g3eww4o4icrdybhx" xml:space="preserve">{{Ne ensîklopedîk}}
[[File:XaniAI.jpg|thumb|right|260px|'''XaniAI'''&lt;br&gt;Jîriya Destkird ya Xanî&lt;br&gt;'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî&lt;br&gt;'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]]

'''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike.

== Taybetmendiyên Sereke ==
XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike:
* '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive.
* '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin.
* '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse.
* '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide.

== Aliyê Teknîkî û Geşepêdan ==
Ev proje bi Destin tîmeka teknîkî ya navxweyî hatiye cihbicîhkirin:
* '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pispor '''Nhel Xelîl''' ve hatiye encamdan.
* '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mihemmed îhsan Amêdî''' ve hatiye encamdan.

== Çavkanî ==
&lt;references /&gt;

* [https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de]
* [https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû]

== Besterên Derivî ==
* [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI]
* [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI]

[[Kategorî:Jîriya destkird]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>9lf5d639fnagt66g3eww4o4icrdybhx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006717</id>
      <parentid>2006716</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:43:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/cavkanileke.py|Bot]]: Etîketa &lt;references /&gt; bi şablona {{[[Şablon:Çavkanî|Çavkanî]]}} hat guhartin.; paqijiyên kozmetîk (+{{Sêwî}}, Valahiya nav rast kir, Kelîmeyên sihirî rast kir.)</comment>
      <origin>2006717</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1970" sha1="rcwwqw44o0d8r6r8v5w214ogiio596f" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}
{{Ne ensîklopedîk}}
[[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|260px|'''XaniAI'''&lt;br&gt;Jîriya Destkird ya Xanî&lt;br&gt;'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî&lt;br&gt;'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]]

'''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike.

== Taybetmendiyên Sereke ==
XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike:
* '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive.
* '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin.
* '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse.
* '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide.

== Aliyê Teknîkî û Geşepêdan ==
Ev proje bi Destin tîmeka teknîkî ya navxweyî hatiye cihbicîhkirin:
* '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pispor '''Nhel Xelîl''' ve hatiye encamdan.
* '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mihemmed îhsan Amêdî''' ve hatiye encamdan.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* [https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de]
* [https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû]

== Besterên Derivî ==
* [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI]
* [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI]

[[Kategorî:Jîriya destkird]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>rcwwqw44o0d8r6r8v5w214ogiio596f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006730</id>
      <parentid>2006717</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T10:22:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/addtarix.py|Bot]]: Parametreya tarîx lê hat zêdekirin: {{[[Şablon:Ne ensîklopedîk|Ne ensîklopedîk]]}}</comment>
      <origin>2006730</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1988" sha1="cengpbpeop94hhzabefdserv2d1t3fd" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}
{{Ne ensîklopedîk|tarîx=gulan 2026}}
[[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|260px|'''XaniAI'''&lt;br&gt;Jîriya Destkird ya Xanî&lt;br&gt;'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî&lt;br&gt;'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]]

'''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike.

== Taybetmendiyên Sereke ==
XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike:
* '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive.
* '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin.
* '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse.
* '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide.

== Aliyê Teknîkî û Geşepêdan ==
Ev proje bi Destin tîmeka teknîkî ya navxweyî hatiye cihbicîhkirin:
* '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pispor '''Nhel Xelîl''' ve hatiye encamdan.
* '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mihemmed îhsan Amêdî''' ve hatiye encamdan.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* [https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de]
* [https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû]

== Besterên Derivî ==
* [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI]
* [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI]

[[Kategorî:Jîriya destkird]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>cengpbpeop94hhzabefdserv2d1t3fd</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006736</id>
      <parentid>2006730</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:12:28Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2006736</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2014" sha1="sqvcs76s6myuwo8fesf9o15ufsvh0kv" xml:space="preserve">{{Sêwî|tarîx=gulan 2026}}
{{Ne ensîklopedîk|tarîx=gulan 2026}}
[[Wêne:XaniAI.jpg|thumb|rast|260px|'''XaniAI'''&lt;br&gt;Jîriya Destkird ya Xanî&lt;br&gt;'''Pêşdebir:''' Navenda Xanî&lt;br&gt;'''Sîstem:''' Web, Android, iOS]]

'''Jîriya Destkird ya Xanî''' (bi îngilîzî: ''XaniAI''), projeyekî teknolojî yê pêşkeftî ye û berhemê '''Navenda Xanî ya Rewşenbîrî û Ragihandinê''' ye. Ev sîstem hatiye ava kirin da ku xizmeta zimanê kurdî, bi taybetî '''zaravê behdinî''', di warê jîriya destkird de bike.

== Taybetmendiyên Sereke ==
XaniAI çendîn taybetmendiyên nû û girîng pêşkêş dike:
* '''Parastina zaravê behdinî:''' Sîstem bi şێweyekî akademîk û paqij bi zaravê behdinî hizir dike û dipeyive.
* '''Têgehiştna çandî û navxweyî:''' Piştbestin bi datayên pisporên deverê hatiye kirin.
* '''Nivîsîna kurdî li ser wêneyan:''' Yekemîn sîstemê jîriya destkird e ku dikare bi rengekî dirust û bi rêzimana kurdî nivîsînê li ser wêneyên dirustkirî binivîse.
* '''Frezimanî:''' XaniAI dikare bi hemî zimanên cîhanê baxvê û karê wergêranê encam bide.

== Aliyê Teknîkî û Geşepêdan ==
Ev proje bi Destin tîmeka teknîkî ya navxweyî hatiye cihbicîhkirin:
* '''Kodkirin û Hostîng:''' Ji aliyê pispor '''Nhel Xelîl''' ve hatiye encamdan.
* '''Nexşesazî û Ewlehî:''' Ji aliyê pispor '''Mihemmed îhsan Amêdî''' ve hatiye encamdan.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

* [https://radioduhok.com/ب-دەنگی-باخڤە،-ئەو-دێ-بۆ-تە-نڤیسیت/ Radio Duhok: Derbarê XaniAI de]
* [https://xaniagency.com/2026/04/22/ئەپلیکەیشنێ-زیرەکییا-خانی-بەردەستبوو/ Xani Agency: Epîlîkeyşnê Jîriya Xanî berdest bû]

== Besterên Derivî ==
* [https://www.facebook.com/share/v/189zPtKHUG/ Rêwresmên ragihandina projeyê XaniAI]
* [https://www.facebook.com/reel/837262909394202 Nimûneyek ji karkirina XaniAI]

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Jîriya destkird]]
[[Kategorî:Teknolojî]]</text>
      <sha1>sqvcs76s6myuwo8fesf9o15ufsvh0kv</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirrengiya çandî</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316362</id>
    <revision>
      <id>2006540</id>
      <parentid>2006170</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:05:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006540</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1915" sha1="2e4lr19noenpnbbu37ihpa6cd51sygy" xml:space="preserve">[[Wêne:37 Asamblea General de la UNESCO (10730195765).jpg|thumb|37em Civata Giştî ya [[UNESCO]]yê di sala 2013an de, [[Parîs]]]]
'''Pirrengiya''' '''çandî''' behsa hebûna nasname û çandên çeşîd di navbera [[kom]] û [[civak]]an dike. Ev xuyangeke cihêreng ye. Têgeha pirrengiya çandî divê bi gotinên wekî &quot;pirrengiya etnîkî&quot; an [[etnoplûralîzm]]ê, naye tevlihev kirin.&lt;ref name=&quot;Passer2020&quot;&gt;{{Jêder-kovar |paşnav=Passer |pêşnav=Juliette |tarîx=Autumn 2020 |sernav=Did You Know That There Is the Universal Declaration on Cultural Diversity? And Why You Should Care? |url=https://heinonline.org/HOL/Page?handle=hein.journals/iihcj13&amp;id=426 |kovar=International In-House Counsel Journal |cild=13 |hejmar=53 |rr=6811–6812 |ssrn=4012212 }}&lt;/ref&gt; Ji nîvê sedsala 20ê vir ve, hewldanek hevgirtî ya navneteweyî ji bo parastina pirrengiya çandî heye, [[UNESCO|Rêxistina Perwerde, Zanist û Çandê ya Neteweyên Yekbûyî]] (UNESCO) û piraniya dewletên cîhanê endamên wê ne. Ev yek çalakiyên li ser astên navneteweyî, neteweyî û herêmî dihewîne.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Encyclopedia of race, ethnicity, and society |paşnav=Schaefer |pêşnav=Richard T. |weşanger=Sage publications |tarîx=2008 |rûpel=558 |isbn=978-1-4129-2694-2 |cild=1 |cih=Los Angeles (California) }}&lt;/ref&gt; Pirrengiya çandî dikare ji hêla welatiyên ferdî ve jî bi awayên ku ew hildibijêrin ku çandê îfade bikin an jî biceribînin were pêşve xistin.

== Binêre ==

* [[Pirrengî (sosyolojî)]]

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

== Girêdanên derve ==
{{Commons-biçûk}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Çand]]
[[Kategorî:Demokrasî]]
[[Kategorî:Erdnîgariya çandî]]
[[Kategorî:Konseptên çandî]]
[[Kategorî:Mafên mirovan]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî| ]]
[[Kategorî:Polîtikayên çandî]]
[[Kategorî:Têkiliyên piranî û kêmaniyan]]
[[Kategorî:UNESCO]]</text>
      <sha1>2e4lr19noenpnbbu37ihpa6cd51sygy</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Pirrengî (sosyolojî)</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316397</id>
    <revision>
      <id>2006516</id>
      <timestamp>2026-05-03T12:51:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Bi wergerandina beşa destpêkê ya rûpela &quot;[[:en:Special:Redirect/revision/1352068900|Diversity (politics)]]&quot; hatiye çêkirin</comment>
      <origin>2006516</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="9" sha1="5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf" xml:space="preserve">{{Xebat}}</text>
      <sha1>5pyls4libz67dy65ymzxmp1kqy6xerf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006517</id>
      <parentid>2006516</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:51:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006517</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="18" sha1="p5nx3s3s2prhcm2rzh8bt8jrrd8xoza" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî</text>
      <sha1>p5nx3s3s2prhcm2rzh8bt8jrrd8xoza</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006518</id>
      <parentid>2006517</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:53:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006518</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="119" sha1="56fyuyc9vbijledrmqjuq0tgj94h1gq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku</text>
      <sha1>56fyuyc9vbijledrmqjuq0tgj94h1gq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006519</id>
      <parentid>2006518</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:54:05Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006519</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="148" sha1="2ip6os91qvrzt2qckt4ldavjhqt4hqh" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina</text>
      <sha1>2ip6os91qvrzt2qckt4ldavjhqt4hqh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006520</id>
      <parentid>2006519</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:54:19Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006520</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="164" sha1="piel6g4vrepqt46643kf2y3rsa5z5ww" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên</text>
      <sha1>piel6g4vrepqt46643kf2y3rsa5z5ww</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006521</id>
      <parentid>2006520</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:54:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006521</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="201" sha1="bmn3nwiyym0ddxcyyk2pmn255gvx3bh" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn.</text>
      <sha1>bmn3nwiyym0ddxcyyk2pmn255gvx3bh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006522</id>
      <parentid>2006521</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:55:42Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006522</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="250" sha1="q6315lo0c0qdzv0of3n8l759csgjxh0" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha curbecurî jî pir caran tê bikaranîn.</text>
      <sha1>q6315lo0c0qdzv0of3n8l759csgjxh0</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006523</id>
      <parentid>2006522</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:55:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006523</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="256" sha1="52sq2ph3bdhqz0hezgltobk45to0cd4" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn.</text>
      <sha1>52sq2ph3bdhqz0hezgltobk45to0cd4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006524</id>
      <parentid>2006523</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:56:54Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006524</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="375" sha1="2idzoc2spgttxq8648oryamnq4qaw0e" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin:</text>
      <sha1>2idzoc2spgttxq8648oryamnq4qaw0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006525</id>
      <parentid>2006524</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:57:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006525</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="382" sha1="c1xm14gbzdhrywdnbmqi8jyg6j3jdvy" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen,</text>
      <sha1>c1xm14gbzdhrywdnbmqi8jyg6j3jdvy</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006526</id>
      <parentid>2006525</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:57:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006526</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="398" sha1="jfu3qbem84qiu2gttmddqxizg4fj4kc" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî,</text>
      <sha1>jfu3qbem84qiu2gttmddqxizg4fj4kc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006527</id>
      <parentid>2006526</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:57:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006527</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="407" sha1="q4yrymq4td721i2xfd94c2afc6lpn7q" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe</text>
      <sha1>q4yrymq4td721i2xfd94c2afc6lpn7q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006528</id>
      <parentid>2006527</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:57:44Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006528</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="408" sha1="8x0afmtemob2ucfzt6t60xg0qhq79ej" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe,</text>
      <sha1>8x0afmtemob2ucfzt6t60xg0qhq79ej</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006529</id>
      <parentid>2006528</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:58:13Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006529</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="438" sha1="2lzcsh956klqkbr0w0ghmbe3szv44kt" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî,</text>
      <sha1>2lzcsh956klqkbr0w0ghmbe3szv44kt</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006530</id>
      <parentid>2006529</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:58:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006530</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="456" sha1="k7g8tsgvbyg5jz3km8qj808hr7d95bk" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî</text>
      <sha1>k7g8tsgvbyg5jz3km8qj808hr7d95bk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006531</id>
      <parentid>2006530</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:59:18Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006531</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="521" sha1="mvvu9f1de26isfnklu9v6r4mavcixma" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn)</text>
      <sha1>mvvu9f1de26isfnklu9v6r4mavcixma</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006532</id>
      <parentid>2006531</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:59:23Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006532</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="522" sha1="mifevmswuakrzpczy14h2mfohqve14j" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn),</text>
      <sha1>mifevmswuakrzpczy14h2mfohqve14j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006533</id>
      <parentid>2006532</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T12:59:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006533</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="548" sha1="9s7gzuv6f0oiy8r5k163xdsnahqtw3j" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê</text>
      <sha1>9s7gzuv6f0oiy8r5k163xdsnahqtw3j</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006534</id>
      <parentid>2006533</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:00:01Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006534</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="549" sha1="7tgpgwpvytwb62lxfi1zux26596nppr" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê,</text>
      <sha1>7tgpgwpvytwb62lxfi1zux26596nppr</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006535</id>
      <parentid>2006534</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:00:34Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006535</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="588" sha1="59yh0jn2i5g4qmtmlvcnspqzngel47m" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname,</text>
      <sha1>59yh0jn2i5g4qmtmlvcnspqzngel47m</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006536</id>
      <parentid>2006535</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:01:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006536</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="608" sha1="hr10izqh9oqtq077jzors7u3yyw5t80" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî</text>
      <sha1>hr10izqh9oqtq077jzors7u3yyw5t80</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006537</id>
      <parentid>2006536</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:01:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006537</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="609" sha1="llcvv9ppnx4eiwqbj9dh06p6tt5dwxc" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.</text>
      <sha1>llcvv9ppnx4eiwqbj9dh06p6tt5dwxc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006538</id>
      <parentid>2006537</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:02:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006538</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="719" sha1="ie3566epvz1onhkn7sgllelq4kjiswe" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.</text>
      <sha1>ie3566epvz1onhkn7sgllelq4kjiswe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006542</id>
      <parentid>2006538</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:08:26Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006542</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="752" sha1="bqg0wajg1pzbghoo7ua231au36wmv17" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin</text>
      <sha1>bqg0wajg1pzbghoo7ua231au36wmv17</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006543</id>
      <parentid>2006542</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:08:48Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006543</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="787" sha1="nxwaoiu4n680cfciutc7f29gfy2baco" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildar</text>
      <sha1>nxwaoiu4n680cfciutc7f29gfy2baco</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006546</id>
      <parentid>2006543</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:14:09Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006546</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="826" sha1="2o1m8wpsa29ea1o2jld1j7yylzzr9v1" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]]</text>
      <sha1>2o1m8wpsa29ea1o2jld1j7yylzzr9v1</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006547</id>
      <parentid>2006546</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:14:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006547</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="827" sha1="4j9uz2k643673m77xoxjhgyf7qe72me" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]],</text>
      <sha1>4j9uz2k643673m77xoxjhgyf7qe72me</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006548</id>
      <parentid>2006547</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:15:03Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006548</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="902" sha1="sqp453lp9szz8284biqhdkd8s01a0zc" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin</text>
      <sha1>sqp453lp9szz8284biqhdkd8s01a0zc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006549</id>
      <parentid>2006548</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:15:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006549</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="947" sha1="s3qwuiy4hbmd6l4jwe7jqpzau3kpccx" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin</text>
      <sha1>s3qwuiy4hbmd6l4jwe7jqpzau3kpccx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006550</id>
      <parentid>2006549</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:16:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006550</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="986" sha1="418jsa85bwdbtmoikkehgbgeb1qcsxe" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce be,</text>
      <sha1>418jsa85bwdbtmoikkehgbgeb1qcsxe</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006551</id>
      <parentid>2006550</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:16:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006551</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="988" sha1="jjp984iglc0s326c2wgqhgy5qj1g7kh" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike,</text>
      <sha1>jjp984iglc0s326c2wgqhgy5qj1g7kh</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006552</id>
      <parentid>2006551</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:16:52Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006552</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1044" sha1="rjtg29klebzbpn29hfvqsotbzs9xjli" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.</text>
      <sha1>rjtg29klebzbpn29hfvqsotbzs9xjli</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006553</id>
      <parentid>2006552</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:17:49Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006553</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1276" sha1="mx4v33wbm3ypjgaka0wtbhuzjjs13oc" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin. Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze.</text>
      <sha1>mx4v33wbm3ypjgaka0wtbhuzjjs13oc</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006555</id>
      <parentid>2006553</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:18:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006555</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1626" sha1="ald4cr30zln0f408lz9ncyndoiasjv8" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin. Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.</text>
      <sha1>ald4cr30zln0f408lz9ncyndoiasjv8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006556</id>
      <parentid>2006555</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:19:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006556</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1643" sha1="j6972fx7snhpqf97p7lt2692ni6pngl" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin. Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==</text>
      <sha1>j6972fx7snhpqf97p7lt2692ni6pngl</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006557</id>
      <parentid>2006556</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:19:39Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006557</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1657" sha1="qprkis4c2pl7cwac3rra0gox62ikpsk" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin. Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}</text>
      <sha1>qprkis4c2pl7cwac3rra0gox62ikpsk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006559</id>
      <parentid>2006557</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:20:38Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006559</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1787" sha1="4z23n3ozxgl61iunr6sgt9bkcj6yzvj" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî. Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin. Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>4z23n3ozxgl61iunr6sgt9bkcj6yzvj</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006560</id>
      <parentid>2006559</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:21:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006560</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1945" sha1="qi84wkmiqw29nxfm3fmosdt9dsxg044" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin. Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>qi84wkmiqw29nxfm3fmosdt9dsxg044</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006561</id>
      <parentid>2006560</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:22:33Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006561</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2284" sha1="g353tgsr36u8alqhqjepchm3n83mwpq" xml:space="preserve">{{Xebat}}Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>g353tgsr36u8alqhqjepchm3n83mwpq</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006563</id>
      <parentid>2006561</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:25:27Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2006563</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2285" sha1="qp7qcmxfr3fzezvdl82wouiojm31c3s" xml:space="preserve">{{Xebat}}
Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>qp7qcmxfr3fzezvdl82wouiojm31c3s</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006564</id>
      <parentid>2006563</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:27:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>/* */</comment>
      <origin>2006564</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2329" sha1="hpok7mw9vpu1oo8f4akq8zn3etcok7u" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb]]
Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>hpok7mw9vpu1oo8f4akq8zn3etcok7u</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006565</id>
      <parentid>2006564</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:28:16Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006565</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2432" sha1="3sfjg5lfaulgqrmwzoefquv7deou48r" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
Pirrengî, têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>3sfjg5lfaulgqrmwzoefquv7deou48r</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006566</id>
      <parentid>2006565</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:28:31Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006566</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2438" sha1="qchq017amekst7wkakjamczwommms3q" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: temen, eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>qchq017amekst7wkakjamczwommms3q</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006567</id>
      <parentid>2006566</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:28:40Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006567</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2442" sha1="spas3k6tko4hl6awdekbasa8d5y6q4l" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', eslê etnîkî û netewe, zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>spas3k6tko4hl6awdekbasa8d5y6q4l</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006568</id>
      <parentid>2006567</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:28:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006568</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2450" sha1="4x3zi0p1e3zjwqin5bfdflohm6rsh0e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', zayend û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>4x3zi0p1e3zjwqin5bfdflohm6rsh0e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006569</id>
      <parentid>2006568</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006569</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2454" sha1="44vrzkvrpq2v24ygruoxq8ejipushgn" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û nasnameya zayendî, şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>44vrzkvrpq2v24ygruoxq8ejipushgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006570</id>
      <parentid>2006569</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006570</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2458" sha1="h9kcubefyni24zevpvuvaia414hpngk" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', şîyanên laşî û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>h9kcubefyni24zevpvuvaia414hpngk</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006571</id>
      <parentid>2006570</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:22Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006571</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2462" sha1="tkc7fjvxw9ppzvtxle6yce7fqrqv13h" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û derûnî (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>tkc7fjvxw9ppzvtxle6yce7fqrqv13h</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006572</id>
      <parentid>2006571</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006572</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2466" sha1="gvgcs9ru749cxeemt3tl6cnzut99s31" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), dîn û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>gvgcs9ru749cxeemt3tl6cnzut99s31</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006573</id>
      <parentid>2006572</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:36Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006573</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2470" sha1="gd50elzcutbnpbpu4pv032tdhjz0gda" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û nêrîna cîhanê, [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>gd50elzcutbnpbpu4pv032tdhjz0gda</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006574</id>
      <parentid>2006573</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:45Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006574</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2474" sha1="le7393gv8uqtm6fpiw8i2mtsazy7q6e" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî]] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>le7393gv8uqtm6fpiw8i2mtsazy7q6e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006575</id>
      <parentid>2006574</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:29:55Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006575</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2501" sha1="da8fkpags5xa2wnwdf5kjtzq40gwle3" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û nasname, û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>da8fkpags5xa2wnwdf5kjtzq40gwle3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006576</id>
      <parentid>2006575</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:30:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006576</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2505" sha1="4mnzckmc4jn6kfvma2jau2eirdwjgq8" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û ''nasname'', û elsê sosyolojî.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>4mnzckmc4jn6kfvma2jau2eirdwjgq8</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006577</id>
      <parentid>2006576</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:30:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006577</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2509" sha1="31kvarmmrgmskeohvfom5ixa9yuekc4" xml:space="preserve">{{Xebat}}
[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û ''nasname'', û ''elsê sosyolojî''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>31kvarmmrgmskeohvfom5ixa9yuekc4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006578</id>
      <parentid>2006577</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:30:29Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <origin>2006578</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2499" sha1="ko2jfge9dfvb5jn2apmrj6p0gr40fi5" xml:space="preserve">[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon|Oregonê]] kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û ''nasname'', û ''elsê sosyolojî''.&lt;ref&gt;{{Cite web |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[Çand|çandî]], wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Kom]]</text>
      <sha1>ko2jfge9dfvb5jn2apmrj6p0gr40fi5</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006585</id>
      <parentid>2006578</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T13:52:21Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Balyozxane/skrîpt/py/categorizeWithCreator.py|Bot]]: Kategoriyên kêm ji en.wîkiyê lê hatin zêdekirin; paqijiyên kozmetîk (Şablonên beralîkirî guhart, Binê standard kir, Lînk paqij kir.)</comment>
      <origin>2006585</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2558" sha1="c14ydexsl38nftpbdy1ndf2ly5qe65e" xml:space="preserve">[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon]]ê kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û ''nasname'', û ''elsê sosyolojî''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |title=Queensborough Community College |website=www.qcc.cuny.edu |access-date=27 April 2019 |language=en}}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[çand]]î, wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika}}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Cudakariya erênî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Siyaseta nasnameyê]]</text>
      <sha1>c14ydexsl38nftpbdy1ndf2ly5qe65e</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006588</id>
      <parentid>2006585</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T14:12:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[Bikarhêner:Wikihez/skrîpt/py/citeKurdifier.py|Bot]]: Kurdîkirina çavkaniyan</comment>
      <origin>2006588</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2563" sha1="d76ferh5wq3pxm2awmaoigx9x71rmol" xml:space="preserve">[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon]]ê kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û ''nasname'', û ''elsê sosyolojî''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |sernav=Queensborough Community College |malper=www.qcc.cuny.edu |roja-gihiştinê=27 nîsan 2019 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[çand]]î, wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika }}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Cudakariya erênî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Siyaseta nasnameyê]]</text>
      <sha1>d76ferh5wq3pxm2awmaoigx9x71rmol</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006735</id>
      <parentid>2006588</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:12:12Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2006735</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="2589" sha1="cwpru4lid8p22738zdcmr05t41dcw8a" xml:space="preserve">[[Wêne:Diversity (10314223086).jpg|thumb|Beşdarên Konferansa Pirrengiyê a 2013an nûnertiya beşek ji niştecihên [[Oregon]]ê kirin]]
'''Pirrengî''', têgeheke di [[Civaknasî|sosyolojî]] û [[Derûnnasiya komî|derrûnasiya sosyolojiyê]] de ye ku ji bo cudakirin û naskirina taybetmendiyên [[kom]] û takekesî tê bikaranîn. Têgeha '''curbecurî''' jî pir caran tê bikaranîn. Pirrengiya kesan, heta ku ji aliyê qanûnî ve têkildar be, bi awayekê klasîk li ser astên jêrîn tê nirxandin: ''temen'', ''eslê etnîkî'' û ''netewe'', ''zayend'' û ''nasnameya zayendî'', ''şîyanên laşî'' û ''derûnî'' (berê bi taybetmendiya &quot;seqetî&quot; ve tengkirî bûn), ''dîn'' û ''nêrîna cîhanê'', [[berpêbûniya zayendî|''berpêbûniya zayendî'']] û ''nasname'', û ''elsê sosyolojî''.&lt;ref&gt;{{Jêder-malper |url=http://www.qcc.cuny.edu/ |sernav=Queensborough Community College |malper=www.qcc.cuny.edu |roja-gihiştinê=27 nîsan 2019 |ziman=en }}&lt;/ref&gt; Lêbelê, eslê sosyolojî, bo nimûne, wekî pîvanek cihêrengîyê bi awayekî gerdûnî nayê pejirandin.

Kêmtir bal ser hejmareke mezin ji çeşîdiyên din ên têkildarî sosyolojîbûne û [[çand]]î, wek şêwaza xebatê, şêwazên têgihîştinê, an zarava, tê kişandin ku [[pirrengiya çandî]] bêtir zêde dikin û herwiha lêkolîn û, ger hewce bike, naskirina sosyolojî li gorî çarçoveyê hewce dikin.&lt;ref&gt;{{Jêder-kitêb |sernav=Managing diversity: Konzepte - Fälle - Tools ; ein Trainings-Handbuch |paşnav=Weißbach |pêşnav=Barbara |weşanger=IUK-Inst |tarîx=2008 |rûpel=23 |isbn=978-3-924100-36-0 |çap=2., erw. und überarb. Aufl |cih=Dortmund |paşnav2=Weißbach |pêşnav2=Hans-Jürgen |paşnav3=Kipp |pêşnav3=Angelika }}&lt;/ref&gt; Di vê çarçoveya sosyolojîk de (xweza li dijî xwedîkirinê, ango mîrasgirtin û jîngeh), cihêrengiya takekesî ya faktorên mîrasgirtî yên genetîkî roleke duyem di berjewendiya têgeha nasnameyên kolektîf de dilîze. Modelek civakî ku ne li ser nasnameyên kolektîf an nirxên kolektîfîst, lê li ser takekesperestiya radîkal hatiye damezrandin ku tê de her takekes tenê xwediyê nasnameya xwe ya bi tevahî bêhempa ye û ji bo raman, hêz û çavkaniyan bi takekesiyên din re pêşbaziyê dike, wekî [[Lîberalîzm|lîberal]] û/an piralî tê binavkirin.

== Çavkanî ==
{{Çavkanî}}

{{Kontrola otorîteyê}}

[[Kategorî:Civak]]
[[Kategorî:Civaknasî]]
[[Kategorî:Cudakariya erênî]]
[[Kategorî:Derrûnasiya komî]]
[[Kategorî:Kom]]
[[Kategorî:Pirrengiya çandî]]
[[Kategorî:Siyaseta nasnameyê]]</text>
      <sha1>cwpru4lid8p22738zdcmr05t41dcw8a</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Bikarhêner:Tengezarimez</title>
    <ns>2</ns>
    <id>316398</id>
    <revision>
      <id>2006649</id>
      <timestamp>2026-05-03T22:24:51Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tengezarimez</username>
        <id>151699</id>
      </contributor>
      <comment>Selah emin hunermendekw kurde li basure kurdistane li duhoke jiyan dike</comment>
      <origin>2006649</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="66" sha1="oru32cs98ew68m3va5my3s1lbalie1c" xml:space="preserve">Selah emin hunermendeke kurde li basur jiyan dike li bajare duhoke</text>
      <sha1>oru32cs98ew68m3va5my3s1lbalie1c</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006650</id>
      <parentid>2006649</parentid>
      <timestamp>2026-05-03T22:25:46Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Tengezarimez</username>
        <id>151699</id>
      </contributor>
      <origin>2006650</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="68" sha1="7v4ecpgpkl0bbwy22huqxt7wkf2p8kw" xml:space="preserve">Selah emin hunermendeke kurde li basur jiyan dike li bajare duhoke .</text>
      <sha1>7v4ecpgpkl0bbwy22huqxt7wkf2p8kw</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêja bikarhêner:Tengezarimez</title>
    <ns>3</ns>
    <id>316399</id>
    <revision>
      <id>2006651</id>
      <timestamp>2026-05-03T23:34:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;{{Xêrhatin}}&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2006651</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="13" sha1="fl8k12ky2i6dqxh39d43is9ahiepuay" xml:space="preserve">{{Xêrhatin}}</text>
      <sha1>fl8k12ky2i6dqxh39d43is9ahiepuay</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Tax</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316400</id>
    <revision>
      <id>2006652</id>
      <timestamp>2026-05-04T02:02:17Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26942-98</username>
        <id>151717</id>
      </contributor>
      <comment>Rûpel bi &quot;'''Tax'''  beşek e ji bajar an gundekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.  == Taybetmendî ==  Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:  '''Nêzîkbûna cihê rûniştinê''': [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne  '''Têkiliyên civakî''': Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin  '''Xizmetên bingehîn''': [[Dibistan]], ...&quot; hat çêkirin</comment>
      <origin>2006652</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1265" sha1="mx6kuvvxusm240dukydqe7tzvdgqktf" xml:space="preserve">'''Tax'''  beşek e ji bajar an gundekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

'''Nêzîkbûna cihê rûniştinê''': [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

'''Têkiliyên civakî''': Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

'''Xizmetên bingehîn''': [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[Rêxistin|rêxistinên]] [[Civak|civakî]] di taxê de hene

== Cûrên taxan ==

Di bajaran de, cûrên cuda yên taxan hene:

'''Taxên niştecîhî''': Bi piranî ji bo rûniştinê ne

'''Taxên bazirganî''': ku dikan û karûbar tê de zêde ne

Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[Dîrok|dîrokê]] be.</text>
      <sha1>mx6kuvvxusm240dukydqe7tzvdgqktf</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006653</id>
      <parentid>2006652</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T02:03:25Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>~2026-26942-98</username>
        <id>151717</id>
      </contributor>
      <origin>2006653</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1278" sha1="mz9rj2if8k68untjv5agtr3yrnuv8rx" xml:space="preserve">'''Tax'''  beşek e ji [[bajar]] an [[Gund|gundekê]] ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

'''Nêzîkbûna cihê rûniştinê''': [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

'''Têkiliyên civakî''': Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

'''Xizmetên bingehîn''': [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[Rêxistin|rêxistinên]] [[Civak|civakî]] di taxê de hene

== Cûrên taxan ==

Di bajaran de, cûrên cuda yên taxan hene:

'''Taxên niştecîhî''': Bi piranî ji bo rûniştinê ne

'''Taxên bazirganî''': ku dikan û karûbar tê de zêde ne

Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[Dîrok|dîrokê]] be.</text>
      <sha1>mz9rj2if8k68untjv5agtr3yrnuv8rx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006654</id>
      <parentid>2006653</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T03:32:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (+{{Bêkategorî}}, Lînk paqij kir, --Valahiyên nehewce.)</comment>
      <origin>2006654</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1284" sha1="esx26l1q0j5ppevfp51a015sg4l4nf3" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

'''Nêzîkbûna cihê rûniştinê''': [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

'''Têkiliyên civakî''': Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

'''Xizmetên bingehîn''': [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûrên taxan ==

Di bajaran de, cûrên cuda yên taxan hene:

'''Taxên niştecîhî''': Bi piranî ji bo rûniştinê ne

'''Taxên bazirganî''': ku dikan û karûbar tê de zêde ne

Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.</text>
      <sha1>esx26l1q0j5ppevfp51a015sg4l4nf3</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006689</id>
      <parentid>2006654</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:47:06Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006689</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1298" sha1="9sto0a2ve86cx2ogkkn0lt5hnu7vdgn" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

* Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

* Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

* Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûrên taxan ==

Di bajaran de, cûrên cuda yên taxan hene:

* Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne

* Taxên bazirganî: ku dikan û karûbar tê de zêde ne

* Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.


{{şitil}}

[[Kategorî:Tax]]</text>
      <sha1>9sto0a2ve86cx2ogkkn0lt5hnu7vdgn</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006690</id>
      <parentid>2006689</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:48:32Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>/* Cûrên taxan */</comment>
      <origin>2006690</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="c648giiq0r2ddzwulaazgw84f84wvwx" xml:space="preserve">{{Bêkategorî|tarîx=gulan 2026}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

* Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

* Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

* Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûreyên taxan ==

Di bajaran de, cûreyên cuda yên taxan hene:

* Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne

* Taxên bazirganî: Dikan û karûbar tê de zêde ne

* Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.


{{şitil}}

[[Kategorî:Tax]]</text>
      <sha1>c648giiq0r2ddzwulaazgw84f84wvwx</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006691</id>
      <parentid>2006690</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:50:10Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006691</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1299" sha1="j2sh34rt5cjcy2u3eiaw2uiox9sky5f" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2026}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

* Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

* Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

* Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûreyên taxan ==

Di bajaran de, cûreyên cuda yên taxan hene:

* Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne

* Taxên bazirganî: Dikan û karûbar tê de zêde ne

* Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.


{{şitil}}

[[Kategorî:Tax]]</text>
      <sha1>j2sh34rt5cjcy2u3eiaw2uiox9sky5f</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006692</id>
      <parentid>2006691</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T07:53:02Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>MikaelF</username>
        <id>935</id>
      </contributor>
      <minor />
      <origin>2006692</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="26d2vswg7a6nm80b373l18cbd0o8u2z" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2026}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

* Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

* Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

* Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûreyên taxan ==

Di bajaran de, cûreyên cuda yên taxan hene:

* Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne

* Taxên bazirganî: Dikan û karûbar tê de zêde ne

* Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.


{{şitil}}

[[Kategorî:Tax]]</text>
      <sha1>26d2vswg7a6nm80b373l18cbd0o8u2z</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006709</id>
      <parentid>2006692</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T09:32:15Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>[[User:Balyozxane/skrîpt/py/kuCosmeticsCore.py|Bot]]: Paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2006709</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1324" sha1="tvq853wh5fo52qh7x7i3jerut72vss4" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2026}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

* Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

* Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

* Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûreyên taxan ==

Di bajaran de, cûreyên cuda yên taxan hene:

* Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne

* Taxên bazirganî: Dikan û karûbar tê de zêde ne

* Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.
{{şitil}}

[[Kategorî:Tax| ]]</text>
      <sha1>tvq853wh5fo52qh7x7i3jerut72vss4</sha1>
    </revision>
    <revision>
      <id>2006734</id>
      <parentid>2006709</parentid>
      <timestamp>2026-05-04T11:12:08Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Balyozbot</username>
        <id>42414</id>
      </contributor>
      <minor />
      <comment>Bot: +{{[[Şablon:Kontrola otorîteyê|Kontrola otorîteyê]]}} (bnr. [[Taybet:PermanentLink/1295521#Şablona_Kontrola_otorîteyê|gotûbêjê]]); paqijiyên kozmetîk (Binê standard kir.)</comment>
      <origin>2006734</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="1350" sha1="3itca057ztb0cda8hjtsdki39z2b8jd" xml:space="preserve">{{Bêçavkanî|tarîx=gulan 2026}}
{{Agahîdanka giştî
}}
'''Tax''' beşek e ji [[bajar]] an [[gund]]ekê ku mirov tê de dijîn û jiyana xwe dimeşînin. Tax bi gelemperî tê zanîn wekî devera ku cîran li nêzîkî hev dijîn û têkiliyên civakî hene.

== Taybetmendî ==

Tax bi taybetî bi van taybetmendiyan tê nasîn:

* Nêzîkbûna cihê rûniştinê: [[Mal]] û apartman di nêzîkî hev de ne

* Têkiliyên civakî: Cîran bi hev re têkilî û alîkariyê dikin

* Xizmetên bingehîn: [[Dibistan]], [[dikan]], [[park]] û [[rêxistin]]ên [[civak]]î di taxê de hene

== Cûreyên taxan ==

Di bajaran de, cûreyên cuda yên taxan hene:

* Taxên niştecîhî: Bi piranî ji bo rûniştinê ne

* Taxên bazirganî: Dikan û karûbar tê de zêde ne

* Taxên dîrokî: Xwedî girîngiya dîrokî û çandî ne

== Rola civakî ==

Tax roleke girîng di avakirina civakê de heye. Ew alîkariya mirov dike ku hestek “endametî” û “nasnameya civakî” bi dest bixin. Di taxan de, mirov dikarin hev nas bikin, alîkarî bikin û jiyana rojane bi hev re parve bikin.

== Bajar û tax ==

Di bajarên mezin de, tax bi gelemperî xwedî navên taybet in û carinan bi taybetmendiyên xwe têne nasîn. Ev dikare li ser [[çand]], [[aborî]] an jî [[dîrok]]ê be.

{{Kontrola otorîteyê}}
{{şitil}}

[[Kategorî:Tax| ]]</text>
      <sha1>3itca057ztb0cda8hjtsdki39z2b8jd</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gerdeyeqûb Mehabad</title>
    <ns>0</ns>
    <id>316401</id>
    <redirect title="Gerdeyeqûb" />
    <revision>
      <id>2006665</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gerdeyeqûb Mehabad]] weke [[Gerdeyeqûb]] guhart</comment>
      <origin>2006665</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="29" sha1="mqlk3tnuw0s6139eghs787e0ozhpc6g" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gerdeyeqûb]]</text>
      <sha1>mqlk3tnuw0s6139eghs787e0ozhpc6g</sha1>
    </revision>
  </page>
  <page>
    <title>Gotûbêj:Gerdeyeqûb Mehabad</title>
    <ns>1</ns>
    <id>316402</id>
    <redirect title="Gotûbêj:Gerdeyeqûb" />
    <revision>
      <id>2006667</id>
      <timestamp>2026-05-04T05:11:50Z</timestamp>
      <contributor>
        <username>Kurê Acemî</username>
        <id>105128</id>
      </contributor>
      <comment>Kurê Acemîî/ê navê [[Gotûbêj:Gerdeyeqûb Mehabad]] weke [[Gotûbêj:Gerdeyeqûb]] guhart</comment>
      <origin>2006667</origin>
      <model>wikitext</model>
      <format>text/x-wiki</format>
      <text bytes="39" sha1="pyg5flpbyqjqevedsjhsdbmxlw04j85" xml:space="preserve">#BERALÎKIRIN [[Gotûbêj:Gerdeyeqûb]]</text>
      <sha1>pyg5flpbyqjqevedsjhsdbmxlw04j85</sha1>
    </revision>
  </page>
</mediawiki>